Nâng cao hiệu quả hoạt động của cơ quan đại diện Việt Nam ở nước ngoài trong tình hình mới

Quang cảnh Phiên họp thứ 55 của Ủy ban Thường vụ Quốc hội. (Nguồn: Quốc hội)

Phó Chủ tịch Quốc hội, Thượng tướng Trần Quang Phương điều hành Phiên họp.

Bảo đảm nâng cao hiệu quả hoạt động của cơ quan đại diện ở nước ngoài trong tình hình mới

Trình bày Tờ trình tóm tắt dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Cơ quan đại diện (CQĐD) nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam ở nước ngoài, Ủy viên Bộ Chính trị, Bộ trưởng Bộ Ngoại giao Lê Hoài Trung nhấn mạnh, mục đích ban hành, xây dựng Luật nhằm khắc phục một số hạn chế, bất cập của Luật CQĐD năm 2009 (sửa đổi, bổ sung năm 2017); sửa đổi, bổ sung một số quy định nhằm bảo đảm hiệu quả hoạt động của CQĐD đáp ứng các yêu cầu mới của tình hình phát triển kinh tế - xã hội của đất nước, thực hiện thống nhất quản lý hoạt động đối ngoại, tăng cường tính chuyên nghiệp trong hoạt động của cơ quan đại diện, đáp ứng yêu cầu về chủ trương đẩy mạnh phân cấp, phân quyền của Đảng và Nhà nước, bảo đảm sự đồng bộ, thống nhất của hệ thống pháp luật, góp phần xây dựng nền ngoại giao hiện đại, thể hiện vị trí của công tác đối ngoại là trọng yếu, thường xuyên.

Về quan điểm xây dựng Luật, Bộ trưởng Bộ Ngoại giao Lê Hoài Trung cho biết, Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật CQĐD thể chế hóa đầy đủ các chủ trương, đường lối của Đảng, chính sách của Nhà nước về đối ngoại, đặc biệt là chủ trương hội nhập quốc tế đồng bộ, toàn diện, sâu rộng và hiệu quả; về đổi mới tư duy trong xây dựng pháp luật theo hướng giải phóng toàn bộ sức sản xuất, khơi thông mọi nguồn lực để phát triển; về nâng cao hiệu quả đầu tư công và đẩy nhanh giải ngân đầu tư công.

Đồng thời, thể chế hóa đầy đủ chủ trương, đường lối mới của Đảng và chính sách, pháp luật của Nhà nước tại 07 Nghị quyết được ban hành trong thời gian gần đây - tiền đề, cơ sở chính trị, pháp lý đặc biệt quan trọng để phát triển đất nước trong giai đoạn mới với mục tiêu tăng trưởng kinh tế 2 con số và thực hiện thành công hai mục tiêu 100 năm.

Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật CQĐD cũng bảo đảm phù hợp với Hiến pháp năm 2013 (được sửa đổi, bổ sung năm 2025) và các quy định pháp luật liên quan; Tăng cường cải cách hành chính, phân cấp, phân quyền trong lĩnh vực đối ngoại theo tinh thần các Nghị quyết, Kết luận của cấp có thẩm quyền và quy định pháp luật; đơn giản hóa trình tự, thủ tục theo thực tế, bảo đảm tính hợp lý, khả thi, linh hoạt, chặt chẽ, gắn với trách nhiệm của các cơ quan liên quan;

Thực hiện đầy đủ các nhiệm vụ được giao tại Nghị quyết số 292/NQ-CP ngày 23/9/2025 của Chính phủ về Kế hoạch xây dựng và phát triển ngành Ngoại giao đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045; Nghiên cứu kế thừa các quy định còn phù hợp và khắc phục những hạn chế, bất cập của Luật CQĐD năm 2009 (sửa đổi, bổ sung năm 2017); Bảo đảm tính tương thích với các điều ước quốc tế có liên quan mà Việt Nam là thành viên; tính thống nhất, đồng bộ với các luật, nghị quyết được Quốc hội ban hành trong thời gian vừa qua; tham khảo có chọn lọc kinh nghiệm nước ngoài phù hợp với điều kiện thực tiễn Việt Nam để bảo đảm tính khả thi.

Về bố cục của dự thảo Luật, dự thảo Luật gồm 02 Điều: Điều 1: Sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật CQĐD năm 2009 (sửa đổi, bổ sung năm 2017), gồm 14 khoản; Điều 2: Điều khoản thi hành, gồm 02 khoản: khoản 1 quy định về ngày hiệu lực và khoản 2 quy định về việc sửa đổi, bổ sung khoản 11 Điều 8 Luật Xuất cảnh, nhập cảnh của công dân Việt Nam số 49/2019/QH14 (được sửa đổi, bổ sung bởi Luật số 23/2023/QH15).

Nội dung cơ bản của Dự thảo Luật hướng tới kiện toàn chức năng, nhiệm vụ, cơ cấu tổ chức và tăng cường tính chuyên nghiệp, hiện đại của CQĐD; đẩy mạnh phân quyền, phân cấp trong công tác quản lý CQĐD; chế độ, chính sách đối với thành viên CQĐD và thân nhân; một số nội dung khác nhằm khắc phục mâu thuẫn, chồng chéo, chưa phù hợp với quy định pháp luật chuyên ngành hiện hành và một số nội dung cần quy định rõ hơn tại Luật.

Chính phủ trình Quốc hội xem xét, thông qua dự thảo Luật tại Kỳ họp thứ nhất, Quốc hội khóa XVI (tháng 4/2026). Dự kiến Luật có hiệu lực từ 01/7/2026.

Ủy viên Bộ Chính trị, Bộ trưởng Bộ Ngoại giao Lê Hoài Trung trình bày Tờ trình. (Nguồn: Quốc hội)

Tán thành với các nội dung sửa đổi, bổ sung Luật Cơ quan đại diện ở nước ngoài

Thẩm tra dự án Luật, Chủ nhiệm Ủy ban Quốc phòng, An ninh và Đối ngoại, Thượng tướng Lê Tấn Tới nêu rõ, Thường trực Ủy ban tán thành sự cần thiết, mục đích xây dựng Luật CQĐD nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam ở nước ngoài với các cơ sở chính trị, pháp lý và thực tiễn đã được nêu trong Tờ trình của Chính phủ; dự án Luật đủ điều kiện trình Ủy ban Thường vụ Quốc hội xem xét, cho ý kiến.

Theo Chủ nhiệm Ủy ban Lê Tấn Tới, các nội dung của dự thảo Luật phù hợp với chủ trương, đường lối của Đảng về chủ động, tích cực hội nhập quốc tế trong tình hình mới; sắp xếp tổ chức bộ máy của hệ thống chính trị tinh gọn, hoạt động hiệu lực, hiệu quả; đẩy mạnh phân cấp, phân quyền, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia.

Dự thảo Luật cơ bản bảo đảm tính hợp hiến, tính thống nhất với hệ thống pháp luật và đáp ứng yêu cầu về bảo đảm quốc phòng, an ninh. Tuy nhiên, Thường trực Ủy ban đề nghị tiếp tục rà soát kỹ lưỡng để đảm bảo tính thống nhất với các văn bản quy phạm pháp luật có liên quan như Luật Tổ chức Chính phủ, Luật Xây dựng, Luật Đấu thầu, Luật Đầu tư công, Luật Ngân sách nhà nước, Luật Xuất cảnh, nhập cảnh của công dân Việt Nam, Luật Tương trợ tư pháp về hình sự, Luật Tương trợ tư pháp về dân sự…

Chủ nhiệm Ủy ban Quốc phòng, An ninh và Đối ngoại Lê Tấn Tới cho biết, Thường trực Ủy ban cơ bản tán thành việc mở rộng phạm vi, chức năng, nhiệm vụ của các CQĐD gồm công tác đối ngoại và các lĩnh vực hợp tác mới chưa được thể chế hóa trong Luật, công tác xây dựng và thi hành pháp luật tại quốc gia tiếp nhận, thúc đẩy giao lưu nhân dân, hỗ trợ doanh nghiệp Việt Nam tại quốc gia tiếp nhận, theo dõi và thúc đẩy việc thực hiện cam kết quốc tế.

Thường trực Ủy ban cũng đề nghị rà soát kỹ lưỡng các nội dung về các lĩnh vực hợp tác được liệt kê để bảo đảm bao quát đúng và đầy đủ các lĩnh vực cần tập trung đẩy mạnh hợp tác quốc tế, góp phần nâng cao vị thế của đất nước trong khu vực và trên thế giới.

Thường trực Ủy ban Quốc phòng, An ninh và Đối ngoại đánh giá cao việc dự thảo Luật sửa đổi, bổ sung khoản 3 Điều 9 khuyến khích người Việt Nam ở nước ngoài giữ gìn bản sắc dân tộc, thúc đẩy bảo tồn và lan tỏa tiếng Việt. Tuy nhiên, có ý kiến đề nghị lưu ý quy định, hướng dẫn chi tiết hơn về cơ chế hỗ trợ từ ngân sách và huy động nguồn lực từ cộng đồng, doanh nghiệp cho hoạt động này để bảo đảm tính khả thi.

Đối với các quy định sửa đổi, bổ sung liên quan đến kinh phí của CQĐD, Thường trực Ủy ban đề nghị nghiên cứu, rà soát kỹ lưỡng các luật liên quan như Luật Ngân sách Nhà nước, Luật Đầu tư, Luật Đầu tư công… để sửa đổi, bổ sung các quy định phù hợp, thống nhất, bảo đảm không phát sinh vướng mắc trong quá trình triển khai.

Thường trực Ủy ban QPANĐN cơ bản tán thành quy định mở rộng tiêu chuẩn bổ nhiệm Đại sứ đặc mệnh toàn quyền với những lý do đã nêu trong Tờ trình của Chính phủ, tuy nhiên, đề nghị làm rõ tiêu chí “nhiều kinh nghiệm trong lĩnh vực đối ngoại và hội nhập quốc tế được Bộ Ngoại giao công nhận” hoặc cần quy định rõ tiêu chí này trong văn bản quy định chi tiết để áp dụng thống nhất trong thực tiễn.

Phó Thủ tướng Chính phủ Bùi Thanh Sơn phát biểu tiếp thu giải trình. (Nguồn: Quốc hội)

“Mở đường” cho phát triển kinh tế, khoa học công nghệ

Phát biểu tại Phiên họp, Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn nhấn mạnh, trong bối cảnh mới, các CQĐD cần chuyển mạnh từ trọng tâm hành chính, chính trị sang thúc đẩy kinh tế, khoa học công nghệ và chuyển đổi số. Chủ tịch Quốc hội lưu ý, CQĐD không chỉ là “người đưa tin” mà cần trở thành “người mở đường”, chủ động hỗ trợ doanh nghiệp, cảnh báo sớm các rào cản kỹ thuật và các vụ kiện phòng vệ thương mại.

Đối với công tác bảo hộ công dân, Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn đề nghị cần chuyển từ xử lý vụ việc sang chủ động dự báo, ứng phó; xây dựng cơ chế phản ứng nhanh, tăng cường phối hợp với cộng đồng người Việt Nam ở nước ngoài. Chủ tịch Quốc hội cũng đề nghị nghiên cứu xây dựng “cơ quan đại diện số”, đẩy mạnh cung cấp dịch vụ công trực tuyến như hộ chiếu, thị thực, công chứng, góp phần cải cách thủ tục hành chính.

Góp ý cụ thể vào dự thảo Luật, Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Thị Thanh đề nghị nghiên cứu thí điểm thành lập văn phòng đại diện của Ủy ban nhân dân cấp tỉnh ở nước ngoài, đồng thời làm rõ điều kiện, chức năng, nhiệm vụ và cơ chế quản lý. Bên cạnh đó, cần xác định rõ mối quan hệ giữa các văn phòng này với cơ quan đại diện Việt Nam ở nước ngoài nhằm tránh chồng chéo. Về chế độ báo cáo, cần quy định rõ trách nhiệm của nhân sự tại các văn phòng này; đồng thời bổ sung các chức danh đối ngoại mới theo các nghị quyết có liên quan.

Góp ý vào dự thảo Luật, Chủ nhiệm Ủy ban Pháp luật và Tư pháp Hoàng Thanh Tùng cơ bản đồng tình với việc sửa đổi Luật nhằm tháo gỡ vướng mắc thực tiễn, đồng thời đề nghị bổ sung quy định về giá trị pháp lý của văn bản điện tử, chữ ký số; xây dựng hạ tầng dữ liệu dùng chung, bảo đảm an ninh mạng.

Về thẩm quyền ký kết văn bản hợp tác, Chủ nhiệm Ủy ban Pháp luật và Tư pháp Hoàng Thanh Tùng cho rằng, cần bảo đảm thống nhất với Luật Thỏa thuận quốc tế; đồng thời có cơ chế phù hợp đối với các dự án đầu tư của CQĐD ở nước ngoài.

Cho ý kiến về dự thảo Luật, Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Đức Hải đề nghị thay đổi phương thức đầu tư, xây dựng các CQĐD theo hướng chủ động lập kế hoạch đầu tư công trung và dài hạn, thay vì phụ thuộc vào nguồn thu lệ phí. Bên cạnh đó, Phó Chủ tịch cho rằng, việc sửa đổi Luật cần góp phần đa dạng hóa hình thức đầu tư, chú trọng công tác vận hành, bảo trì và phát huy giá trị các cơ sở cơ quan đại diện.

Cũng tại Phiên họp, Chủ nhiệm Ủy ban Khoa học, Công nghệ và Môi trường Nguyễn Thanh Hải đề nghị tăng cường vai trò của CQĐD trong việc kết nối, thu hút nhân tài, trí thức, sinh viên Việt Nam ở nước ngoài tham gia nghiên cứu khoa học trong nước. Đối với chế độ, chính sách đối với thành viên CQĐD và thân nhân, Chủ nhiệm Ủy ban Khoa học, Công nghệ và Môi trường Nguyễn Thanh Hải cho ý kiến, cần rà soát bảo đảm tính khả thi, phù hợp quy định về ngân sách và biến động tỷ giá.

Thay mặt cơ quan soạn thảo, Phó Thủ tướng Chính phủ Bùi Thanh Sơn đánh giá cao và cảm ơn cơ quan thẩm tra cũng như ý kiến phát biểu của các Lãnh đạo Quốc hội và Ủy viên Ủy ban Thường vụ Quốc hội đối với dự án Luật.

Phó Thủ tướng Chính phủ Bùi Thanh Sơn cho biết, dự án Luật được xây dựng bám sát Nghị quyết Đại hội Đảng lần thứ XIV và các Nghị quyết của Bộ Chính trị, đặc biệt là Nghị quyết 59-NQ/TW ngày 24/01/2025 về hội nhập quốc tế trong tình hình mới, cùng Nghị quyết số 57-NQ/TW ngày 22/12/2024 của Bộ Chính trị về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia, Nghị quyết số 66-NQ/TW ngày 30/4/2025 của Bộ Chính trị về đổi mới công tác xây dựng và thi hành pháp luật đáp ứng yêu cầu phát triển đất nước trong kỷ nguyên mới.

Việc sửa đổi, bổ sung Luật cũng nhằm cụ thể hóa các cơ chế, chính sách đặc thù từ Nghị quyết số 250/2025/QH15 về một số cơ chế, chính sách đặc thù nhằm nâng cao hiệu quả hội nhập quốc tế để triển khai hiệu quả công tác đối ngoại.

Tiếp thu tối đa các ý kiến trong Phiên họp, Phó Thủ tướng Chính phủ Bùi Thanh Sơn nhấn mạnh, Chính phủ sẽ chỉ đạo hoàn thiện hồ sơ dự án Luật để trình Quốc hội tại Kỳ họp thứ Nhất, Quốc hội khóa XVI. Sau khi Luật được thông qua, Chính phủ sẽ ban hành các quy định chi tiết để triển khai Luật một cách hiệu quả.

Kết luận nội dung này tại Phiên họp, Phó Chủ tịch Quốc hội, Thượng tướng Trần Quang Phương cho biết, Ủy ban Thường vụ Quốc hội đánh giá cao sự chủ động, tích cực của Chính phủ và Bộ Ngoại giao trong việc chuẩn bị hồ sơ dự án Luật đúng tiến độ, dự án luật đủ điều kiện để trình Quốc hội xem xét tại Kỳ họp thứ nhất, Quốc hội khóa XVI sau khi hoàn thiện các bước thẩm tra và tiếp thu ý kiến.

Nhấn mạnh vai trò của việc sửa đổi, bổ sung Luật trong bối cảnh trong nước cũng như quốc tế hiện nay, Phó Chủ tịch Quốc hội Trần Quang Phương đề nghị sửa đổi, bổ sung Luật theo hướng làm rõ vị trí, nhiệm vụ nghiên cứu chiến lược để phục vụ phát triển đất nước để CQĐD nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam ở nước ngoài cần đóng vai trò tham mưu đắc lực cho Bộ Ngoại giao và Chính phủ; phải quán triệt chủ trương của Đảng, đưa ngoại giao cùng với quốc phòng, an ninh trở thành nhiệm vụ trọng yếu, thường xuyên; luật hóa quy trình bảo hộ công dân, đặc biệt trong điều kiện thế giới bất ổn, đảm bảo “không để ai bị bỏ lại phía sau”; đẩy mạnh thành lập “ngoại giao số”, “cơ quan đại diện số" nhằm cải cách thủ tục hành chính, không để những bất cập về chính sách gây khó khăn cho công dân Việt Nam cũng như thành viên CQĐD công tác tại nước ngoài.