UNESCO mang lại hy vọng hồi sinh cho nghề dệt miền Nam Thái Lan

Cú hích UNESCO cho nghề dệt miền Nam Thái Lan

Bà Chananya Suwanwong (trái) và ông Nantapon Phatthananthon giới thiệu thiết kế mới lấy cảm hứng từ các di tích lịch sử địa phương tại Surat Thani. (Nguồn: Bangkok Post)

Tại khu làng Phum Riang, tỉnh Surat Thani, tiếng khung cửi gỗ vẫn đều đặn vang lên suốt gần 7 thập niên trong cuộc đời của bà Wanma Nuimeem. Ở tuổi 79, bà là một trong số ít nghệ nhân còn gìn giữ kỹ thuật dệt hoa văn Ratchawat Khom, họa tiết tinh xảo từng được Hoàng gia ưa chuộng nhưng nay đang đứng trước nguy cơ mai một.

More from WVR
Nghề đánh bắt cá của Thái Lan gặp khó do giá nhiên liệu

Trong bối cảnh Thái Lan đang đề cử trang phục truyền thống Chud Thai vào danh sách Di sản văn hóa phi vật thể của nhân loại của UNESCO, những nghệ nhân như bà Wanma kỳ vọng sự công nhận quốc tế sẽ mở ra "phao cứu sinh" cho nghề thủ công truyền thống miền Nam.

Nghệ nhân "dệt vải thủ công từ khi còn nhỏ" cho biết hiện nay chỉ còn rất ít người có thể dệt được hoa văn Ratchawat Khom, vốn là biểu tượng văn hóa lâu đời của địa phương.

Theo các tư liệu lịch sử, hoa văn này có từ khoảng năm 1860, khi Nhà vua Rama IV yêu cầu sản xuất để phục vụ Hoàng gia, giao cho các nghệ nhân địa phương thực hiện. Trải qua thời gian, họa tiết này trở thành một phần không thể tách rời trong bản sắc văn hóa của Surat Thani.

Với cấu trúc hình học dạng lưới đặc trưng, Ratchawat Khom thể hiện sự kết hợp giữa di sản và kỹ nghệ tinh xảo. Bên cạnh đó, các hoa văn truyền thống khác như Dok Pikul, Phum Khao Bin hay Soi Sang Chan cũng góp phần phản ánh sự đa dạng của dệt may địa phương.

Nguy cơ mai một và hy vọng từ đề cử UNESCO

Bà Wanma cảnh báo nghề dệt có lịch sử lâu đời đang suy giảm khi các nghệ nhân lớn tuổi dần qua đời và thế hệ trẻ không còn mặn mà tiếp nối.

"Trước đây, các cô gái trong làng, trong đó có tôi, không có cơ hội đến trường nên mẹ dạy dệt để có thể tự nuôi sống mình. Còn ngày nay, người trẻ có nhiều lựa chọn hơn, nghề dệt mất nhiều thời gian mà thu nhập lại thấp", bà chia sẻ.

Nhiều nghệ nhân đã qua đời mà chưa kịp truyền lại tay nghề, để lại những khung cửi và sản phẩm dang dở. Để gìn giữ di sản, bà Wanma đã thu thập các công cụ này và biến cửa hàng của mình thành một bảo tàng nhỏ của cộng đồng.

Tâm niệm của bà là "những khung cửi này không chỉ là công cụ mà còn là cuộc đời và trí tuệ của thế hệ đi trước".

Dù được phong danh hiệu Nghệ nhân bậc thầy Thái Lan năm 2010, bà vẫn lo ngại về tương lai của hoa văn Ratchawat Khom. Dù con gái út và một người cháu đã tiếp nối nghề, bà e rằng nếu không có sự quan tâm rộng rãi hơn, họa tiết này có thể biến mất.

Việc Chính phủ Thái Lan đề cử 8 bộ trang phục Chud Thai vào danh sách di sản của UNESCO đã mang lại kỳ vọng mới cho các nghệ nhân.

Theo bà Wanma, nếu được công nhận, các loại vải truyền thống, đặc biệt là những hoa văn đặc trưng sẽ nhận được sự chú ý toàn cầu, từ đó thúc đẩy bảo tồn và nâng cao giá trị. "Chỉ cần hoa văn Ratchawat Khom còn tồn tại", bà cảm thấy "mãn nguyện lắm rồi".

Hoa văn Ratchawat Khom là một thiết kế nổi tiếng của tỉnh Surat Thani. (Nguồn: Bộ Ngoại giao Thái Lan)

Nỗ lực "làm mới" và ứng dụng công nghệ

Bên cạnh các nghệ nhân cao tuổi, thế hệ trẻ đang nỗ lực "làm mới" nghề dệt. Ông Nantapon Phatthananthon, Chủ tịch một hợp tác xã dệt địa phương là một trong những người tiên phong kết nối di sản với nhu cầu hiện đại.

Ông cho biết, nghề dệt Surat Thani mang bản sắc riêng và cần đổi mới để tồn tại. Hợp tác với Trường Cao đẳng Nghề Surat Thani, nhóm của ông đã phát triển các hoa văn mới lấy cảm hứng từ các di tích lịch sử, đặc biệt là thời kỳ Srivijaya era.

Các họa tiết như tượng thần Narai hay biểu tượng Chakra được cách điệu thành các mẫu mới như Sri Narai và Sri Chakra, ứng dụng không chỉ trong trang phục truyền thống mà còn trong thời trang hiện đại như áo khoác, mũ hay áo sơ mi.

Theo ông, "thách thức là làm sao để ứng dụng tri thức truyền thống vào đời sống hàng ngày. Nếu không thích nghi, nghề sẽ không thể tồn tại".

Nỗ lực bảo tồn cũng đang tận dụng công nghệ. Bà Chananya Suwanwong, giảng viên đồ họa số tại Trường Cao đẳng Nghề Surat Thani đã phối hợp với các nghệ nhân để số hóa các hoa văn truyền thống.

Nhóm của bà đã chuyển các họa tiết lịch sử thành thiết kế dạng pixel, có thể tái tạo trên cả khung cửi truyền thống lẫn máy móc hiện đại; đồng thời, phát triển bảng màu lấy cảm hứng từ các hạt cườm cổ, kết hợp với thuốc nhuộm tự nhiên từ thực vật địa phương.

Với bà, "vải không chỉ là quần áo, mà còn là bản ghi chép về con người và nguồn cội của chúng ta".

Cộng đồng là trung tâm bảo tồn

Giới chức nhấn mạnh vai trò then chốt của cộng đồng trong bảo tồn văn hóa. Bộ trưởng Ngoại giao Thái Lan Sihasak Phuangketkeow cho biết hồ sơ đề cử UNESCO đang được thúc đẩy tích cực, dựa trên bản sắc văn hóa rõ nét và sự phát triển của trang phục truyền thống.

Mục tiêu không phải cạnh tranh với các quốc gia khác, mà là bảo vệ di sản và bảo đảm tính sống còn của nó trong đời sống đương đại.

Khẳng định "cộng đồng là lực lượng quan trọng nhất trong việc gìn giữ văn hóa", ông cho biết nhiều sáng kiến bắt nguồn từ địa phương trước khi nhận được sự hỗ trợ từ chính phủ.

Các nhà quản lý văn hóa cũng cho rằng việc được UNESCO công nhận có thể mang lại lợi ích kinh tế rõ rệt. Thứ trưởng thường trực Bộ Văn hóa Prasop Riangngoen nhận định nhu cầu gia tăng đối với trang phục truyền thống sẽ thúc đẩy toàn bộ chuỗi giá trị, từ nuôi tằm, dệt vải, thêu cho đến sản xuất may mặc, qua đó tạo việc làm và thu nhập cho người dân cơ sở.

Qua đó, bài toán đặt ra không chỉ là bảo tồn, mà còn là cách biến di sản thành nguồn lực phát triển, để những giá trị truyền thống như Ratchawat Khom tiếp tục sống trong đời sống đương đại.