Bản sắc ASEAN và tự chủ chiến lược trong bối cảnh mới

Lễ thượng cờ ASEAN kỷ niệm 58 năm thành lập ASEAN tại Hà Nội, tháng 8/2025.

Từ bản sắc đến tự chủ chiến lược: ASEAN đang ở đâu?

Bản sắc ASEAN là kết quả của quá trình tương tác giữa các giá trị kế thừa trong lịch sử phát triển của khu vực với những chuẩn mực do ASEAN chủ động xây dựng.[1] Một mặt, đó là những nét chung được hình thành từ lịch sử, văn hóa và cách thức gắn kết của các xã hội Đông Nam Á qua nhiều thế hệ, thể hiện ở tinh thần cộng đồng và ý thức chung về các mối đe dọa từ bên ngoài. Mặt khác, đó là những nguyên tắc và chuẩn mực do các quốc gia thành viên xây dựng nhằm tăng cường gắn kết và định hình hành vi tập thể của khối theo các mục tiêu chung.

Trong tiến trình phát triển của các quốc gia và tổ chức khu vực, các học giả cho rằng, tự chủ chiến lược là khả năng ra quyết định độc lập, phù hợp với lợi ích mà không chịu tác động của bên ngoài. Đồng thời, các tiêu chí để đánh giá khả năng một thể chế có được tự chủ chiến lược dựa vào bốn yếu tố, bao gồm: quyền tự chủ trong quá trình ra quyết định; sự thống nhất về mặt thể chế thể hiện qua mức độ đồng nhất trong lập trường, quan điểm của quốc gia thành viên; sự tự chủ về tài chính để không bị ảnh hưởng hay kiểm soát quá mức bởi một hay một nhóm quốc gia tài trợ; và năng lực chuyên môn để thực hiện các chức năng cốt lõi của tổ chức.[2]

Với ASEAN, cho đến nay, chưa có khái niệm chính thức về “tự chủ chiến lược”. Tuy vậy, ý thức tự cường của khối đã được thể hiện từ sớm. Tuyên bố ZOPFAN năm 1971 từng khẳng định quyết tâm bảo đảm ổn định và an ninh khu vực khỏi mọi sự can thiệp từ bên ngoài. Đồng thời, vai trò trung tâm của ASEAN tiếp tục được nhấn mạnh như nền tảng để duy trì khu vực hòa bình, ổn định, thịnh vượng, thúc đẩy hợp tác cùng phát triển thông qua các cơ chế do khối dẫn dắt, cho thấy ý thức tự chủ chiến lược ngày càng mạnh mẽ.[3]

Trong tiến trình phát triển, “bản sắc ASEAN” và “tự chủ chiến lược” của khối có mối quan hệ gắn bó mật thiết. Khi các nước thành viên chia sẻ nhận thức chung về mục tiêu, giá trị và lợi ích tập thể, đoàn kết nội khối được củng cố, sức mạnh tập thể được nâng lên và vai trò của ASEAN trong cục diện khu vực ngày càng được khẳng định. Chính vì vậy, củng cố bản sắc tập thể một cách thực chất, linh hoạt là yêu cầu cấp thiết nếu ASEAN muốn duy trì vai trò và không gian tự chủ trước diễn biến ngày càng phức tạp của cục diện hiện nay.

Đằng sau cách tiếp cận 'đa lộ trình' của Nhật Bản trong ngành công nghiệp ô tô xanh

Giáo sư Kaoru Natsuda đến từ trường Đại học Quốc tế Ritsumeikan châu Á Thái Bình Dương (APU) đã đăng bài phân tích về chiến ...

Bản sắc ASEAN: Động lực hay thách thức với tự chủ chiến lược?

Về lợi ích, quá trình kiến tạo bản sắc ASEAN đã và đang mang lại những lợi ích thiết thực trên nhiều lĩnh vực. Trước hết, bản sắc chung giúp các quốc gia thành viên duy trì sự thống nhất trong nhận thức và hành động. Những nguyên tắc như đồng thuận, không can thiệp và tôn trọng chủ quyền đã trở thành nền tảng để ASEAN gìn giữ đoàn kết nội khối qua nhiều thập kỷ.

Dù còn tồn tại khác biệt về thể chế và lợi ích, khối vẫn duy trì được cơ chế đối thoại và tham vấn chung, qua đó hạn chế nguy cơ chia rẽ và củng cố sự gắn kết khu vực. Không chỉ vậy, khi người dân dần nhận thức mình là một phần của cộng đồng ASEAN, kết nối xã hội được tăng cường, tạo nền tảng thuận lợi để triển khai các định hướng chiến lược chung.

More from WVR
Tự chủ đất hiếm của Mỹ: Từ thế bị động tới nỗ lực 'tái công nghiệp hóa' chuỗi cung ứng

Bên cạnh đó, bản sắc chung cũng là chất xúc tác thúc đẩy hợp tác khu vực ngày càng sâu rộng. Khi các quốc gia chia sẻ chuẩn mực và giá trị chung, độ tin cậy lẫn nhau gia tăng, tạo điều kiện để hình thành các cơ chế hợp tác linh hoạt theo phương cách ASEAN. Sự ra đời của Cộng đồng ASEAN năm 2015 hay Hiệp định RCEP là minh chứng rõ nét cho thấy ASEAN đang từng bước nâng cao khả năng điều phối và gắn kết nội khối.

Đáng chú ý, quá trình kiến tạo bản sắc còn góp phần củng cố vai trò trung tâm và nâng cao vị thế quốc tế của ASEAN. Với đặc trưng bao trùm và cởi mở, ASEAN xây dựng và duy trì nhiều diễn đàn, cơ chế đối thoại được các cường quốc công nhận và tham gia tích cực. Các khuôn khổ như Diễn đàn khu vực ASEAN (ARF) hay Hội nghị Thượng đỉnh Đông Á (EAS), Hội nghị Bộ trưởng Quốc phòng ASEAN mở rộng (ADMM+) hay các cơ chế ASEAN+ đã tạo nên mạng lưới thể chế lấy ASEAN làm trung tâm, giúp khối không chỉ có mặt mà còn có tiếng nói trong việc định hình luật chơi khu vực. Một bản sắc rõ ràng và nhất quán cũng giúp ASEAN nâng cao uy tín, mở rộng quan hệ đối ngoại và duy trì thế cân bằng trước sức ép cạnh tranh ngày càng gay gắt giữa các nước lớn.

Về hạn chế, quá trình kiến tạo bản sắc cũng đặt ra không ít thách thức đối với khả năng tự chủ chiến lược của ASEAN. Trong bối cảnh các quốc gia thành viên có mức độ phụ thuộc kinh tế và định hướng chiến lược khác nhau, lập trường chung của khối đôi khi chỉ dừng ở mức thận trọng. Bên cạnh đó, cơ chế đồng thuận đôi khi làm chậm khả năng phản ứng của ASEAN trước các tình huống xảy ra trong khu vực đòi hỏi cần có hành động kịp thời.

Củng cố bản sắc ASEAN: Cần bắt đầu từ đâu?

Việc củng cố và xây dựng bản sắc ASEAN một cách thực chất cần áp dụng các biện pháp tổng thể ở cả cấp độ khu vực và quốc gia thành viên, cụ thể:

Một là, thúc đẩy nhận thức cộng đồng về ASEAN cho người dân khu vực thông qua giáo dục, trao đổi sinh viên và phát triển hệ sinh thái truyền thông đa ngôn ngữ. Các hoạt động giao lưu văn hóa, thể thao và nhân dân cũng cần được chú trọng hơn để biến nhận thức thành trải nghiệm thực tế. Những cơ chế sẵn có như SEA Games hay các diễn đàn học thuật thanh niên có thể trở thành công cụ đắc lực nếu được khai thác đúng hướng và đầu tư bài bản.

Từ đó, “nhận thức” về bản sắc ASEAN sẽ được chuyển hóa thành “sự thấu hiểu” - niềm tự hào và sự gắn bó thực chất của người dân vào tổ chức. ASEAN cũng cần thúc đẩy khái niệm công dân ASEAN để người dân cảm nhận ASEAN như một không gian sống chung, thay vì chỉ là một cấu trúc thể chế. Đây chính là nền tảng xã hội quan trọng để duy trì và củng cố hợp tác khu vực một cách bền vững.

Hai là, việc chuyển hóa bản sắc ASEAN thành lợi ích kinh tế - xã hội cụ thể cho người dân và doanh nghiệp đóng vai trò quan trọng trong việc biến nhận thức thành hành động. Một số giải pháp có thể xem xét thúc đẩy như thành lập Quỹ phục hồi và phát triển ASEAN, xây dựng hệ thống nhận diện công dân ASEAN điện tử và sử dụng nhãn đạt chuẩn ASEAN cho hàng hóa khu vực. Việc phát triển hệ sinh thái công nghiệp sáng tạo sẽ giúp bản sắc ASEAN trở thành nguồn lực kinh tế thực tiễn, có giá trị đo lường được.

Ba là, thúc đẩy nhận thức của cộng đồng quốc tế về ASEAN như một tập thể có trách nhiệm, đề cao hòa bình, ổn định và hợp tác sẽ tạo điều kiện quan trọng để khối củng cố và thực hiện tự chủ chiến lược. Phương cách ASEAN đã tạo ra nhiều dư địa để các quốc gia thành viên mở rộng quan hệ đối tác và hiện thực hóa lợi ích chiến lược của mình. Sự đa dạng của các quốc gia ASEAN cũng hình thành không gian tiếp cận linh hoạt nhằm duy trì môi trường hòa bình, ngăn ngừa xung đột và thúc đẩy đối thoại, đặc biệt trong vai trò tạo lập các diễn đàn trao đổi giữa các nước lớn. Thông qua việc phát huy hiệu quả các cơ chế đa phương do ASEAN dẫn dắt, khối không chỉ lan tỏa các giá trị, chuẩn mực của mình, mà còn từng bước củng cố vị thế trung tâm, mở rộng không gian hành động độc lập và nâng cao khả năng cân bằng trước sức ép cạnh tranh chiến lược trong khu vực.

Dư luận quốc tế đánh giá cao vai trò kiến tạo của Việt Nam qua sự kiện AFF

Với việc Việt Nam ba năm liền đăng cai tổ chức Diễn đàn Tương lai ASEAN (AFF) năm 2026, chính khách, báo chí và học ...

Hàm ý cho Việt Nam

Đối với Việt Nam, ASEAN có vai trò đặc biệt quan trọng cả về an ninh, phát triển và khẳng định vị thế quốc gia, đồng thời là một trọng tâm trong chính sách đối ngoại của Việt Nam. Trên cơ sở đó, việc thúc đẩy sự phát triển của bản sắc chung hướng tới một ASEAN tự chủ chiến lược đóng vai trò quan trọng trong bảo vệ lợi ích quốc gia và nâng cao vai trò, vị thế của Việt Nam. Vì vậy, Việt Nam có thể xem xét thúc đẩy một số định hướng chính sách như:

Thứ nhất, tiếp tục tham gia tích cực và đóng góp thực chất trong định hướng chiến lược dài hạn của ASEAN, chủ động đề xuất lồng ghép nội dung về tự chủ chiến lược vào các văn kiện chung của ASEAN, đặc biệt là quá trình xây dựng Tầm nhìn Cộng đồng ASEAN 2045. Đồng thời, tận dụng hiệu quả Cộng đồng Văn hóa - Xã hội ASEAN và Diễn đàn Tương lai ASEAN (AFF) thường niên để chuyển hóa các chuẩn mực chung thành các hành động cụ thể, nhằm mục tiêu then chốt hướng tới tự chủ chiến lược.

Thứ hai, ngoài việc tiếp tục phát huy các phương châm chiến lược về tăng cường vai trò của Việt Nam trong ASEAN, cần đẩy mạnh việc lồng ghép kế hoạch xây dựng Cộng đồng ASEAN vào chiến lược quốc gia. Không chỉ ở kế hoạch tổng thể, Việt Nam cần thúc đẩy hợp tác liên ngành, triển khai chủ trương trong chương trình hành động của từng ban, bộ, ngành, địa phương, thậm chí triển khai tới từng cán bộ trong hệ thống chính trị về phương pháp đóng góp cho sự phát triển chung Cộng đồng ASEAN.

Thứ ba, đóng vai trò tiên phong trong xã hội hóa bản sắc ASEAN, thông qua xây dựng bộ tài liệu giảng dạy chung về ASEAN trong hệ thống giáo dục các cấp, chương trình trao đổi sinh viên, và truyền thông. Khi nhận thức về ASEAN được lan tỏa rộng rãi ở cấp độ xã hội, các giá trị và chuẩn mực của khối sẽ không chỉ tồn tại trong khuôn khổ hợp tác liên chính phủ, mà từng bước trở thành nền tảng hành vi chung của cộng đồng khu vực, qua đó góp phần củng cố tính bền vững của tự chủ chiến lược ASEAN.

Cuối cùng, đóng vai trò thúc đẩy, tạo môi trường lan toả “bản sắc ASEAN” ra bên ngoài khu vực, thông qua việc tận dụng các cơ chế đa phương quan trọng như Liên hợp quốc, các tổ chức chuyên môn của Liên hợp quốc, đặc biệt là UNESCO, nhằm quảng bá các giá trị, chuẩn mực và cách tiếp cận của ASEAN đối với quản trị khu vực và toàn cầu. Bên cạnh việc nâng cao tiếng nói, vai trò của ASEAN trên trường quốc tế, hoạt động này cũng góp phần khẳng định vị thế nòng cốt, dẫn dắt và định hình của Việt Nam trong ASEAN và trên thế giới.

Như vậy, có thể nói, bản sắc ASEAN vừa là nền tảng quan trọng giúp duy trì đoàn kết nội khối và đảm bảo vai trò trung tâm, vừa đặt ra những yêu cầu mới về giải pháp nhằm phát huy khả năng hành động chủ động của ASEAN trong cục diện hiện nay.

Yêu cầu đặt ra đối với ASEAN cũng như Việt Nam hiện nay chính là việc kiên trì các nguyên tắc nền tảng, linh hoạt và vận dụng sáng tạo để củng cố sự đoàn kết, xây dựng bản sắc độc đáo của ASEAN, góp phần nâng cao hiệu quả phối hợp, tăng cường năng lực hành động và củng cố khả năng tự chủ chiến lược của ASEAN và Việt Nam, góp phần tạo dựng môi trường hòa bình, ổn định và hợp tác để đưa đất nước vươn mình, tiến vào kỷ nguyên mới của dân tộc.

--------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

[1] ASEAN, The Narrative of ASEAN Identity, adopted at the 37th ASEAN Summit, 12 November 2020, 2, https://asean.org/wp-content/uploads/2021/08/The-Narrative-of-ASEAN-Identity_Adopted-37th-ASEAN-Summit_12Nov2020.pdf.

[2] Vũ Lê Thái Hoàng (chủ biên), Lê Văn Toan, Ngô Di Lân, Nguyễn Thị Bích Ngọc, và Đỗ Sơn Hải, Xu thế tự chủ chiến lược trên thế giới và hàm ý đối với Việt Nam (Hà Nội: Chính trị quốc gia Sự thật, 2023), trang 53-55.

[3] ASEAN, “Zone of Peace, Freedom and Neutrality Declaration,” Kuala Lumpur, November 27, 1971, https://www.pmo.gov.my/wp-content/uploads/2019/07/ZOPFAN.pdf.

[4] Báo cáo Chính trị của Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XIII tại Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIV của Đảng Cộng sản Việt Nam.