Xung đột Trung Đông và biến số mang tên lực lượng Houthi

Houthi và nguy cơ Yemen trở thành mặt trận mới của xung đột Trung Đông

Lực lượng Houthi không còn là nhóm nổi dậy địa phương như nhiều năm trước, mà đã trở thành một thực thể quân sự - chính trị có khả năng tác động trực tiếp tới cục diện Trung Đông. (Nguồn: Ảnh tạo bởi AI)

More from WVR
Kinh tế Mỹ trước 'phép thử' ở Trung Đông

Từ phong trào tôn giáo đến lực lượng kiểm soát phần lớn Yemen

Lực lượng Houthi, tên chính thức là Ansar Allah (nghĩa là: Những người ủng hộ Thượng đế), xuất thân từ cộng đồng Hồi giáo Zaidi ở miền Bắc Yemen. Tên gọi Houthi bắt nguồn từ gia tộc al-Houthi, những người lãnh đạo phong trào từ thập niên 1990.

Điểm khiến lực lượng Houthi khác với nhiều nhóm vũ trang khác là họ không chỉ dựa vào vũ khí hay tài trợ từ bên ngoài, mà còn có nền tảng lịch sử lâu đời. Cộng đồng Zaidi từng lập nên một triều đại tôn giáo cai trị phần lớn Yemen trong hơn 1.000 năm, từ thế kỷ IX cho tới năm 1962. Chính vì vậy, đối với nhiều người Yemen ở miền Bắc, nhóm Houthi không đơn thuần là một tổ chức quân sự mà là sự tiếp nối của một truyền thống chính trị - tôn giáo đã ăn sâu vào đời sống xã hội.

Sau thời gian dài nổi dậy, năm 2014, lực lượng Houthi chiếm thủ đô Sanaa, buộc chính phủ Yemen phải rút lui. Từ đó đến nay, bất chấp chiến dịch không kích kéo dài gần một thập niên của liên quân do Saudi Arabia dẫn đầu, lực lượng này vẫn đứng vững. Theo nhiều ước tính quốc tế, lực lượng Houthi hiện kiểm soát khu vực nơi sinh sống của khoảng 70-75% dân số Yemen, tương đương gần 30 triệu người.

Trên thực tế, Houthi hiện sở hữu bộ máy điều hành tương đối hoàn chỉnh. Họ có lãnh tụ tối cao, hội đồng chính trị, hệ thống an ninh, cơ quan tuyên truyền, bộ nội vụ và người phát ngôn quân sự riêng. Người phát ngôn nổi tiếng nhất của lực lượng này là ông Yahya Saree, thường xuyên xuất hiện trên truyền hình để công bố các cuộc tấn công bằng tên lửa hoặc máy bay không người lái (UAV).

Nhiều chuyên gia cho rằng, mô hình tổ chức của lực lượng Houthi chịu ảnh hưởng sâu sắc từ Iran. Họ cài đặt mạng lưới giám sát và kiểm soát trong bộ máy hành chính, tương tự cách Iran xây dựng hệ thống “ủy ban cách mạng”. Điều đó khiến lực lượng Houthi không còn là một nhóm nổi dậy phân tán, mà là một thực thể chính trị - quân sự có tổ chức chặt chẽ.

Kho vũ khí mạnh nhất Trung Đông và 'ông vua Biển Đỏ'

Houthi hiện được đánh giá là lực lượng vũ trang phi nhà nước sở hữu kho tên lửa và máy bay không người lái mạnh nhất Trung Đông, thậm chí trong một số lĩnh vực còn vượt Hezbollah.

Theo các nguồn phương Tây và Trung Đông, Houthi sở hữu tên lửa đạn đạo Toofan có tầm bắn tới khoảng 2.000 km, đủ khả năng vươn tới lãnh thổ Israel, tên lửa Palestine-2, được cho là dựa trên công nghệ của tên lửa siêu vượt âm Fattah-1 do Iran phát triển và hàng loạt UAV tấn công tầm xa và UAV cảm tử.

Một trong những dấu hiệu cho thấy năng lực quân sự của Houthi không thể xem nhẹ là việc họ đã bắn hạ gần 20 UAV MQ-9 Reaper của Mỹ trong vài năm gần đây. Mỗi chiếc MQ-9 có giá khoảng 30 triệu USD. Đó là con số khiến cả Mỹ và Israel phải tính toán thận trọng khi xem xét mở rộng chiến dịch quân sự ở Yemen.

Người phát ngôn nổi tiếng nhất của lực lượng Houthi là ông Yahya Saree. (Nguồn: MNA)

Tuy nhiên, điểm mạnh nhất của lực lượng Houthi không nằm trên bộ mà ở trên biển. Từ cuối năm 2023 đến nay, lực lượng này đã tiến hành hơn 150 vụ tấn công nhằm vào tàu hàng và tàu quân sự ở Biển Đỏ, vịnh Aden và khu vực xung quanh eo biển Bab el-Mandab.

Lực lượng Houthi sử dụng nhiều phương thức: Tên lửa chống hạm, xuồng cảm tử, UAV tự sát và cả phương tiện không người lái trên mặt nước. Họ đã đánh chìm ít nhất bốn tàu hàng và làm hư hại hàng chục tàu khác.

Điều đặc biệt đáng lo là eo biển Bab el-Mandab - eo biển nằm giữa Yemen và châu Phi - là một trong những tuyến hàng hải quan trọng nhất thế giới. Mỗi năm có lượng hàng hóa trị giá khoảng 1.000 tỉ USD đi qua khu vực này.

Nếu lực lượng Houthi đóng cửa Bab el-Mandab trong khi eo Hormuz ở Vịnh Ba Tư cũng bị đe dọa, khoảng 30-35% lượng dầu thô vận chuyển bằng đường biển trên thế giới có thể bị gián đoạn.

Khi đó, giá dầu có nguy cơ tăng vọt, kéo theo chi phí vận tải, lạm phát và giá cả hàng hóa toàn cầu tăng mạnh. Một biến động xảy ra ở Yemen hoàn toàn có thể tác động tới giá xăng, giá vàng và thị trường chứng khoán toàn cầu.

Vì sao lực lượng Houthi khó bị đánh bại?

Trong gần 10 năm qua, Saudi Arabia và đồng minh đã tiến hành hàng nghìn cuộc không kích nhưng vẫn không thể loại bỏ lực lượng Houthi. Có ít nhất 5 nguyên nhân chính: Thứ nhất, địa hình Yemen rất hiểm trở, phần lớn là núi đá và các khu vực dân cư dày đặc, khiến việc tấn công trên bộ vô cùng khó khăn.

Thứ hai, lực lượng Houthi phân tán kho vũ khí trong hàng nghìn địa điểm, kể cả trong khu dân cư, khiến đối phương khó xác định mục tiêu. Thứ ba, lực lượng này đã tự sản xuất được một phần UAV và tên lửa, giảm sự phụ thuộc vào nguồn viện trợ từ Iran.

Thứ tư, lực lượng này gắn chặt với cộng đồng địa phương. Họ vừa là lực lượng quân sự, vừa là một phần của cấu trúc xã hội ở miền bắc Yemen. Cuối cùng, yếu tố quan trọng nhất là ý chí. Lực lượng Houthi chiến đấu dựa trên niềm tin tôn giáo và lịch sử kéo dài hơn một thiên niên kỷ. Với họ, cuộc chiến không chỉ là vấn đề quyền lực mà còn là vấn đề bản sắc và vận mệnh.

“Lá bài cuối cùng” của Iran ở Trung Đông

Từ khi xung đột ở Gaza bùng nổ cuối năm 2023, lực lượng Houthi đã trở thành một phần quan trọng trong “trục kháng chiến” do Iran hậu thuẫn, cùng với lực lượng Hezbollah ở Lebanon và các nhóm vũ trang thân Iran tại Iraq, Syria. Trong khi nhiều lực lượng ủy nhiệm của Tehran đã bị suy yếu hoặc chịu tổn thất nặng, lực lượng Houthi vẫn gần như giữ nguyên lực lượng. Chính vì vậy, giới phân tích coi họ là “lá bài chiến lược cuối cùng” mà Iran còn nắm giữ.

Người phát ngôn Yahya Saree gần đây tuyên bố: “Chúng tôi biết khi nào là thời điểm thích hợp. Chúng tôi đang theo dõi và sẽ hành động”.

Sự im lặng tương đối của lực lượng Houthi trong giai đoạn đầu của cuộc đối đầu Mỹ-Israel-Iran khiến nhiều nước lo ngại. Bởi nếu lực lượng này tham chiến trực tiếp, mặt trận Trung Đông có thể mở rộng từ Vịnh Ba Tư tới Biển Đỏ.

Nếu lực lượng Houthi thực sự tham chiến trực tiếp để hỗ trợ Iran, Trung Đông có thể bước sang giai đoạn nguy hiểm hơn rất nhiều. Israel sẽ phải đối mặt với thêm một hướng tấn công từ phía Nam, còn Mỹ sẽ buộc phải tăng cường hiện diện quân sự tại Biển Đỏ.

Tuy nhiên, điều khiến giới quan sát lo ngại nhất không phải là các trận đánh trên sa mạc Yemen, mà là nguy cơ đứt gãy chuỗi cung ứng, gián đoạn vận tải biển và cú sốc năng lượng đối với kinh tế thế giới. Trong bối cảnh đó, lực lượng Houthi - một lực lượng từng bị xem là “những người chân đất ở Yemen” - nay đã trở thành nhân tố có thể làm rung chuyển toàn bộ bàn cờ Trung Đông.