Armenia ‘dò đường’ giữa các cực quyền lực: Mô hình chuyển hướng địa chính trị khác biệt

Điều khiến Armenia trở thành trường hợp đáng chú ý không phải vì nước này rời xa Nga nhanh hơn Ukraine hay Georgia, mà ngược lại, vì họ đang cố gắng làm điều đó chậm hơn. (Nguồn: Ảnh tạo bằng AI)

Ngày 27/5, quan hệ giữa Nga và Armenia tiếp tục xuất hiện thêm những dấu hiệu căng thẳng khi Moscow phát tín hiệu có thể xem xét lại các cơ chế ưu đãi kinh tế dành cho Yerevan nếu nước này tiếp tục thúc đẩy tiến trình hội nhập với Liên minh châu Âu (EU).

More from WVR
Trung Á và Nam Kavkaz: Sóng từ đáy sông

Trong khi Ukraine, Georgia hay gần đây là Thụy Điển và Phần Lan lựa chọn những bước ngoặt địa chính trị tương đối nhanh chóng, Armenia dường như đang thử nghiệm một hướng đi khác: từng bước dịch chuyển khỏi quỹ đạo truyền thống của Nga nhưng tránh tạo ra một cuộc đối đầu trực diện.

Nga và đòn bẩy năng lượng

Tại Hội nghị thượng đỉnh Liên minh Kinh tế Á-Âu (EAEU) diễn ra ở Kazakhstan từ ngày 27-29/5, các nhà lãnh đạo EAEU đã ký một tuyên bố bày tỏ quan ngại sâu sắc về việc Armenia chuẩn bị xin gia nhập Liên minh châu Âu (EU). Họ cho rằng điều này mang lại “những rủi ro đáng kể đối với an ninh kinh tế” của các nước thành viên còn lại.

Điều này cho thấy, vấn đề Armenia không còn đơn thuần là câu chuyện song phương Nga-Armenia, mà đã trở thành một chủ đề mang tính chiến lược đối với toàn bộ EAEU.

Trước đó, Quốc hội Armenia đã thông qua đạo luật khởi động tiến trình hướng tới hội nhập châu Âu, dù đến nay EU chưa đưa ra bất kỳ lời mời chính thức nào liên quan tới tư cách thành viên của nước này.

Trong cuộc gặp với Thủ tướng Nikol Pashinyan ngày 1/4, Tổng thống Vladimir Putin nhấn mạnh rằng, việc đồng thời tham gia liên minh thuế quan của EAEU và tiến tới hội nhập đầy đủ với EU là điều “không thể về mặt nguyên tắc”.

Sau đó, Điện Kremlin cũng sử dụng cách diễn đạt khá thẳng thắn khi cho rằng giới lãnh đạo Armenia đang cố gắng “ngồi trên hai chiếc ghế”, tức vừa muốn hưởng lợi từ thị trường chung Á-Âu, vừa muốn tiến gần hơn tới châu Âu. Theo quan điểm của Moscow, đây là chiến lược khó có thể duy trì lâu dài.

Nếu có lĩnh vực phản ánh rõ nhất những giới hạn trong khả năng xoay trục của Armenia, đó chính là năng lượng. Trong nhiều năm qua, Armenia được hưởng các điều kiện ưu đãi đặc biệt từ Nga đối với khí đốt, sản phẩm dầu mỏ và một số lĩnh vực thương mại chiến lược khác.

Những ngày gần đây, tương lai của các ưu đãi này trở thành tâm điểm chú ý. Người phát ngôn Bộ Ngoại giao Nga Maria Zakharova xác nhận, Đại sứ quán Nga tại Yerevan đã chuyển tới phía Armenia thư của Bộ trưởng Năng lượng Sergei Tsivilev. Trong văn bản này, Moscow đề cập khả năng đình chỉ hoặc hủy bỏ thỏa thuận ký ngày 2/12/2013 về cung cấp khí đốt, sản phẩm dầu mỏ và kim cương nếu Yerevan gia nhập EU.

Phó Thủ tướng Nga Alexei Overchuk cũng cho rằng, các ưu đãi hiện nay được thiết kế như một phần trong gói điều kiện khi Armenia gia nhập EAEU. Theo lập luận của phía Nga, nếu Armenia thay đổi định hướng chiến lược, việc xem xét lại các ưu đãi kinh tế là điều hợp lý.

Tuy nhiên, hội nghị EAEU lần này không đưa ra bất kỳ quyết định nào liên quan tư cách thành viên của Armenia trong khối. Điều này cho thấy Nga và EAEU vẫn để ngỏ cánh cửa đối thoại thay vì đẩy quan hệ hai bên tới một cuộc khủng hoảng toàn diện.

Armenia khẳng định không đi theo con đường 'thoát Nga'

Những tiền lệ hậu Xô Viết

Nhiều nhà quan sát cho rằng, Armenia đang cố gắng tránh lặp lại kịch bản từng xảy ra với Ukraine. Sau biến cố Maidan năm 2014, Kiev nhanh chóng chuyển hướng sang phương Tây trong khi các cơ chế thay thế về kinh tế, năng lượng và an ninh chưa được xây dựng đầy đủ. Từ góc nhìn của nhiều nhà phân tích theo trường phái hiện thực, Ukraine đã bước vào quá trình chuyển đổi địa chính trị với tốc độ nhanh hơn khả năng thích ứng của chính mình.

Georgia cũng từng trải qua một lộ trình tương tự. Sau Cách mạng Hoa Hồng năm 2003, Tbilisi công khai theo đuổi mục tiêu gia nhập Tổ chức Hiệp ước Bắc Đại Tây Dương (NATO) và EU. Tuy nhiên, cuộc xung đột năm 2008 với Nga cho thấy những rủi ro của việc đẩy nhanh quá trình hội nhập trong bối cảnh môi trường an ninh khu vực chưa ổn định.

Chính vì vậy, dù vẫn duy trì định hướng châu Âu, Georgia trong những năm gần đây đã thể hiện sự thận trọng hơn đáng kể so với giai đoạn đầu những năm 2000.

Nếu so với các quốc gia Bắc Âu, sự khác biệt còn rõ nét hơn. Sau khi xung đột Ukraine leo thang, Thụy Điển và Phần Lan nhanh chóng từ bỏ chính sách không liên kết quân sự kéo dài hàng thập kỷ để gia nhập NATO. Đối với nhiều nhà phân tích, đây là một trong những thay đổi chiến lược lớn nhất tại châu Âu kể từ sau Chiến tranh Lạnh.

Trong khi đó, Armenia đến nay chưa đưa ra bất kỳ tuyên bố chính thức nào về việc gia nhập NATO. Yerevan hiểu rằng việc công khai theo đuổi mục tiêu này có thể tạo ra một “lằn ranh đỏ” mới trong quan hệ với Moscow. Vì vậy, Armenia lựa chọn cách tiếp cận thực dụng hơn: mở rộng hợp tác với EU trên thực tế nhưng tránh các bước đi mang tính biểu tượng có thể bị diễn giải như một sự đối đầu chiến lược.

Con đường của Armenia

Cuộc bầu cử sắp tới tại Armenia được nhiều nhà quan sát xem như một cuộc trưng cầu ý kiến gián tiếp về hướng đi của đất nước. Thủ tướng Nikol Pashinyan đang cố gắng thuyết phục cử tri rằng Armenia có thể từng bước giảm sự phụ thuộc vào Nga mà không phải trả giá bằng một cuộc khủng hoảng địa chính trị.

Trong khi đó, phe đối lập thân Nga cho rằng, chính sách này có nguy cơ đặt Armenia vào thế đối đầu với đối tác kinh tế và an ninh quan trọng nhất của mình.

Việc ông Pashinyan không tham dự Hội nghị thượng đỉnh EAEU lần này với lý do “bận chiến dịch tranh cử” và chỉ cử Phó Thủ tướng Mher Grigoryan đại diện cũng phản ánh mức độ nhạy cảm của vấn đề trong chính trường Armenia.

Điều khiến Armenia trở thành trường hợp đáng chú ý không phải vì nước này rời xa Nga nhanh hơn Ukraine hay Georgia, mà ngược lại, vì họ đang cố gắng làm điều đó chậm hơn.

Trong khi Ukraine lựa chọn một cuộc chuyển hướng nhanh chóng, Georgia từng đặt cược lớn vào hội nhập châu Âu - Đại Tây Dương, còn Thụy Điển và Phần Lan quyết định từ bỏ trung lập trong thời gian ngắn, Armenia đang thử nghiệm một chiến lược khác: hội nhập kinh tế trước, đa dạng hóa năng lượng trước, tăng cường khả năng tự chủ quốc gia trước, rồi mới tính tới những thay đổi sâu hơn về an ninh.

Chiến lược này không bảo đảm thành công. Armenia vẫn phải đối mặt với sức ép từ Nga, những bất ổn tại Nam Kavkaz cũng như các giới hạn về nguồn lực của một quốc gia nhỏ không giáp biển.

Tuy nhiên, nếu có một điều mà Yerevan dường như đang muốn chứng minh với không gian hậu Xô Viết, thì đó là giữa việc tiếp tục nằm hoàn toàn trong quỹ đạo của Nga và việc đoạn tuyệt đột ngột với Moscow, có thể vẫn tồn tại một con đường thứ ba: những bước đi chậm hơn, phức tạp hơn nhưng có khả năng giảm thiểu các cú sốc địa chính trị mà nhiều quốc gia láng giềng của Nga đã trải qua trong hai thập niên qua.

Bộ Ngoại giao Nga triệu Đại sứ Armenia vì một động thái liên quan đến Tổng thống Ukraine Ngày 7/5, Bộ Ngoại giao Nga đã triệu Đại sứ Armenia tại Moscow Gurgen Arsenyan để phản đối việc Yerevan "tạo diễn đàn" cho Tổng ...

Giữa lúc xa cách Nga và 'làm thân' với EU, Thủ tướng Armenia tiết lộ một con số gây bất ngờ Thủ tướng Armenia Nikol Pashinyan tiết lộ, ông đã có khoảng 200 cuộc điện đàm với Tổng thống Nga Vladimir Putin từ năm 2018, đồng ...

Thân thiết hơn với Mỹ và EU, Armenia khẳng định lập trường về mối quan hệ với Nga Ngoại trưởng Armenia Ararat Mirzoyan khẳng định không quốc gia nào đang "lợi dụng nước này chống lại Nga", đồng thời nhấn mạnh Yerevan vẫn ...

Tổng thống Mỹ công khai ủng hộ Thủ tướng Pashinyan trước bầu cử Quốc hội Armenia, Nga nói quốc gia Kavkaz vẫn là 'anh em' Ngày 27/5, Tổng thống Donald Trump công khai bày tỏ ủng hộ Thủ tướng Armenia Nikol Pashinyan trước thềm cuộc bầu cử quốc hội tại ...

Nga triệu hồi Đại sứ tại Armenia sau cảnh báo của Tổng thống Putin Nga cảnh báo Armenia về khả năng chuyển hướng sang Brussels, trong bối cảnh Yerevan ngày càng tăng cường quan hệ với EU.