Phạm Văn Đồng - Tầm vóc một nhà ngoại giao lớn

Người học trò xuất sắc của Chủ tịch Hồ Chí Minh

Sinh thời, Thủ tướng, Bộ trưởng Ngoại giao, Trưởng ban Đối ngoại Trung ương Phạm Văn Đồng là học trò xuất sắc của Chủ tịch Hồ Chí Minh. Đồng chí là người cộng sản kiên cường, mẫu mực, nhà lãnh đạo có uy tín lớn của Đảng, Nhà nước và nhân dân ta, nhà ngoại giao tài năng được bạn bè quốc tế tôn trọng, cảm phục, người anh lớn được các thế hệ cán bộ ngoại giao hết sức kính trọng, yêu mến.

Chủ tịch Hồ Chí Minh từng căn dặn: "Công tác ngoại giao cũng là một mặt trận, các đồng chí là chiến sĩ trên mặt trận đó". Thấm nhuần phong cách sống cần kiệm, giản dị, thanh cao, nhân văn của Người, đồng chí Phạm Văn Đồng thấu hiểu sâu sắc và vận dụng nhất quán tư tưởng, đạo đức và phong cách Hồ Chí Minh vào thực tiễn lãnh đạo, chỉ đạo cách mạng, trong đó có việc lãnh đạo, chỉ đạo công tác đối ngoại, ngoại giao của đất nước.

Tại Hội thảo khoa học "Phạm Văn Đồng với đối ngoại - ngoại giao Việt Nam" kỷ niệm 120 năm ngày sinh của đồng chí Phạm Văn Đồng (1/3/1906-1/3/2026) ngày 24/2, Ủy viên Trung ương Đảng, Phó Bí thư Thường trực Đảng ủy, Thứ trưởng Ngoại giao Nguyễn Mạnh Cường nhấn mạnh, phong cách ngoại giao của cố Thủ tướng là hiện thân của sự chân thành, khiêm nhường, mềm mại nhưng kiên quyết, sâu sắc về lý luận nhưng lại rất đỗi gần gũi, dễ hiểu; đề cao đối thoại, tôn trọng khác biệt, kiên định mục tiêu hòa bình, hợp tác và phát triển.

Đồng chí Phạm Văn Đồng là nhà ngoại giao mẫu mực, đi đầu trong việc kiên trì đường lối đối ngoại đề cao độc lập tự chủ với phương châm thêm bạn bớt thù, dĩ bất biến ứng vạn biến, kết hợp sức mạnh dân tộc với sức mạnh thời đại, mang lại hòa bình và kiến tạo các cơ hội phát triển cho đất nước.

Tên tuổi của đồng chí không chỉ gắn với những sự kiện lịch sử trọng đại của ngoại giao Việt Nam như Hội nghị Fontainebleau, Hội nghị Geneva, mà còn được bạn bè quốc tế nhớ tới với những bài viết và phát biểu đanh thép tại các cuộc đàm phán lịch sử hay những bài trả lời phỏng vấn sắc sảo với báo chí quốc tế.

Khi hòa bình lập lại, đồng chí Phạm Văn Đồng xác định, nhiệm vụ ưu tiên của ngoại giao là tập trung củng cố hòa bình, mở rộng quan hệ quốc tế, hợp tác quốc tế để xây dựng và tái thiết đất nước sau chiến tranh. Tầm nhìn đi trước thời đại của ông đã tạo tiền đề cho những thắng lợi vĩ đại có ý nghĩa lịch sử của đất nước ta trong những thập niên đổi mới sau này.

"Người anh, người thầy" gần gũi

Bên cạnh trọng trách lớn với Đảng và Nhà nước, tình cảm mà cố Thủ tướng, Bộ trưởng Phạm Văn Đồng dành cho ngành Ngoại giao hết sức sâu sắc.

Bộ Ngoại giao vinh dự được đồng chí quan tâm dìu dắt, chỉ bảo trên mọi lĩnh vực công tác ngay từ những ngày đầu thành lập và xuyên suốt quá trình trưởng thành và phát triển.

Đồng chí đặc biệt quan tâm công tác xây dựng ngành, chú trọng đào tạo, bồi dưỡng đội ngũ cán bộ, kiện toàn tổ chức bộ máy và mạng lưới hoạt động đối ngoại đáp ứng yêu cầu của sự nghiệp đấu tranh thống nhất đất nước cũng như nhiệm vụ khôi phục và phát triển kinh tế - xã hội sau chiến tranh. Dưới sự chỉ đạo và dẫn dắt của đồng chí, nhiều thế hệ cán bộ ngoại giao đã trưởng thành, trở thành những cán bộ nòng cốt trong ngành Ngoại giao nước nhà.

Với nguyên Bộ trưởng Ngoại giao Nguyễn Dy Niên, đồng chí Phạm Văn Đồng là một người thầy vô cùng kính mến. Nhớ về ông là nhớ về một đồng chí lão thành, một nhà cách mạng, nhà văn hóa, nhà tư tưởng, một hiền triết.

Năm tháng qua đi, nhưng nguyên Bộ trưởng Nguyễn Dy Niên vẫn vẹn nguyên hồi ức về "một người thầy của ngoại giao Việt Nam". Năm 1978, trước chuyến thăm Ấn Độ, Thủ tướng Phạm Văn Đồng đã gọi ông tới trao đổi, do biết ông từng có thời gian học tập tại quốc gia này. Thay vì chỉ tập trung vào các vấn đề chính trị hay quan hệ song phương, Thủ tướng đặt câu hỏi: “Niên ơi, thời kỳ học ở Ấn Độ họ dạy những cái gì”.

Trong buổi trao đổi, nguyên Bộ trưởng đã trình bày về văn học và triết học Ấn Độ, đặc biệt là hai khái niệm “Satyagraha” - con đường đi tìm chân lý, và “Ahimsa” tư tưởng bất bạo động của Mahatma Gandhi. Thủ tướng lắng nghe chăm chú và đưa ra nhận định sâu sắc rằng bất bạo động không đồng nghĩa với thụ động, mà là hình thức đấu tranh chính trị dựa trên sức mạnh của chính nghĩa và trí tuệ, đồng thời bày tỏ mong muốn Việt Nam trong tương lai cần phát triển nghiên cứu Ấn Độ học một cách bài bản.

Nguyên Bộ trưởng Nguyễn Dy Niên nhớ lại, năm 1987, trước khi nghỉ công tác, Thủ tướng Phạm Văn Đồng ký quyết định cử ông làm Chủ tịch Ủy ban quốc gia UNESCO Việt Nam, giao nhiệm vụ tham dự Đại hội đồng UNESCO để vận động tôn vinh Chủ tịch Hồ Chí Minh là danh nhân văn hóa thế giới. Trước ngày lên đường, trong bối cảnh đất nước đang chịu nhiều khó khăn, "bác Tô" vỗ vai ông căn dặn: “Chính nghĩa không phải tự nó sáng ngời mà mình phải lao động để làm cho nó sáng ngời”. Lời dặn, sự tin tưởng và "tiếng cười hào sảng chỉ Phạm Văn Đồng mới có" của nhà lãnh đạo kiệt xuất đã trở thành nguồn động lực tinh thần lớn lao đối với những cán bộ ngoại giao "mang chuông đi đánh xứ người" năm tháng ấy.

Di sản ngoại giao quý giá

Từng nhiều lần được gặp và làm việc với đồng chí Phạm Văn Đồng trong thời gian phụ trách nhóm cán bộ tập kết của Học viện Ngoại giao, Giáo sư, Tiến sĩ Vũ Dương Huân không giấu sự ngưỡng mộ đối với tầm vóc kiệt xuất của nhà lãnh đạo, với những đóng góp nổi bật của ông trên mặt trận ngoại giao trong hai cuộc kháng chiến chống Pháp và chống Mỹ.

Theo Giáo sư Vũ Dương Huân, trong kháng chiến chống thực dân Pháp (1945-1954), đồng chí đã tham gia cùng Trung ương Đảng xây dựng đường lối đối ngoại với hai chiến lược “hòa để tiến” và “hòa để chuẩn bị kháng chiến”, thể hiện tư duy linh hoạt, kết hợp đấu tranh và nhân nhượng có nguyên tắc nhằm bảo vệ lợi ích dân tộc. Đồng thời, dẫn đầu đoàn đại biểu Quốc hội Việt Nam đầu tiên thăm Pháp năm 1946, mở đầu hoạt động đối ngoại nghị viện của Nhà nước Việt Nam mới, góp phần tranh thủ dư luận quốc tế.

Tại Hội nghị Fontainebleau, trên cương vị Trưởng đoàn đàm phán, đồng chí đã kiên trì thương lượng trong bối cảnh phía Pháp không thiện chí. Việc ký Tạm ước ngày 14/9/1946 giúp Việt Nam có thêm thời gian chuẩn bị cho cuộc kháng chiến lâu dài. Đỉnh cao vai trò của nhà lãnh đạo, nhà ngoại giao kiệt xuất trong giai đoạn này là cương vị Trưởng đoàn đại biểu Việt Nam Dân chủ Cộng hòa tại Hội nghị Geneva năm 1954. Tại đây, đoàn Việt Nam đã kiên trì bảo vệ lợi ích dân tộc, buộc Pháp chấm dứt chiến tranh xâm lược ở Đông Dương và công nhận các quyền dân tộc cơ bản của Việt Nam, Lào, Campuchia; tạo tiền đề cho chặng đường đấu tranh tiếp theo.

Còn trong kháng chiến chống Mỹ (1954-1975), "người thầy của ngành Ngoại giao" đã cùng Bộ Chính trị hoạch định đường lối ngoại giao độc lập, tự chủ, kết hợp sức mạnh dân tộc với sức mạnh thời đại. Đường lối này hướng tới làm suy yếu hậu phương quốc tế của Mỹ, tranh thủ sự ủng hộ quốc tế và chuẩn bị điều kiện cho đàm phán khi thời cơ chín muồi. Tuyên bố “bốn điểm” năm 1965 trở thành nền tảng lập trường của Việt Nam tại Hội nghị Paris. Bên cạnh đó, đồng chí còn đóng vai trò quan trọng trong việc củng cố đoàn kết Việt Nam-Lào-Campuchia, duy trì quan hệ với các nước lớn và thúc đẩy đối ngoại nhân dân, góp phần tạo nên thế và lực cho thắng lợi trên bàn đàm phán.

Với Giáo sư, Tiến sĩ Vũ Dương Huân, cố Thủ tướng Phạm Văn Đồng là một nhà ngoại giao tài năng, mang đậm tính nhân văn, luôn kiên trì và sáng suốt trong bảo vệ lợi ích quốc gia - dân tộc. Những đóng góp của đồng chí trong hai cuộc kháng chiến đã để lại nhiều bài học sâu sắc cho nền ngoại giao Việt Nam hiện đại.

Cuộc đời và sự nghiệp của cố Thủ tướng, Bộ trưởng Ngoại giao Phạm Văn Đồng khắc họa tầm vóc một học trò xuất sắc của Chủ tịch Hồ Chí Minh, đồng thời là người thầy của ngoại giao cách mạng Việt Nam, với sự nhất quán về nguyên tắc, linh hoạt về sách lược, kết hợp trí tuệ, nhân văn và bản lĩnh độc lập, tự chủ.

Di sản mà ông để lại không chỉ ở thành quả đàm phán, mà còn ở phong cách ngoại giao chân thành, khiêm nhường, coi trọng đối thoại và kiên định lợi ích quốc gia - dân tộc. Những bài học kinh nghiệm rút ra từ cuộc đời hoạt động cách mạng và các tác phẩm của ông đến nay vẫn còn nguyên giá trị, gợi mở những định hướng cho triển khai đường lối đối ngoại Việt Nam trong kỷ nguyên mới.