Năng lực của đại biểu nhân dân trong kỷ nguyên số

TS. Nguyễn Văn Đáng. (Ảnh NVCC)

Kỷ nguyên số và sự chuyển đổi

Với sự kết hợp của máy tính cá nhân, internet và điện thoại thông minh, nhân loại đang sống trong một giai đoạn phát triển mới, được gọi là kỷ nguyên số, đặc trưng bởi khả năng lưu trữ khối lượng thông tin khổng lồ dưới dạng số hóa mà không cần đến không gian vật chất quy mô lớn.

Bước vào thập niên thứ hai của thế kỷ XXI, những sáng tạo đột phá về công nghệ và kỹ thuật đã định hình cuộc Cách mạng công nghiệp lần thứ 4, với các nhà máy thông minh, sản phẩm thông minh, chuỗi cung ứng thông minh xuất hiện ngày càng nhiều. Cũng từ đó, chuyển đổi số trở thành xu hướng tất yếu với mọi chủ thể, cả khu vực công và khu vực tư, ở mọi quốc gia trên thế giới.

Ở nước ta, chuyển đổi số đã được thực hiện mạnh mẽ trong những năm gần đây, được xác định là tiến trình “số hoá toàn diện, tạo ra môi trường số và tương tác với môi trường thực để thay đổi cách tổ chức hoạt động, cung cấp dịch vụ và tạo ra giá trị mới”.

Những tiến bộ về khoa học và công nghệ đã làm thay đổi cả về tư duy tổ chức, quy trình hoạch định và thực thi chính sách, tính chất mối quan hệ cũng như phương thức giao tiếp giữa chính quyền và người dân. Thực tế này thể hiện qua sự phát triển của “chính quyền điện tử”, đặc trưng bởi việc sử dụng các thiết bị công nghệ thông tin và truyền thông có kết nối internet để điều hành, thực hiện các hoạt động trong nội bộ hệ thống các cơ quan công quyền, cũng như cung cấp các dịch vụ công trực tuyến cho người dân, doanh nghiệp và các tổ chức xã hội; “chính quyền số”, đặc trưng bởi việc chuyển các hoạt động của chính quyền sang môi trường số và sử dụng dữ liệu.

Lá phiếu và trách nhiệm với tương lai đất nước
More from WVR

Với cơ quan Quốc Hội, ngày 14/1/2026, Hội nghị Tổng kết công tác chuyển đổi số năm 2025 đã nêu bật những kết quả quan trọng. Đáng chú ý nhất là hoàn thiện khung thể chế và định hướng chiến lược dài hạn của Quốc hội về chuyển đổi số. Ủy ban Thường vụ Quốc hội đã ban hành Nghị quyết phê duyệt Đề án Chuyển đổi số Quốc hội giai đoạn 2025–2030.

Văn phòng Quốc hội ban hành Kế hoạch tổng thể triển khai Đề án và Kiến trúc Quốc hội số phiên bản 1.0. Năm 2025 cũng ghi nhận việc thử nghiệm và vận hành hiệu quả gần 20 hệ thống quan trọng như: Hệ thống quản lý văn bản và điều hành điện tử, App Quốc hội 2.0, hệ thống gỡ băng ghi âm, phòng họp không giấy tờ (Q-Cabinet), nền tảng “Bình dân học vụ số – Quốc hội số”.

Trong năm 2025, dữ liệu số tiếp tục được xác định là tài sản cốt lõi, với việc kho dữ liệu dùng chung của Quốc hội (Q-Data) đã được xây dựng và đưa vào khai thác, tích hợp hàng trăm nghìn văn bản lập pháp, giám sát, văn bản quy phạm pháp luật, ý kiến, kiến nghị của cử tri và dữ liệu bầu cử. Công tác số hóa hồ sơ, tài liệu tại Hội đồng Dân tộc, các Ủy ban của Quốc hội và Đảng ủy Quốc hội được triển khai đồng bộ, hình thành nguồn dữ liệu tập trung, có khả năng chia sẻ và tái sử dụng, phục vụ trực tiếp hoạt động của đại biểu Quốc hội.

Theo kế hoạch năm 2026, Quốc hội sẽ tập trung hoàn thiện và vận hành Quốc hội số, ban hành Kiến trúc Quốc hội số 2.0; xây dựng Trung tâm dữ liệu số, triển khai mạng mật và hệ thống điều hành dùng chung, bảo đảm an ninh, an toàn thông tin và phát triển nguồn nhân lực số.

Trên phạm vi toàn cầu, tiến trình chuyển đổi số, phát triển chính quyền số là xu thế tất yếu đang tạo ra những cơ hội mới cho việc cải thiện chất lượng quản trị công. Những ưu điểm dễ thấy nhất đó là góp phần giảm quy mô tổ chức bộ máy và đội ngũ nhân sự của chính quyền; giảm chi phí; gia tăng sự tiện lợi cho người dân và doanh nghiệp; cải thiện mức độ minh bạch trong hoạt động của các cơ quan chính quyền; giảm rủi ro và ngăn chặn tham nhũng; gia tăng hiệu lực và hiệu quả quản lý; khuyến khích đổi mới, sáng tạo cho nền kinh tế; thúc đẩy bình đẳng xã hội và mức độ tham gia của người dân vào các hoạt động quản trị công.

Với mỗi quốc gia, việc xây dựng chính quyền số sẽ góp phần thúc đẩy khả năng cập nhật các dữ liệu, thông tin một cách toàn diện. Nhờ đó, chính quyền, doanh nghiệp và người dân có thể chủ động hơn trong việc đánh giá tình hình chung của nền kinh tế - chính trị - xã hội để đưa ra các định hướng chính sách, kế hoạch hành động ứng phó phù hợp.

Hội nghị toàn quốc để quán triệt Chỉ thị của Bộ Chính trị, triển khai công tác bầu cử đại biểu Quốc hội khóa XVI và đại biểu HĐND các cấp nhiệm kỳ 2026-2031, diễn ra sáng 15/11, tại Nhà Quốc hội. (Nguồn: Quốc hội)

Đại biểu của nhân dân

Theo Hiến pháp năm 2013, Quốc hội là cơ quan đại biểu cao nhất của nhân dân, cơ quan quyền lực nhà nước cao nhất của nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam. Quốc hội thực hiện quyền lập hiến, quyền lập pháp, quyết định các vấn đề quan trọng của đất nước và giám sát tối cao đối với hoạt động của Nhà nước.

Trong khi đó, Hội đồng nhân dân, theo Luật tổ chức chính quyền địa phương 2025 là cơ quan quyền lực Nhà nước ở địa phương, đại diện cho ý chí, nguyện vọng và quyền làm chủ của nhân dân, quyết định các vấn đề quan trọng của địa phương, giám sát việc tuân theo Hiến pháp và pháp luật, giám sát hoạt động của các cơ quan Nhà nước ở địa phương.

Khi tham gia bầu cử Quốc Hội và HĐND các cấp, mỗi cử tri sẽ lựa chọn những “đại diện chính trị” cho mình trong cơ quan quyền lực Nhà nước. Trên phương diện cá nhân, lá phiếu bầu chọn thể hiện niềm tin và sự ủng hộ của cử tri cho các đại biểu.

Trên phương diện chính trị và pháp luật, lá phiếu của cử tri khẳng định sự ủy quyền cho các đại biểu, có thể “đại diện” cho mình để nêu quan điểm hoặc hành động trên tư cách đại biểu. Vì thế, trở thành đại biểu Quốc hội hay HĐND các cấp luôn là niềm vinh dự đặc biệt với mỗi cá nhân bởi họ có thể tự hào tuyên bố công khai: “Tôi được tín nhiệm để làm đại biểu của nhân dân”.

Tuy nhiên, chính niềm vinh dự lớn lao như vậy cũng đồng thời đặt mỗi đại biểu trước những trách nhiệm, bổn phận chính trị rất nặng nề. Bởi lẽ, sau khi bầu chọn, mỗi cử trì đều sẽ kỳ vọng các đại biểu Quốc hội và HĐND các cấp sẽ trở thành cầu nối giữa những lợi ích, quan điểm của các nhóm công dân với các hành động chính sách của chính quyền các cấp.

Nguyên tắc đại diện chính trị là một cách thức để thực thi dân chủ, giảm thiểu khoảng cách giữa người dân và chính quyền, bảo đảm sự kết nối giữa hành động chính sách của chính quyền với nhu cầu, nguyện vọng và những mong đợi của các nhóm dân cư.

Thông qua các đại biểu, người dân trình bày những tâm tư, nguyện vọng và mong đợi chính sách. Trách nhiệm của các đại biểu là ghi nhận, phân tích và tổng hợp các mong đợi đó để chuyển tải đến Quốc hội, HĐND các cấp. Mỗi quyết định được ban hành bởi Quốc Hội, HĐND sẽ trở thành những khung khổ thể chế, chính sách có ảnh hưởng đến đời sống của các giai cấp, tầng lớp, nhóm xã hội, thậm chí mọi người dân.

Trong bối cảnh chuyển đổi số đang được thúc đẩy, thực hiện quyết liệt ở nước ta hiện nay thì có thể hình dung mô hình “chính quyền số” hoàn chỉnh sẽ là thực tế trong tương lai không xa. Sự kết hợp giữa chuyển đổi số và tiến trình hiện đại hóa nền quản trị quốc gia sẽ đặt các chủ thể khu vực công ở nước ta trước 3 đặc điểm mới: Một là, phải tôn trọng vị thế và vai trò của các chủ thể ngoài Nhà nước; Hai là, phải giảm bớt thói quen làm việc trong hệ thống thứ bậc (cao-thấp, bất bình đẳng) để dần chuyển sang làm việc trong các mạng lưới quan hệ hợp tác đa chủ thể (bình đẳng hơn); Ba là, phải tuân thủ nghiêm túc các nguyên tắc chung về quyền tiếp cận thông tin và khai thác dữ liệu, công khai và minh bạch, trách nhiệm giải trình.

Do đó, kỷ nguyên công nghệ và số hóa không chỉ đem đến cho các chủ thể quản trị công những cơ chế và phương tiện chính sách mới, hiệu lực và hiệu quả hơn, mà cũng đang đòi hỏi mỗi đại biểu dân cử phải nhanh chóng thích ứng với bối cảnh mới, bổ sung năng lực số, điều chỉnh tâm thế cũng như cách thức làm việc để có thể theo kịp với sự vận động của tiến bộ công nghệ và xã hội. Qua đó, đáp ứng được những kỳ vọng ngày càng cao của cử tri hiện đại.

Cuộc bầu cử đại biểu Quốc hội khóa XVI và đại biểu HĐND các cấp nhiệm kỳ 2026 - 2031 là sự kiện chính trị đặc biệt quan trọng của đất nước. (Nguồn: TTXVN)

Yêu cầu mới về năng lực

Trong đời sống hàng ngày, năng lực của mỗi cá nhân hay tổ chức thường được hiểu là khả năng sử dụng mọi nguồn lực hiện có để có thể hoàn thành tốt nhiệm vụ, mục tiêu nào đó. Như vậy, chúng ta có thể hình dung năng lực của mỗi đại biểu dân cử chính là khả năng thực hiện các chức năng, nhiệm vụ, bổn phận chính trị theo quy định của pháp luật, cũng như kỳ vọng của cử tri.

Ba cấu phần tạo nên năng lực của các đại biểu bao gồm: Tri thức, tức là sự hiểu biết nói chung, đặc biệt là hiểu biết các vấn đề chuyên môn; Quan điểm và thái độ, tức là sự quan tâm tới những vấn đề nào và sự ủng hộ những phương án chính sách nào để giải quyết vấn đề đó; Kỹ năng tức là những thao tác làm việc, tương tác bên trong tổ chức và tương tác với cử tri.

Có thể thấy, bối cảnh công nghệ hiện nay đang đặt ra nhu cầu cải thiện năng lực của đại biểu nhân dân ở nước ta trên ba phương diện then chốt:

Thứ nhất, mỗi đại biểu cần thường xuyên cập nhật và bổ sung tri thức, sự hiểu biết về chuyển đổi số, thế giới số, và những tác động của xu hướng này. Yêu cầu này dựa trên rất nhiều bằng chứng thực tế là năng lực làm việc của các đại biểu sẽ có thể bị ảnh hưởng nghiêm trọng nếu họ bị tụt hậu về tri thức bối cảnh, thiếu hụt những năng lực công nghệ căn bản, dẫn đến nguy cơ bảo thủ, ngại thay đổi, ngại hành động.

Thực tế hiện nay, sự xuất hiện liên tục của các sáng tạo đột phá về công nghệ, sự vận động, biến đổi nhanh chóng của các xu hướng công nghệ càng cho thấy tầm quan trọng đặc biệt của việc cập nhật tri thức về bối cảnh nói chung, trong đó có bối cảnh công nghệ.

Thứ hai, mỗi đại biểu cần hình thành “quan điểm và tư duy quản trị số”, tức là năng lực nhận thức, suy nghĩ, phân tích và hình thành ý tưởng, cách tiếp cận vấn đề xuất hiện trong đời sống xã hội hàng ngày. Tư duy quản trị số đặc trưng bởi tính “công khai, minh bạch”, “khách quan”, “cởi mở và khuyến khích sự tham gia”, “khuyến khích sự hợp tác đa chủ thể”, “quản lý và quyết định dựa trên dữ liệu”.

Cũng có nghĩa, mọi đại biểu cần ý thức rằng chuyển đổi số, xây dựng chính quyền số không đơn giản chỉ là ứng dụng các phương tiện công nghệ hiện đại trong các hoạt động quản trị công, cung ứng hàng hóa và dịch vụ công, hay sử dụng dữ liệu trong việc ban hành và thực thi các quyết định của chính quyền.

Hơn thế, đó là quá trình thay đổi tổng thể với nhiều phương diện của chính quyền (quan điểm và nhận thức, tổ chức bộ máy, nhân sự, tài chính, cơ chế làm việc…), đòi hỏi sự đồng hành thay đổi toàn diện từ mọi chủ thể trong khu vực công.

Thứ ba, mỗi đại biểu cần điều chỉnh, bổ sung, hoàn thiện những kỹ năng làm việc trong môi trường ứng dụng nhiều công nghệ hiện đại, hình thành những thói quen phù hợp để xử lý công việc trên môi trường số hóa. Một đại biểu giỏi về kỹ năng, tức là phải có thể thực hiện hành vi, hành động nào đó với sự khéo léo, thành thạo, đặc trưng bởi quá trình thực hành lặp đi lặp lại trong thời gian dài.

Những kỹ năng then chốt mà mỗi đại biểu dân cử cần sớm hoàn thiện bao gồm: Tìm kiếm, tổng hợp, khai thác và kiểm tra độ chính xác của thông tin và dữ liệu trên môi trường số hóa. Đồng thời, sử dụng các thiết bị công nghệ để giữ kết nối, duy trì ảnh hưởng với cử tri; giám sát, duy trì các cam kết thực hiện nhiệm vụ. Bên cạnh đó, duy trì, củng cố mối liên hệ giữa các cá nhân, tổ chức trong bối cảnh giảm thiểu tương tác trực tiếp…