Sức nóng của xung đột Trung Đông và bài toán hóc búa với ASEAN

ASEAN mặc dù được coi là một trong những điểm sáng tăng trưởng toàn cầu nhưng phụ thuộc lớn vào nguồn cung năng lượng.

Đại sứ Tôn Thị Ngọc Hương đồng chủ trì Cuộc họp Ủy ban Hợp tác chung ASEAN-Anh lần thứ 5 Ủy ban ASEAN New York tổ chức tọa đàm kỷ niệm 50 năm Hiệp ước Hữu nghị và Hợp tác ở Đông Nam Á (TAC) tại Liên hợp quốc Tăng cường hợp tác ASEAN-IAEA trong sử dụng năng lượng hạt nhân vì mục đích hòa bình và phát triển bền vững

Leo thang xung đột quân sự tại Trung Đông diễn ra cách Đông Nam Á hàng nghìn km nhưng sức nóng của nó đang “phả” trực diện vào an ninh năng lượng khu vực, đẩy rủi ro về nguồn cung năng lượng khu vực đến ngưỡng cảnh báo.

Các phương tiện xếp hàng chờ đổ xăng tại Mae Sot, Thái Lan, trong bối cảnh lo ngại về nguồn cung do cuộc khủng hoảng ở Trung Đông. (Nguồn: Bangkok Post)

Thái Lan yêu cầu công chức ưu tiên làm việc tại nhà, dừng các chuyến công tác nước ngoài và sử dụng cầu thang bộ thay vì thang máy; Philippines áp dụng chế độ tuần làm việc 4 ngày tại các cơ quan nhà nước và đẩy nhanh việc cắt giảm thuế tiêu thụ đặc biệt đối với nhiên liệu; Myanmar áp dụng quy định xe chạy luân phiên theo ngày, lưu thông theo biển số chẵn - lẻ...

Phút chốc, một khu vực tăng trưởng năng động đứng trước bài toán hóc búa cần sớm có lời giải. ASEAN mặc dù được coi là một trong những ngôi sao tăng trưởng toàn cầu nhưng phụ thuộc nhiều vào nguồn cung năng lượng từ bên ngoài. Ách tắc tại eo biển Hormuz có khả năng tạo ra những "cơn địa chấn" về lạm phát và bất ổn kinh tế.

Chuỗi cung ứng mong manh

Trong bối cảnh địa chính trị toàn cầu đầy biến động, việc nhận diện các hệ lụy từ xung đột Trung Đông trở thành yêu cầu cấp thiết đối với quản trị rủi ro khu vực. Trong bản đồ địa chính trị năng lượng, eo biển Hormuz được coi là "huyết mạch" không thể thay thế. Với lưu lượng vận chuyển chiếm khoảng 20% sản lượng dầu thô toàn cầu, bất kỳ hành động quân sự hay phong tỏa nào từ phía Iran nhằm đáp trả các lệnh trừng phạt hay hoạt động quân sự của Mỹ và Israel cũng sẽ kích hoạt một kịch bản khó lường cho thị trường năng lượng.

Đối với an ninh năng lượng các quốc gia ASEAN, eo biển này có tầm quan trọng rất lớn. Các số liệu thống kê cho thấy hơn 60% lượng dầu thô nhập khẩu của các nền kinh tế lớn của khối như Thái Lan, Singapore và Philippines có nguồn gốc từ vùng Vịnh.

Khi "yết hầu" này bị thắt chặt, không chỉ giá dầu thô nhảy vọt mà chi phí bảo hiểm hàng hải và rủi ro vận tải cũng sẽ tăng theo cấp số nhân, tạo áp lực trực tiếp lên cán cân thanh toán của các quốc gia ASEAN.

Đối diện “cú sốc kép”

Những diễn biến ở Trung Đông hiện nay tác động đến các nền kinh tế ASEAN thông qua hai phương diện chính: Chi phí sản xuất và ổn định vĩ mô.

Với chi phí sản xuất, dầu mỏ là đầu vào thiết yếu của hầu hết các ngành công nghiệp và dịch vụ logistics. Mỗi sự gián đoạn sẽ kéo theo áp lực chi phí tăng cao. Xăng dầu hiện chiếm khoảng 30-40% chi phí cấu thành vận tải, giá dầu tăng ngay lập tức làm đội giá cước vận tải biển, xe tải và hàng không. Với đầu vào công nghiệp, ngành hóa dầu, sản xuất nhựa, phân bón hay dệt may, vốn là những ngành chủ lực của ASEAN cũng chịu những ảnh hưởng tương tự.

Tại Đông Nam Á, nơi chi phí vận tải chiếm tỉ trọng lớn trong giá thành hàng hóa, việc giá nhiên liệu leo thang sẽ nhanh chóng chuyển hóa thành tình trạng lạm phát nhập khẩu. Điều này đặc biệt nguy hiểm đối với các quốc gia đang nỗ lực duy trì sức mua của người tiêu dùng nội địa sau giai đoạn biến động kinh tế toàn cầu.

Về ổn định vĩ mô, thách thức tài khóa cũng là vấn đề nghiêm trọng cho các nước ASEAN như tại Indonesia hay Malaysia. Các chính phủ thường xuyên phải đối mặt với bài toán nan giải: Tiếp tục trợ giá năng lượng để ổn định an sinh xã hội hay cắt giảm để bảo vệ kỷ luật ngân sách?

Nếu giá dầu tiếp tục duy trì trên 100 USD/thùng, việc tiếp tục trợ giá có thể khiến thâm hụt ngân sách vượt ngưỡng kiểm soát, buộc các nước phải thắt chặt chính sách tiền tệ, từ đó gián tiếp kìm hãm đà tăng trưởng.

Tư duy tự cường năng lượng

Các nước ASEAN đang tăng cường theo dõi và chuẩn bị các biện pháp ứng phó trước nguy cơ tác động kinh tế lan rộng từ xung đột tại Trung Đông. Tinh thần đoàn kết - “bó lúa” ASEAN tiếp tục được thể hiện thông qua những tiếng nói chung của Hiệp hội. Ngoại trưởng Thái Lan Sihasak Phuangketkeow đã đề xuất tổ chức một cuộc họp đặc biệt theo hình thức trực tiếp hoặc trực tuyến trong thời gian sớm nhất nhằm thảo luận về tình hình leo thang tại Trung Đông và tác động tiềm tàng đối với an ninh năng lượng khu vực.

Nhiều giải pháp đã và đang được tính đến, tuy nhiên, cần phải nhận thấy rõ rằng xung đột giữa Mỹ và Israel với Iran chính là lời nhắc nhở rằng an ninh năng lượng không thể tách rời an ninh quốc gia. Để giảm thiểu tác động, ASEAN cần một chiến lược phối hợp đa tầng nấc.

Thứ nhất, tăng cường dự trữ chiến lược (SPR). ASEAN cần hiện thực hóa các cơ chế dự trữ năng lượng hoặc các kho dự trữ quốc gia đủ lớn để ứng phó với các kịch bản gián đoạn cung ứng đột ngột. Mức dự trữ lý tưởng là 90 ngày tiêu thụ, khoảng thời gian “đệm” đủ để điều chỉnh chính sách hay tìm kiếm các nguồn cung thay thế. Theo đó, nếu xây dựng được cơ chế dự trữ năng lượng chung ASEAN sẽ giúp các nước kém lợi thế (Lào, Campuchia) có thể tiếp cận nguồn hàng, đồng thời chia sẻ áp lực giữa các nước trong khu vực.

Thứ hai, đa dạng hóa nguồn cung và tận dụng nguồn lực nội khối. Giảm bớt sự lệ thuộc vào vùng Vịnh bằng cách tăng cường hợp tác với các đối tác tại Trung Á, Tây Phi hoặc Mỹ thông qua các hiệp định thương mại tự do sẽ hạn chế áp lực khi một khu vực xảy ra xung đột dẫn đến nguồn cung đứt gãy. Tăng cường mua bán năng lượng giữa các nước thành viên cũng góp phần tạo một nhịp độ thị trường nội khối bền bỉ và ổn định.

Thứ ba, tăng tốc chuyển đổi xanh. Thực chất việc đầu tư vào năng lượng tái tạo và hydrogen xanh không phải là những cam kết bảo vệ môi trường xa vời, mà là giải pháp căn cơ để thoát khỏi sự chi phối của các biến động địa chính trị gây ảnh hưởng tới nguồn năng lượng hóa thạch. ASEAN cần đẩy mạnh việc tận dụng thế mạnh về năng lượng tái tạo (gió, mặt trời) để tạo ra nhiên liệu thay thế cho các ngành công nghiệp nặng và vận tải biển vốn đang lệ thuộc vào dầu mỏ; nâng cao tính tự cường cho quốc gia trước những biến động thời cuộc.

Những biến động tại Trung Đông là lời nhắc nhở đắt giá về tính mong manh của cấu trúc năng lượng toàn cầu. An ninh năng lượng giờ đây không thể chỉ dựa vào những kịch bản ứng phó ngắn hạn. Đối với ASEAN, việc chủ động tối ưu hóa cơ cấu năng lượng, tăng cường tính tự cường của nền kinh tế, đẩy mạnh chuyển đổi số, chuyển đổi xanh chính là cách tốt nhất để không bị cuốn vào vòng xoáy của những cuộc khủng hoảng năng lượng trên thế giới.