 |
Từ quán ăn đêm đến tham vọng UNESCO
Tại Thessaloniki, thành phố lớn thứ hai của Hy Lạp, ông Dimitris Tsarouhas đang làm một việc mà ít ai nghĩ tới: biến món súp patsa quen thuộc thành một hồ sơ di sản văn hóa. Chủ nhà hàng chuyên bán patsa này đã cùng các nhà nghiên cứu và một tổ chức văn hóa địa phương chuẩn bị tài liệu để đề nghị UNESCO công nhận món ăn như một di sản độc đáo của Hy Lạp.
Lập luận của ông không chỉ dựa trên thực tiễn đời sống mà còn kéo dài tới tận thời cổ đại. Theo đó, patsa có thể bắt nguồn từ thời sử thi Odyssey của Homer – nơi những chi tiết về cách chế biến thịt, đặc biệt là nội tạng, đã xuất hiện trong các bữa tiệc. Ông cho rằng món ăn này không chỉ là một công thức, mà là một phần của ký ức văn hóa kéo dài hàng nghìn năm.
Ở hiện tại, patsa vẫn giữ vai trò rất “đời”. Những quán súp mở cửa từ rạng sáng, đón thực khách sau những đêm dài, coi đây như một món ăn giúp “hồi phục” cơ thể. Cách chế biến linh hoạt – từ thái thô đến thái nhỏ chân giò, thêm ớt hay gia vị – khiến món ăn vừa mang tính truyền thống, vừa thích ứng với thói quen hiện đại.
Không chỉ dừng ở câu chuyện kinh doanh, Tsarouhas muốn đưa patsa ra khỏi phạm vi một món ăn bình dân, để trở thành một phần của “câu chuyện quốc gia” – điều ngày càng quan trọng trong bối cảnh các quốc gia cạnh tranh bằng văn hóa.
Thổ Nhĩ Kỳ phản ứng: “Đó là món của chúng tôi”
Ngay khi Hy Lạp bày tỏ ý định đăng ký di sản, phản ứng từ Thổ Nhĩ Kỳ gần như lập tức xuất hiện. Với họ, món súp này – mang tên iskembe – không phải là một phát hiện mới, mà là một phần quen thuộc của đời sống ẩm thực từ hàng thế kỷ.
Tại Istanbul, những quán chuyên bán iskembe hoạt động gần như suốt đêm. Đầu bếp bắt đầu chuẩn bị từ rạng sáng, làm sạch lòng bò, luộc trong nhiều giờ để tạo ra nước dùng đậm đà. Món ăn thường được phục vụ nóng, với tỏi và gia vị đặc trưng, và cũng gắn với vai trò “an ủi” sau những buổi tụ tập kéo dài.
Ông Ali Turkmen, một chủ nhà hàng tại Istanbul, không giấu sự bức xúc trước việc Hy Lạp muốn “độc quyền” món ăn này. Theo ông, iskembe đã là một phần của văn hóa Thổ Nhĩ Kỳ từ lâu, giống như nhiều món ăn khác từng gây tranh cãi giữa hai nước.
Quan điểm này không phải cá biệt. Truyền thông Thổ Nhĩ Kỳ đã dẫn lại các tài liệu lịch sử, trong đó có ghi chép của nhà du hành thế kỷ 17 Evliya Celebi, mô tả những người bán súp lòng và chân giò tại Istanbul. Những dẫn chứng này được xem như bằng chứng cho thấy món ăn đã tồn tại lâu dài trong đời sống Ottoman.
Với nhiều người Thổ Nhĩ Kỳ, vấn đề không chỉ là món ăn, mà là quyền được công nhận một phần bản sắc của mình.
Ẩm thực và ký ức chung: Ai mới là “chủ nhân”?
Theo tờ SCMP, điểm đáng chú ý là cả hai quốc gia đều có những lập luận không hoàn toàn sai. Cả patsa của Hy Lạp và iskembe của Thổ Nhĩ Kỳ đều có những điểm tương đồng rõ rệt: sử dụng nội tạng bò, nấu trong nước dùng đậm, ăn vào ban đêm hoặc sáng sớm, và gắn với niềm tin về khả năng phục hồi cơ thể.
Sự khác biệt nằm ở chi tiết: patsa thường sử dụng thêm chân bò, trong khi iskembe chủ yếu dùng lòng bò. Nhưng những khác biệt này không đủ để tạo ra một ranh giới rõ ràng về nguồn gốc.
Nguyên nhân nằm ở lịch sử. Trong nhiều thế kỷ, các vùng đất thuộc Hy Lạp và Thổ Nhĩ Kỳ ngày nay từng nằm trong cùng một không gian văn hóa dưới Đế chế Ottoman. Các món ăn được hình thành, biến đổi và lan truyền trong môi trường đó, khiến việc xác định “ai là người sáng tạo” trở nên gần như bất khả.
Thực tế, đây không phải lần đầu hai nước tranh cãi về ẩm thực. Từ cà phê, baklava đến lá nho nhồi, nhiều món ăn đã trở thành “vùng tranh chấp mềm” giữa hai quốc gia. Những tranh cãi này phản ánh một vấn đề lớn hơn: ẩm thực không chỉ là chuyện bếp núc, mà còn là một phần của bản sắc quốc gia.
Trong bối cảnh hiện đại, khi các quốc gia tìm cách đăng ký di sản với UNESCO, những món ăn truyền thống càng trở nên “có giá trị”. Việc được công nhận không chỉ mang ý nghĩa văn hóa mà còn có tác động đến du lịch, thương hiệu quốc gia và cả kinh tế.
Giữa tranh chấp và kết nối: Một cách nhìn khác
Dù tranh cãi diễn ra gay gắt, không phải ai cũng nhìn nhận vấn đề theo hướng đối đầu. Chính ông Tsarouhas – người khởi xướng hồ sơ UNESCO – lại thể hiện thái độ khá ôn hòa. Ông cho rằng nếu Thổ Nhĩ Kỳ muốn chứng minh nguồn gốc của mình, họ hoàn toàn có thể làm điều đó.
Quan điểm này mở ra một cách tiếp cận khác: thay vì xem ẩm thực là “tài sản phải giành giật”, có thể nhìn nó như một di sản chung, phản ánh sự giao thoa văn hóa.
Trên thực tế, nhiều người dân hai nước cũng không quá quan tâm đến việc ai là “chủ nhân”. Với họ, món súp đơn giản là một phần của ký ức. Một thực khách Hy Lạp cho biết anh lớn lên với patsa và coi đó là hương vị quen thuộc, bất kể ở nơi khác có phiên bản tương tự hay không.
Điều này cho thấy một thực tế: trong đời sống, ẩm thực tồn tại vượt ra ngoài tranh chấp. Nó gắn với ký ức, thói quen và cảm xúc – những thứ khó có thể “định danh” bằng biên giới quốc gia.
Một bát súp – nhiều lớp nghĩa
Câu chuyện về patsa và iskembe cho thấy cách một món ăn có thể mang nhiều tầng ý nghĩa. Ở cấp độ đơn giản, đó là một món súp bổ dưỡng, phổ biến trong đời sống hàng ngày. Ở cấp độ văn hóa, nó là một phần của truyền thống, của ký ức tập thể. Và ở cấp độ chính trị – văn hóa, nó trở thành một biểu tượng của bản sắc quốc gia.
Trong thế giới toàn cầu hóa, những câu chuyện như vậy ngày càng phổ biến. Khi các quốc gia tìm cách khẳng định vị thế, những yếu tố văn hóa – từ món ăn đến âm nhạc – trở thành công cụ quan trọng.
Nhưng chính điều đó cũng đặt ra một câu hỏi: liệu có cần thiết phải xác định một “chủ nhân duy nhất” cho những di sản vốn được hình thành trong sự giao thoa?
Có lẽ, câu trả lời không nằm ở việc ai thắng trong tranh cãi, mà ở việc những giá trị chung có thể được nhìn nhận như thế nào.
Và trong khi các tranh luận vẫn tiếp diễn, những bát súp nóng vẫn được phục vụ mỗi ngày – tại Thessaloniki hay Istanbul – như một minh chứng rằng đôi khi, hương vị có thể vượt qua mọi ranh giới.
| Lễ hội Ẩm thực Chay 2025 – Lan tỏa tinh thần sống xanh giữa lòng thành phố Tối 1/11, Công viên Bình Phú (TP.HCM) rực rỡ trong sắc màu của Lễ hội Ẩm thực Chay 2025 – Green Food Festival. Sự kiện ... |
| Hương vị Tết muôn sắc của các dân tộc Việt Nam Tết Nguyên đán từ lâu là dịp lễ thiêng liêng trong đời sống tinh thần người Việt. Tuy nhiên, ở các bản làng vùng cao, ... |
