 |
| Xung đột Nga-Ukraine bùng phát tháng 2/2022 buộc châu Âu thay đổi chiến lược năng lượng theo đuổi nhiều năm, quay lưng lại với khí đốt Nga. (Nguồn: UWEC) |
Khi nguồn cung từ Nga dần được thay thế bằng khí tự nhiên hóa lỏng (LNG) của Mỹ và các đối tác khác, châu Âu lại đối mặt với thách thức mới về chi phí, sức cạnh tranh, sự chia rẽ nội khối và mục tiêu tự chủ năng lượng vào năm 2027.
| More from WVR |
 Bí mật vụ nổ đường ống Nord Stream đang dần được bật mí? |
Cuộc chuyển đổi lịch sử
Theo Tạp chí Modern Diplomacy, trong nhiều thập niên, khí đốt Nga là trụ cột của hệ thống năng lượng châu Âu, với nguồn cung ổn định, giá cạnh tranh và mạng lưới đường ống xuyên lục địa. Trước năm 2022, khoảng 45% lượng khí đốt tiêu thụ của EU có nguồn gốc từ Nga. Sự phụ thuộc này còn được "khóa chặt" bằng hạ tầng như Dòng chảy phương Bắc 1, Yamal-Europe, TurkStream và Druzhba, khiến việc thay đổi nguồn cung không thể diễn ra nhanh như với dầu mỏ vận chuyển bằng đường biển.
Xung đột Nga-Ukraine bùng phát tháng 2/2022 buộc châu Âu thay đổi chiến lược năng lượng theo đuổi nhiều năm. Tháng 5/2022, Ủy ban châu Âu công bố chương trình REPowerEU nhằm giảm nhanh phụ thuộc vào năng lượng Nga qua đa dạng hóa nguồn cung, tiết kiệm năng lượng và chuyển đổi xanh.
Kết quả vượt dự báo ban đầu, tỷ trọng khí đốt Nga trong tổng nguồn cung EU giảm từ 45% xuống còn 12%, lượng nhập khẩu giảm từ 152 tỷ m³ xuống khoảng 36 tỷ m³. Thành công này không chỉ nhờ tìm nhà cung cấp mới mà còn do nhu cầu tiêu thụ khí đốt của EU giảm khoảng 19%, tương đương gần 80 tỷ m³ mỗi năm, nhờ tiết kiệm năng lượng, nâng hiệu quả sử dụng trong công nghiệp và cải thiện cách nhiệt công trình.
Khoảng trống do Nga để lại được bù đắp từ nhiều nguồn: Mỹ nhanh chóng trở thành nhà cung cấp LNG lớn nhất của châu Âu, Na Uy tăng khai thác ở Biển Bắc, Qatar ký thêm hợp đồng LNG dài hạn, Algeria mở rộng xuất khẩu qua đường ống sang Nam Âu.
Năng lượng tái tạo cũng tăng trưởng mạnh: đến năm 2025, công suất điện mặt trời EU đạt 359 GW, tăng thêm 56 GW chỉ trong một năm; tháng 6/2025, điện mặt trời lần đầu trở thành nguồn phát điện lớn nhất của khối, chiếm khoảng 22% tổng sản lượng. Tỷ trọng năng lượng tái tạo trong cơ cấu năng lượng EU tăng từ khoảng 10% năm 2006 lên 25% năm 2024.
Để bảo đảm tiến trình không đảo ngược, EU đặt ra lộ trình: không ký hợp đồng khí đốt mới sau cuối năm 2025, chấm dứt nhập khẩu LNG Nga cuối năm 2026 và chấm dứt toàn bộ khí đốt Nga, kể cả qua đường ống, trước tháng 11/2027.
Tuy vậy, giảm phụ thuộc vào Nga không đồng nghĩa bài toán an ninh năng lượng đã được giải quyết. Thách thức hiện nay là xây dựng một hệ thống năng lượng đa dạng, ổn định và đủ khả năng chống chịu trước các cú sốc mới.
'Thoát Nga', lệ thuộc Mỹ?
Việc cắt giảm nhanh khí đốt Nga mở đường cho các nhà cung cấp mới, nổi bật nhất là Mỹ, nhưng cũng làm dấy lên câu hỏi: liệu EU có đang thay thế một sự phụ thuộc bằng một sự phụ thuộc khác?
Theo dự báo của Viện Kinh tế năng lượng và phân tích tài chính (IEEFA), đến năm 2030 Mỹ có thể cung cấp tới 80% lượng LNG nhập khẩu của EU.
Rủi ro không chỉ ở quy mô nguồn cung mà còn ở đặc điểm thị trường LNG, vốn chịu tác động mạnh của cung-cầu toàn cầu và có thể chuyển hướng sang châu Á khi giá hấp dẫn hơn. Việc đầu tư hàng chục tỷ Euro xây cảng tiếp nhận LNG cũng đồng nghĩa EU còn gắn bó với nhiên liệu hóa thạch nhiều năm tới.
Tuy nhiên, sự phụ thuộc hiện nay khác trước, thị trường LNG có nhiều nhà xuất khẩu như Mỹ, Qatar, Australia, Nigeria, nên không quốc gia nào giữ vị thế gần như độc quyền như Nga từng có với hệ thống đường ống. Các đối tác khác cũng có giới hạn riêng: Na Uy, nhà cung cấp sản lượng khí đốt lớn nhất của EU, đã gần đạt đỉnh khai thác tại Biển Bắc, Algeria vẫn đối mặt bất ổn trong nước và bất đồng với EU về di cư.
Về dài hạn, EU kỳ vọng hydro xanh sẽ là trụ cột năng lượng tương lai, song công nghệ này chưa đủ "trưởng thành" để thay thế khí đốt trong thập niên hiện nay, do chi phí cao và hạ tầng vận chuyển, lưu trữ gần như chưa hoàn thiện.
 |
| Tranh cãi liên quan đường ống Druzhba trong năm 2026 cũng cho thấy sự mong manh của quá trình chuyển đổi chiến lược năng lượng của châu Âu. (Nguồn: X) |
Trên thực tế, lợi ích giữa các quốc gia thành viên không hoàn toàn đồng nhất. Hungary và Slovakia vẫn phụ thuộc đáng kể vào khí đốt Nga nhưng không có đường bờ biển để tiếp cận trực tiếp các cảng LNG, khiến việc thay thế hoàn toàn đòi hỏi thêm thời gian và nguồn lực. Vì vậy, Budapest và Bratislava nhiều lần phản đối hoặc đề nghị nới lỏng lộ trình - phản ánh khoảng cách về điều kiện phát triển trong EU hơn chỉ là bất đồng chính trị.
Tranh cãi liên quan đường ống Druzhba trong năm 2026 cũng cho thấy sự mong manh của quá trình chuyển đổi. Tuyến đường ống dài nhất thế giới này vẫn vận chuyển dầu Nga qua Ukraine và Belarus tới Trung và Đông Âu. Mỗi bất đồng về trung chuyển đều làm dấy lên lo ngại gián đoạn nguồn cung, cho thấy Moscow vẫn duy trì một phần ảnh hưởng qua hạ tầng chưa thể thay thế.
Một nghịch lý khác: dù EU kiên định mục tiêu loại bỏ năng lượng Nga, một số doanh nghiệp tại Pháp và Tây Ban Nha đã nối lại mua LNG Nga trên thị trường giao ngay trong năm 2026 vì giá thấp hơn và các giao dịch này chưa bị cấm hoàn toàn. Điều đó cho thấy quá trình giảm phụ thuộc vào năng lượng Nga không chỉ chịu tác động của quyết định chính trị mà còn bị chi phối bởi quy luật thị trường.
Bài toán kinh tế và xã hội
Nếu giai đoạn 2022-2025 là cuộc chạy đua bảo đảm nguồn cung, thách thức hiện nay của châu Âu là duy trì sức cạnh tranh kinh tế khi chi phí năng lượng vẫn cao. Dù giá khí đốt đã hạ nhiệt so với đỉnh khủng hoảng, EU vẫn chi khoảng 335 tỷ Euro nhập khẩu nhiên liệu hóa thạch trong năm 2025. Giá điện và khí đốt phục vụ sản xuất tại châu Âu vẫn cao hơn đáng kể so với Mỹ và Trung Quốc, gây áp lực lên các ngành tiêu thụ nhiều năng lượng như thép, hóa chất, xi măng, nhôm.
Năng lượng đắt đỏ kéo dài có nguy cơ làm suy giảm sức cạnh tranh công nghiệp châu Âu, thúc đẩy doanh nghiệp chuyển đầu tư sang khu vực có giá năng lượng thấp hơn - đồng nghĩa hình thành một dạng phụ thuộc mới trong quá trình tìm kiếm tự chủ năng lượng.
Quá trình chuyển đổi cũng tạo tác động xã hội không đồng đều. Các hộ gia đình thu nhập thấp, đặc biệt tại Trung và Đông Âu, chịu ảnh hưởng rõ rệt khi chi phí điện và sưởi ấm tăng cao, khiến giá năng lượng trở thành vấn đề chính trị nhạy cảm, tạo điều kiện cho các lực lượng dân túy khai thác tâm lý bất mãn của cử tri. Chương trình REPowerEU dành một phần nguồn lực hỗ trợ các nhóm dễ bị tổn thương, song tốc độ triển khai giữa các thành viên còn chênh lệch đáng kể.
Mốc 2027 liệu có là vạch đích?
Theo lộ trình hiện nay, EU đặt mục tiêu chấm dứt hoàn toàn nhập khẩu khí đốt Nga trước tháng 11/2027, đòi hỏi tiếp tục đa dạng hóa nguồn cung, đưa các cảng LNG mới vào hoạt động, mở rộng kết nối xuyên biên giới, tăng tỷ trọng năng lượng tái tạo và duy trì xu hướng giảm tiêu thụ khí đốt.
Theo Modern Diplomacy, với phần lớn các nước Tây Âu và Bắc Âu, mục tiêu này được đánh giá khả thi, song lộ trình vẫn có thể chịu tác động từ nhiều biến số khó dự báo.
Trước hết là triển vọng hòa bình tại Ukraine: nếu đàm phán đạt đột phá và quan hệ kinh tế với Nga được bình thường hóa, một số quốc gia và doanh nghiệp châu Âu có thể gây sức ép nhằm nối lại nhập khẩu năng lượng từ Moscow để giảm chi phí, khi đó quyết định của EU sẽ trở thành phép thử đối với tham vọng tự chủ chiến lược của khối.
Yếu tố thời tiết cũng là biến số quan trọng: một mùa Đông khắc nghiệt có thể khiến dự trữ khí đốt giảm nhanh. Bên cạnh đó, rủi ro với hạ tầng năng lượng - từ phá hoại, tấn công mạng đến sự cố kỹ thuật - vẫn hiện hữu, nhất là sau vụ nổ đường ống Dòng chảy phương Bắc năm 2022.
Dẫu vậy, thách thức lớn nhất của châu Âu không phải là hoàn thành mục tiêu năm 2027, mà là xây dựng một hệ thống năng lượng đủ linh hoạt để không rơi vào vòng xoáy phụ thuộc mới. Thay thế khí đốt Nga bằng LNG từ một đối tác khác có thể giải quyết khó khăn trước mắt, nhưng chưa tạo nền tảng cho an ninh năng lượng lâu dài.
Sau hơn bốn năm chuyển đổi, EU đã chứng minh khả năng thích ứng nhanh hơn nhiều dự báo, từ vị thế phụ thuộc nặng nề vào năng lượng Nga sang từng bước đa dạng hóa nguồn cung, giảm nhu cầu tiêu thụ và đẩy nhanh năng lượng tái tạo. Tuy nhiên, những tranh cãi nội bộ, áp lực chi phí, nguy cơ phụ thuộc quá mức vào LNG của Mỹ và bài toán duy trì sức cạnh tranh công nghiệp cho thấy hành trình hướng tới tự chủ năng lượng vẫn còn nhiều trở ngại.
Mốc năm 2027 vì vậy không phải là điểm kết thúc, mà chỉ là dấu mốc khép lại một chương trong lịch sử năng lượng châu Âu. Thành công thực sự chỉ đến khi EU xây dựng được một hệ thống năng lượng đa dạng, có khả năng chống chịu trước các cú sốc địa chính trị và ngày càng dựa nhiều hơn vào các nguồn năng lượng sạch do chính khu vực này phát triển.
| 'Trụ đỡ thầm lặng' cho an ninh năng lượng châu Âu giữa khủng hoảng dầu mỏ Trong khi dầu mỏ và khí đốt vẫn là tâm điểm địa chính trị, thủy điện – nguồn năng lượng tái tạo lâu đời – ... |
| Tăng tốc dẫn nguồn năng lượng bán cho châu Âu, ba nước châu Phi khởi động đường ống khí đốt xuyên Sahara Algeria, Nigeria và Niger đang đẩy nhanh tiến độ triển khai Dự án Đường ống khí đốt xuyên Sahara (TSGP) dài khoảng 4.128 km, với ... |
| Nắng nóng bao trùm châu Âu: Nguy cơ mất điện diện rộng tăng cao, năng lượng tái tạo là ‘phao cứu sinh’ Châu Âu đang trải qua đợt nắng nóng thứ ba kể từ đầu năm, kéo theo áp lực ngày càng lớn lên hệ thống điện ... |
| Cuộc đua dẫn đầu kỷ nguyên năng lượng sạch: Mỹ, Trung Quốc tăng tốc, châu Âu có thể lại hụt hơi? Quốc gia nào thương mại hóa thành công lò phản ứng nhiệt hạch đầu tiên sẽ nắm lợi thế rất lớn trong thị trường năng ... |
| EU tăng hiện diện tại Nam Caucasus, dồn lực tìm lời giải cho ba vấn đề hệ trọng Liên minh châu Âu (EU) đang đẩy mạnh hiện diện tại Nam Caucasus trong bối cảnh khu vực này ngày càng giữ vai trò quan ... |
