Thỏa thuận Mỹ-Iran: Khi xung đột không thể tạo ra hòa bình

Thỏa thuận Mỹ-Iran cho thấy, việc sử dụng sức mạnh quân sự thay cho đàm phán sẽ không đủ để tạo ra những kết quả chính trị lâu dài. (Nguồn: Ảnh tạo bằng AI)

Sau hơn ba tháng đối đầu căng thẳng kéo dài từ Iran, Israel, Lebanon đến eo biển Hormuz và toàn bộ khu vực Vùng Vịnh, các bên cuối cùng vẫn lựa chọn con đường ngoại giao, thay vì tiếp tục leo thang xung đột.

More from WVR
Sau cuộc chiến với Mỹ và Israel, nền kinh tế Iran được gì và mất gì?

Theo thỏa thuận, Washington và Tehran cam kết chấm dứt “ngay lập tức và vĩnh viễn” mọi hoạt động quân sự chống lại nhau. Mỹ đồng thời dỡ bỏ phong tỏa hải quân và khôi phục hoạt động hàng hải qua eo biển Hormuz - tuyến vận tải năng lượng quan trọng bậc nhất thế giới.

Theo bài viết của tác giả Ahmed Kandil, nghiên cứu sinh tại Học viện Quốc phòng thuộc Học viện Quân sự Cao cấp Nasser, Ai Cập, đăng tải trên báo Ahram Online, dù các điều khoản cụ thể vẫn cần được làm rõ, ý nghĩa sâu xa hơn của sự kiện này nằm ở một thực tế đang ngày càng định hình môi trường chiến lược quốc tế: sức mạnh quân sự không đủ để tạo ra những kết quả chính trị lâu dài.

Trong những thời điểm bất ổn, các quốc gia thường tìm đến công cụ quyền lực lâu đời nhất: sức mạnh quân sự. Khi tên lửa, máy bay chiến đấu và các chiến dịch quân sự trở thành tâm điểm chú ý, người ta dễ đi đến kết luận rằng, sức mạnh là yếu tố quyết định mọi kết quả chính trị.

Tuy nhiên, cuộc đối đầu vừa qua giữa Mỹ và Iran lại cho thấy một thực tế phức tạp hơn nhiều.

Giới hạn của vũ lực

Theo ông Kandil, Mỹ và Israel bước vào cuộc đối đầu với ưu thế vượt trội về công nghệ quân sự, không quân, tình báo và tiềm lực kinh tế. Trong khi đó, Iran phải đối mặt với nhiều khó khăn về kinh tế và khoảng cách đáng kể về công nghệ quốc phòng. Nếu xét theo các tiêu chí truyền thống, cán cân sức mạnh rõ ràng nghiêng về phía Washington và các đồng minh.

Tuy nhiên, bất chấp sự chênh lệch đó, không bên nào có thể áp đặt mục tiêu chính trị của mình chỉ bằng sức mạnh quân sự.

Mỹ và Israel chứng minh được khả năng tấn công các mục tiêu chiến lược, làm suy giảm cơ sở hạ tầng quân sự và gây sức ép mạnh lên nền kinh tế Iran. Đáp lại, Tehran tận dụng những đòn bẩy khác như năng lực tên lửa, mạng lưới đồng minh và các lực lượng ủy nhiệm trong khu vực, đặc biệt là khả năng đe dọa hoạt động vận tải qua eo biển Hormuz.

Kết quả là một dạng bế tắc chiến lược ngày càng phổ biến trong các cuộc xung đột của thế kỷ XXI. Không bên nào bị đánh bại hoàn toàn, nhưng cũng không bên nào giành được thắng lợi mang tính quyết định. Thay vào đó, cả Washington và Tehran đều nhận thấy rằng, việc tiếp tục leo thang sẽ kéo theo những tổn thất lớn hơn nhiều so với lợi ích có thể đạt được.

Đối với giới nghiên cứu chiến lược, đây không phải điều bất ngờ. Một trong những nghịch lý nổi bật của chiến tranh hiện đại là ưu thế quân sự không đồng nghĩa với thành công chính trị. Các quốc gia có thể giành chiến thắng trong những trận đánh, phá hủy cơ sở hạ tầng đối phương hay thậm chí kiểm soát lãnh thổ, nhưng ngày càng khó chuyển hóa những thắng lợi đó thành một trật tự chính trị ổn định và bền vững.

Trung Đông là minh chứng rõ nét cho thực tế này.

Israel sở hữu một trong những quân đội hiện đại nhất thế giới và nhiều lần chứng minh ưu thế quân sự trên chiến trường. Tuy nhiên, vấn đề Palestine vẫn chưa tìm được lời giải sau nhiều thập niên. Cuộc xung đột tại Gaza cho thấy các chiến dịch quân sự có thể làm thay đổi cục diện tác chiến, nhưng không thể xóa bỏ những nguyên nhân chính trị sâu xa của xung đột.

Tình hình tại Lebanon cũng tương tự. Kể từ cuộc chiến năm 1982, Israel đã tiến hành nhiều chiến dịch quân sự quy mô lớn và đạt được những thành công đáng kể về mặt tác chiến. Tuy nhiên, chưa có chiến dịch nào tạo ra được một trật tự chính trị đủ bền vững để giải quyết tận gốc các vấn đề an ninh ở khu vực biên giới phía Bắc.

Cuộc đối đầu với Iran tiếp tục phản ánh quy luật đó.

Ngay cả trước khi thỏa thuận hòa bình được ký kết, ngày càng rõ ràng rằng, các đòn tấn công quân sự hay sức ép kinh tế đơn thuần đều không thể tạo ra một giải pháp chính trị lâu dài. Dù phải đối mặt với đối thủ vượt trội về sức mạnh quân sự, Iran vẫn duy trì đủ đòn bẩy chiến lược để ngăn cản một kết cục mang tính áp đặt. Ngược lại, Tehran cũng không đủ khả năng buộc Mỹ và các đối tác khu vực chấp nhận các yêu cầu của mình vô điều kiện.

Một thế giới đã khác

Trong môi trường chiến lược của thế kỷ XXI, không phải là sức mạnh đã mất đi ý nghĩa, mà là bản chất của sức mạnh đã thay đổi. (Nguồn: Ảnh tạo bằng AI)

Theo Ahram Online, môi trường chiến lược của thế kỷ XXI khác biệt sâu sắc so với các thời kỳ trước. Trong phần lớn lịch sử nhân loại, chiến thắng quân sự thường kéo theo thắng lợi chính trị. Các đế chế chinh phục lãnh thổ, áp đặt quyền cai trị và vẽ lại biên giới. Thành công quân sự thường đủ để xác lập tính chính danh chính trị.

Ngày nay, phương trình đó đã trở nên phức tạp hơn nhiều. Bản sắc dân tộc ngày càng mạnh mẽ, xã hội có khả năng chống chịu cao hơn, trong khi công nghệ mới trao cho các chủ thể yếu hơn những công cụ đủ sức gây tổn thất đáng kể cho đối thủ mạnh hơn. Tên lửa chính xác, máy bay không người lái, năng lực tác chiến mạng hay các biện pháp gây gián đoạn kinh tế đang làm thay đổi sâu sắc bản chất của cạnh tranh chiến lược.

Toàn cầu hóa cũng làm thay đổi căn bản mối quan hệ giữa chiến tranh và chính trị. Cuộc khủng hoảng vừa qua cho thấy một cuộc xung đột khu vực có thể tạo ra những tác động toàn cầu gần như tức thời. Nguy cơ gián đoạn vận tải qua eo biển Hormuz ảnh hưởng trực tiếp đến thị trường năng lượng thế giới. Giá dầu biến động theo diễn biến quân sự. Chuỗi cung ứng toàn cầu đối mặt với những rủi ro mới, trong khi các thị trường tài chính phản ứng nhanh chóng với các sự kiện diễn ra cách xa hàng nghìn kilomet.

Trong bối cảnh đó, các cuộc leo thang quân sự hiếm khi còn bị giới hạn trong phạm vi chiến trường. Những tổn thất kinh tế và chính trị lan tỏa rộng khắp, tạo áp lực buộc các bên phải tìm kiếm giải pháp ngoại giao ngay cả khi các mục tiêu quân sự chưa đạt được.

Từ đó có thể rút ra một kết luận quan trọng: vấn đề không phải là sức mạnh đã mất đi ý nghĩa, mà là bản chất của sức mạnh đã thay đổi.

Ngày nay, sức mạnh quốc gia không chỉ được đo bằng năng lực quân sự. Khả năng chống chịu của nền kinh tế, trình độ công nghệ, ảnh hưởng ngoại giao, hiệu quả thể chế và năng lực xây dựng liên minh quốc tế đều trở thành những thành tố quan trọng không kém.

Con đường tới hòa bình

Theo tác giả Kandil, một trong những bài học đáng chú ý nhất từ thỏa thuận Mỹ-Iran là ngoại giao vẫn là nguồn lực chiến lược không thể thay thế.

Thỏa thuận hòa bình không phải được tạo ra vì sức mạnh quân sự mất tác dụng, mà vì sức mạnh quân sự, dù quan trọng đến đâu, cũng không thể tự mình giải quyết xung đột. Vũ lực có thể tạo sức ép và lợi thế, nhưng chỉ thông qua đàm phán, những lợi thế đó mới có thể được chuyển hóa thành kết quả chính trị lâu dài.

Lịch sử thời kỳ hậu Chiến tranh Lạnh đã nhiều lần chứng minh điều này. Mỹ từng giành những thắng lợi quân sự nhanh chóng tại Iraq và Afghanistan, nhưng gặp nhiều khó khăn trong việc chuyển hóa thành các thỏa thuận chính trị bền vững. Thành công trên chiến trường không đồng nghĩa với thành công chiến lược.

Bài học tương tự vẫn đang hiện hữu từ Ukraine đến Gaza, từ Lebanon đến Vùng Vịnh. Sức mạnh quân sự có thể phá hủy cơ sở hạ tầng, nhưng khó có thể thay đổi bản sắc dân tộc. Nó có thể lật đổ chính quyền, nhưng không thể tự tạo ra tính chính danh. Nó có thể áp đặt những thực tế tạm thời, nhưng hiếm khi kiến tạo được một nền hòa bình bền vững.

Thỏa thuận hòa bình Mỹ-Iran vừa được công bố đã minh chứng rõ nét cho thực tế đó. Sau nhiều tháng đối đầu, cuối cùng hai bên vẫn phải quay trở lại bàn đàm phán. Eo biển Hormuz được mở cửa trở lại bởi cả hai đều nhận thấy rằng ổn định và hợp tác phục vụ lợi ích của mình tốt hơn là tiếp tục leo thang đối đầu.

Đó có lẽ là bài học chiến lược quan trọng nhất của cuộc khủng hoảng. Hệ thống quốc tế ngày nay không chỉ được chi phối bởi sức mạnh, nhưng cũng không hoàn toàn vận hành bằng luật pháp. Nó được định hình bởi sự tương tác phức tạp giữa năng lực quân sự, tính chính danh chính trị, sự phụ thuộc lẫn nhau về kinh tế và vai trò của ngoại giao.

Trong một hệ thống như vậy, tính chính danh không thể được tạo ra chỉ bằng vũ lực.

Sức mạnh quân sự vẫn cần thiết, vẫn có giá trị răn đe và vẫn là một công cụ thiết yếu của quyền lực quốc gia. Tuy nhiên, những diễn biến của năm 2026 một lần nữa cho thấy sức mạnh quân sự có thể giúp giành chiến thắng trong các trận chiến và tạo lợi thế trên bàn đàm phán, nhưng hiếm khi tự thân tạo ra một nền hòa bình bền vững và chính đáng.

Chính vì vậy, trong thế giới ngày nay, sức mạnh vẫn quyết định khả năng gây ảnh hưởng, nhưng không còn đủ để quyết định kết cục. Và đó có lẽ là bài học lớn nhất từ thỏa thuận hòa bình Mỹ-Iran năm 2026