Trong những chuyến về nước, các ông chủ, bà chủ tương lai nhắm trước một số chị ở quê tuổi trung niên, qua thăm dò được coi là có phẩm hạnh và hiện đang ở dạng tong tả xuôi ngược kiếm được mỗi ngày mươi ngàn đồng vừa đủ lo bữa cháo đang muốn làm một quả đổi đời. Và chỉ trong khoảng hai tuần, dịch vụ đã lo xong đủ các bước, từ hộ chiếu, giấy mời, visa… Túm lại là chỉ mất khoảng thời gian bằng một buổi làm đồng là “oshin” mới đã có mặt cách không xa Điện Kremlin rồi.
Những người này vừa chân ướt, chân ráo vào nhà là được học ngay bài vỡ lòng về cách sử dụng bếp gas, là quần áo, máy hút bụi và máy giặt. Ai nhanh trí thì chỉ trong vài giờ là đã có khả năng thao tác, nhưng không ít người hàng tháng vẫn lóng ngóng với mấy cái nút chỉ đề bằng mỗi chữ Tây. Hạng mục công việc thường ngày là trông trẻ, giặt giũ, làm bếp, dọn nhà. Những “oshin” nào chỉ làm mỗi việc trông trẻ thì còn đỡ, chứ những người làm công tác kiêm nhiệm thì vất vả vô cùng và còn hơn thế nữa...
Ngại nhất đối với chủ và khổ nhất đối với “oshin” là chỗ ngủ, vì đa phần các ông chủ tuy lắm tiền nhưng hay ở co cụm và khá chật trong các khu ngoại giao đoàn Đakutraev, Obôlenxki, Đôm 14, Đôm 4 hay Đôm 18 khối XEP cũ. Ở các chốn ấy, tìm ra một căn hộ hai ba buồng là rất khó. “Oshin” có thể trải đệm xuống góc sàn nhà ngơi giấc, đến sáng thì cuộn lại; hoặc ngủ trên gác xép mốt những năm 80 của các nhà lắp ghép ở Hà Nội, hoặc trên giường xếp trong bếp tùy theo cách sắp đặt của chủ. Một số “oshin” được ngủ chung với cháu bé để canh giấc và làm bổn phận khi các cháu thức dậy. Những chủ rộng lòng thì cho “oshin” ăn chung với gia đình; những chủ kỹ tính thì cho ăn suất riêng sau khi cả nhà xong bữa.
Lương bổng thì tùy, có người được trả ba trăm đô một tháng, cho mặc quần áo chủ không dùng nữa nhưng qua máy giặt một nước thì vẫn trông như mới; có chủ kẹt xỉn thì trả một trăm, trăm rưỡi, cơm nuôi ba bữa không tính.
Trong một vài lần lên Đakutraev hay Ôbôlenxki có việc, ngồi lân la với chị em, tôi nghe được khối chuyện. Có chị được chủ quý cho đi nghỉ mát cùng gia đình cả tháng, có người hết hạn hộ chiếu, chủ sẵn sàng lên Lãnh sự xin cấp lại, làm hộ khẩu xịn để tiếp tục ở với gia đình. Những “oshin” này sau dăm năm xuất ngoại là có tiền nuôi con vào Đại học trong nước, mua xe máy cho chồng. Rất hiếm, nhưng vẫn có một vài chị, chủ mua hẳn cho vé hai chiều về thăm gia đình cả tháng rồi lại quay trở lại. Nhưng cũng có người ngân ngấn nước mắt than thân, nếu biết cảnh xa chồng, xa con, bị hắt hủi, chửi mắng, làm quần quật suốt ngày để đổi lấy trăm bạc thì thà ở nhà rau cháo còn hơn! Có chị phận mỏng, đổi dăm đời chủ, làm khắp các ốp rồi mà vẫn không yên, chạy trời không khỏi nắng.
“Oshin” thường không có hộ khẩu và quyền lao động vì khi đưa sang, các cơ sở dịch vụ chỉ làm visa du lịch, có hạn tạm trú ở Nga 3 tháng. Hết ba tháng, hộ chiếu của họ chỉ có giá trị tương đương gần với một giấy chứng minh thư. Muốn có hộ khẩu, muốn được cư trú hợp pháp thì chỉ có cách lộn về và quay lại, nhưng cách này thì chẳng khác gì đánh đố “oshin”, do vậy họ buộc phải phòng thân bằng cách hạn chế ra khỏi lãnh địa nhà ở. Một cách tương đối an toàn và đầy hiệu quả là đi đâu, chị em ta cũng đẩy xe nôi cùng cháu nhỏ vài tháng tuổi. Đố anh công an nào, kể cả những nhân vật mặt gang, dạ sắt cũng đừng hòng bắt giải về đồn. Bán kính của những cuộc du ngoạn khép kín của “oshin” chỉ chừng hai trăm mét, vì đi xa là có nguy cơ lạc đường. Rất nhiều người trong số họ không biết tên phố, tên nhà và không có khả năng hỏi han. Dù cho ở đến bao năm, họ vẫn thông minh như cũ, giống như một nhân vật trong Fauxtơ của Goethe. Ở ngoài chợ thì khác, do nhu cầu giao tiếp bắt buộc, một số người chỉ sau vài tháng đứng quầy là đã có thể mặc cả với khách được rồi. Không ai dạy tiếng Nga và của đáng tội, các chị cũng chẳng cần biết thứ tiếng này làm gì, vì xung quanh chỉ rặt có người Việt; còn máy tính thì chắc chắn là không sử dụng được rồi, may chăng họ chỉ biết bấm số kôđ cửa hoặc nhắn tin điện thoại, do đó phạm vi giao tiếp của họ rất hẹp.
Đa phần khi con cái gia chủ đến tuổi đi học, gia đình không cần đến “oshin” nữa thì các chị nhờ quảng cáo trên báo lá cải hoặc nhờ người giới thiệu làm cho một nơi mới. Nếu chờ quá lâu vẫn không tìm ra việc, ở mãi sợ ăn thâm vào số tiền tích cóp được, các chị đành phải nhờ dịch vụ làm visa một chiều, mua vé về đoàn tụ với chồng con; ai không có hộ chiếu thì làm thông hành hay nhờ dịch vụ lo một suất trục xuất để được rời Nga.
Tôi có quen một Thượng úy quân đội ngành thông tin, trước học ở Khoa Lịch sử, trường Tổng hợp. Nhận sổ hưu vào đầu năm 2000, một phần kiếm sống, một phần tạo dịp để biết nước Nga, chị đi theo tiếng gọi trữ tình của một Trung tâm dịch vụ và sang Mátxcơva đúng vào giữa mùa đông rét mướt năm đó. Quá giàu trí tưởng tượng và hơi giàu trí tưởng bở, khi rơi vào cảnh bế bồng đứa con hai tháng của một ông chủ và bà chủ mới qua tuổi hai năm, chị bị sốc thực sự. Phòng ở trong ốp Rưbăc loại 16m2 kê giường, kê cũi, đầu karaoke, bếp đun… ngột như một cái lò. Đứa bé khóc ngặt nghẽo suốt đêm, khi nào cũng phải bế, mất ngủ đến sưng mắt, chị không chịu nổi, đành từ giã chủ đầu tiên với đồng lương “thơm tho” hai vé. Một bác sĩ là đồng đội hồi còn quân ngũ tìm cho chị việc làm tại nhà anh bệnh nhân hay đến khám chữa. Nhà này đối xử với chị không đến nỗi nào, cho ăn chung mâm, được chủ động mua thức ăn ở cửa hàng thực phẩm..., còn trông nom cháu bé hơn một tuổi thì cũng tương đối nhàn. Chị ở với gia đình này được ba tháng yên hàn. Nhưng chị “can tội tày đình” là dám cả gan tranh luận với ông chủ chưa tốt nghiệp phổ thông về thời thế. Đã vậy, khi ông bà chủ đã ngon lành giấc điệp, nhiều lần chị còn cao hứng bật đèn làm thơ và ghi nhật ký; lại có một hôm chị nảy ra ý xin được đi chụp ảnh Hồng trường. Tổng hợp các “tội” ấy, tuy chưa hết tháng, nhưng ông chủ chiếu cố nể bác sĩ, cho nhận đủ tiền những ngày còn lại và mời chị ra cửa. Cái chất người sĩ quan trong chị không hợp chút nào với công việc đa năng, đa sự này. Tôi và bác sĩ nọ khuyên chị trở lại nguồn cội sống bằng hưu bổng, biết nước Nga thế là cũng tương đối đủ rồi.
Mới đây thôi, khi qua một siêu thị mini trước nhà khách Sứ quán thấy một bà già Nga qua đường đang nựng đứa bé nằm trong xe nôi và hỏi chuyện một phụ nữ, nhưng chị ta chỉ cười, tôi bèn ghé lại. Bà già Nga hỏi rằng, con chị trông kháu quá, cháu được mấy tháng tuổi rồi?
Tôi trả lời hộ, là con chị ấy đã hơn 1 tuổi, chị không nói được tiếng Nga. Tôi đành phải nói dối, đứa bé là con của chủ, chị ấy chỉ là “oshin”…
NGUYỄN QUỲNH NGA
