Bảo đảm quyền của người đi biển theo luật pháp quốc tế

Với tư cách là một quốc gia ven biển, quốc gia cảng biển, quốc gia có tàu mang cờ và lực lượng lao động trên biển dồi dào, năm 2013, Việt Nam đã chính thức phê chuẩn và gia nhập Công ước Lao động hàng hải 2006 (Công ước MLC 2006) thể hiện rõ cam kết đối với vấn đề lao động hàng hải và là cơ sở bảo đảm quyền, nghĩa vụ của người đi biển Việt Nam, phù hợp với tiến trình hội nhập kinh tế quốc tế.

Thông cáo báo chí phiên khai mạc Đại hội XIV của Đảng Truyền thông quốc tế đưa tin đậm nét, tích cực về Đại hội Đảng lần thứ XIV của Việt Nam Báo Mexico: Đại hội XIV của Đảng định hướng những mục tiêu phát triển cao và chiến lược của Việt Nam

Bảo đảm quyền của người đi biển theo luật pháp quốc tế

Việc gia nhập Công ước MLC 2006 là một minh chứng rõ nét về nỗ lực của Nhà nước Việt Nam trong việc bảo vệ, thúc đẩy và tôn trọng quyền của người đi biển ở Việt Nam cũng như ở nước ngoài. (Nguồn: VGP)

Luật pháp quốc tế về bảo đảm quyền của người đi biển

Luật pháp quốc tế về bảo đảm quyền của người đi biển chủ yếu dựa trên các công ước của ILO và Tổ chức Hàng hải quốc tế (IMO). Công ước MLC 2006, được thông qua ngày 23/2/2006 và có hiệu lực từ năm 2013, hợp nhất 37 công ước và khuyến nghị trước đó.

Công ước MLC 2006 quy định rõ, mỗi quốc gia thành viên phải đảm bảo rằng các điều khoản của luật và các quy định của mình, theo nội dung của Công ước, phải tôn trọng các quyền cơ bản đối với tự do của hiệp hội và cộng nhận quyền thương lượng giữa công đoàn và người sử dụng lao động; bãi bỏ mọi hình thức lao động cưỡng bức hoặc bắt buộc; thủ tiêu một cách hiệu quả việc sử dụng lao động trẻ em; và bãi bỏ sự phân biệt đối xử về việc làm và nghề nghiệp (Điều 3).

Điều 4 Công ước MLC 2006 quy định rõ việc làm và các quyền xã hội của thuyền viên như quyền được làm việc tại một vị trí bảo đảm an toàn và an ninh, thỏa mãn các tiêu chuẩn an toàn; quyền hưởng các điều khoản lao động công bằng; quyền đối với điều kiện sống và làm việc phù hợp trên tàu; quyền được bảo vệ sức khỏe, chăm sóc y tế, hưởng phúc lợi và các hình thức bảo vệ xã hội khác…

Đồng thời, Công ước cũng đưa ra các quy định cụ thể về yêu cầu tối thiểu đối với thuyền viên làm việc trên tàu (Đề mục 1). Người đi biển phải đủ tuổi (ít nhất 16 tuổi cho công việc thông thường, 18 tuổi cho công việc nguy hiểm), có hợp đồng lao động rõ ràng và sử dụng dịch vụ tuyển dụng đáng tin cậy. Với mục đích bảo đảm không có người chưa đến tuổi lao động làm việc trên tàu và cấm phân biệt đối xử dựa trên giới tính, dân tộc hoặc tôn giáo, bảo đảm quyền bình đẳng trong việc làm và nghề nghiệp.

Bảo đảm thuyền viên có được thỏa thuận lao động công bằng, được trả lương cho công việc của họ (Đề mục 2), trong đó người đi biển có quyền nhận lương đúng hạn, nghỉ phép hằng năm có lương (ít nhất 2,5 ngày/tháng), và quyền hồi hương (repatriation) miễn phí nếu hợp đồng kết thúc hoặc trong trường hợp khẩn cấp. Giờ làm việc không vượt quá 14 giờ/ngày hoặc 72 giờ/tuần, với thời gian nghỉ tối thiểu 10 giờ/ngày. Công ước cũng quy định quyền từ chối gia hạn hợp đồng trong đại dịch hoặc tình huống nguy hiểm, như đã được bổ sung năm 2020.

Đề mục 3 của MLC 2006 quy định, thuyền viên phải được bố trí tiện nghi sinh hoạt và phương tiện giải trí phù hợp trên tàu, cũng như chỗ ở, thực phẩm… Đây được coi là quyền cơ bản để duy trì sức khỏe tinh thần và thể chất trong hành trình dài; được chăm sóc y tế miễn phí trên tàu và trên bờ, bảo hiểm tai nạn lao động, và tiếp cận phúc lợi như nghỉ phép khi bị bệnh. Công ước nhấn mạnh phòng ngừa tai nạn, an toàn lao động và quyền khiếu nại nếu vi phạm. Trong trường hợp bị bỏ rơi, tổ chức Lao động quốc tế (ILO) có cơ sở dữ liệu để hỗ trợ quyền đòi bồi thường từ chủ tàu.

Các quốc gia phải kiểm tra tàu định kì, cấp chứng chỉ MLC, và cho phép kiểm tra cảng. Người đi biển có quyền khiếu nại trực tiếp với cơ quan chức năng mà không bị trừng phạt. MLC 2006 còn liên kết với các công ước khác như STCW (tiêu chuẩn đào tạo thuyền viên) và SOLAS (an toàn sinh mạng trên biển).

Với việc sửa đổi Công ước MLC năm 2022, quyền lợi thuyền viên được cải thiện, nhấn mạnh vào việc công nhận thuyền viên là "nhân viên chủ chốt" (key workers), cải thiện điều kiện sống trên tàu và bảo vệ khỏi lạm dụng.

Để thúc đẩy quyền con người của thuyền viên, một nghị quyết của LHQ do Philipines khởi xướng có sự tham gia của Việt Nam đã được thông qua, kêu gọi các quốc gia thành viên, đại diện của chủ tàu và thuyền viên tăng cường thực thi Công ước MLC. Nghị quyết này nhấn mạnh tầm quan trọng của việc đảm bảo điều kiện sống và làm việc an toàn, phù hợp cho tất cả thuyền viên.

Các nội dung chính của nghị quyết: Tăng cường thực thi MLC, các quốc gia được yêu cầu thực hiện nghiêm túc MLC, một hiệp ước quốc tế quy định các tiêu chuẩn tối thiểu về điều kiện làm việc và cuộc sống của thuyền viên; tôn trọng quyền của thuyền viên, đặc biệt là quyền được quyết định có nên đi biển hoặc tiếp tục đi biển ở các khu vực có rủi ro cao hay không; loại bỏ lao động cưỡng bức.

Nghị quyết được xây dựng thông qua các cuộc tham vấn rộng rãi với các bên liên quan, bao gồm các tổ chức quốc tế như ILO, tổ chức Hàng hải quốc tế (IMO), Liên đoàn Công nhân giao thông vận tải quốc tế, Phòng Thương mại hàng hải quốc tế và Stella Maris. Nghị quyết này được coi là một “bước ngoặt” quan trọng trong việc bảo vệ quyền của các thủy thủ và là một minh chứng cho sự hợp tác quốc tế trong thúc đẩy các quyền con người trong ngành hàng hải.

Ngư dân kiểm tra lưới cụ trước khi thực hiện chuyến đi biển. (Nguồn: VGP)

Bảo đảm quyền của người đi biển Việt Nam

Việt Nam là thành viên chính thức của ILO từ năm 1950, là quốc gia đã kí kết 15 điều ước quốc tế về hiệp định hàng hải với các nước có liên quan đến hoạt động quản lý nhà nước tại cảng biển. Việt Nam là thành viên của Công ước của LHQ về Luật Biển năm 1982.

Hơn nữa, với tư cách là quốc gia thành viên ven biển, quốc gia cảng biển và quốc gia có tàu mang cờ và lực lượng lao động dồi dào; đồng thời, Việt Nam cũng là thành viên của các công ước có liên quan như: MARPOL, STCW, SOLAS và một số công ước liên quan khác của IMO.

Trước đó, Việt Nam đã ban hành Luật Biển Việt Nam 2012 (số 18/2012/QH13), có các quy định quyền chủ quyền và tài phán trên biển, gián tiếp bảo vệ người đi biển. Điều 22 quy định Nhà nước tôn trọng và bảo vệ quyền lợi hợp pháp của tổ chức, cá nhân hoạt động trên biển, phù hợp với pháp luật Việt Nam và điều ước quốc tế; khuyến khích đầu tư vào hoạt động biển, bao gồm ưu đãi thuế cho người đi biển (Điều 46). Đặc biệt, Điều 33 quy định nghĩa vụ cứu hộ: thuyền viên phải hỗ trợ người gặp nạn và Nhà nước cung cấp hỗ trợ nhân đạo, đảm bảo quyền sống và an toàn.

Năm 2013, Việt Nam đã phê chuẩn Công ước MLC 2006 và trở thành quốc gia thứ 40 tham gia Công ước này. Có thể thấy rằng, việc gia nhập Công ước MLC 2006 là một minh chứng rõ nét về nỗ lực của Nhà nước Việt Nam trong việc bảo vệ, thúc đẩy và tôn trọng quyền của người đi biển ở Việt Nam cũng như ở nước ngoài; đồng thời góp phần thúc đẩy sự hội nhập sâu rộng vào cộng đồng hàng hải quốc tế, hoàn thiện khung pháp lý trong nước về lao động hàng hải. Việc thực thi Công ước tại Việt Nam có sự vào cuộc của Chính phủ, Cục Hàng hải Việt Nam cũng như các tổ chức chuyên ngành như Cục Đăng kiểm Việt Nam (VR).

Đến năm 2015, Việt Nam có Bộ luật Hàng hải Việt Nam. Đây được coi là văn bản pháp lý cao nhất điều chỉnh các hoạt động hàng hải trong nước, bao gồm cả các quy định về thuyền bộ và thuyền viên. Một trong những quy định thể hiện rõ nhất sự nội luật hóa Công ước MLC 2006 là Điều 63 về thời giờ làm việc và nghỉ ngơi của thuyền viên. Điều này quy định thời giờ nghỉ ngơi tối thiểu là 10 giờ trong khoảng thời gian 24 giờ bất kì và 77 giờ trong 7 ngày bất kì. Quyền hồi hương cũng được quy định, cho phép thuyền viên được hồi hương miễn phí trong các trường hợp hợp đồng hết hạn hoặc chấm dứt hợp pháp.

Sự tương đồng gần như hoàn toàn với các tiêu chuẩn của MLC 2006 cho thấy Bộ luật Hàng hải 2015 không chỉ là một sự cập nhật độc lập mà là một sản phẩm trực tiếp từ nỗ lực tuân thủ các quy định quốc tế và cam kết thực thi Công ước MLC 2006 của Việt Nam.

Trên thưc tế, ngoài Bộ luật Hàng hải, quyền và nghĩa vụ của người đi biển Việt Nam còn được điều chỉnh bởi các văn bản pháp lý khác. Về quyền lợi cơ bản, thuyền viên, với tư cách là người lao động, được hưởng các quyền chung theo Bộ luật Lao động 2019, bao gồm quyền làm việc, hưởng lương, và được bảo hộ lao động.

Thời gian qua, ngành hàng hải Việt Nam đang đối mặt với "cuộc chiến giữ chân thuyền viên" do cạnh tranh từ thị trường quốc tế. Thù lao, đãi ngộ thấp là nguyên nhân chính ảnh hưởng tới việc thu hút lao động đi biển. Bên cạnh đó, hạn chế trong đào tạo chuyên sâu dẫn đến tình trạng khan hiếm thuyền viên có trình độ, đáp ứng tiêu chuẩn quốc tế, năng suất lao động cao. Việc thiếu kiến thức cũng khiến họ gặp bất lợi, rủi ro như: bị ép làm việc thêm giờ, thiếu nghỉ ngơi, bị bắt nạt, hành hung, bị bắt giữ khi xâm phạm vùng biển nước ngoài hoặc bắt cóc ở vùng biển quốc tế,...

Ở trong nước, thuyền viên trên tàu đánh bắt xa bờ chịu ảnh hưởng từ tranh chấp Biển Đông; xa gia đình dài ngày, thiếu hỗ trợ y tế, đặc biệt Bộ luật Lao động chưa có quy định chuyên biệt cho thuyền viên, dẫn đến khó khăn trong tính bảo hiểm xã hội liên tục, thuế thu nhập cá nhân cao đối với thuyền viên nội địa. Kiến thức pháp luật quốc tế, pháp luật quyền con người của thuyền viên, kể cả chủ tàu còn hạn chế dẫn đến vi phạm pháp luật của nước liên quan.

Điển hình, chỉ trong năm 2015, có gần 60 tàu thuyền và hơn 650 ngư dân Việt Nam bị Indonesia bắt giữ, tăng gấp 3 lần so với những năm trước mà nguyên nhân là do chủ tàu, thuyền trưởng và ngư dân còn thiếu hiểu biết về ranh giới địa lý, biên giới trên biển của các nước trong khu vực cũng như pháp luật các nước. Đến khi bị bắt, họ mới biết mình đánh bắt cá trong vùng đặc quyền kinh tế của nước sở tại.

Hay theo chia sẻ của ngư dân Trần Văn Minh, trú tại xã Phước Đồng, Thành phố Nha Trang, tỉnh Khánh Hòa từng bị cơ quan chức năng của nước ngoài bắt giữ, cho biết: “Ngư dân chủ yếu đi biển theo kinh nghiệm, bây giờ có thêm bộ phận định vị, nhưng ít khi để ý vì mải theo luồng cá. Bên cạnh đó, hầu hết các thuyền trưởng và ngư dân rất mơ hồ về “biên giới” trên biển, kiến thức pháp luật về chủ quyền, về hành vi đánh bắt hải sản trái phép không nắm rõ”.

Do đó, Việt Nam cần tiếp tục cập nhật các văn bản pháp luật để tích hợp đầy đủ các sửa đổi năm 2022 của Công ước MLC 2006, đặc biệt là các quy định mới về "kết nối xã hội" và "bảo vệ tài chính" cho thuyền viên. Cải thiện quy định bảo hiểm xã hội liên tục và giảm thuế thu nhập cá nhân cho thuyền viên nội địa, tham khảo các sửa đổi Công ước MLC năm 2025 để bảo vệ quyền di chuyển và y tế. Đồng thời, tăng cường năng lực của các cơ quan quản lý và thanh tra hàng hải để đảm bảo việc thực thi pháp luật được hiệu quả.

Tổ chức tuyên truyền, phổ biến pháp luật, quyền và nghĩa vụ đối với các thuyền viên, quản lý tàu: Thông qua hệ thống phát thanh, truyền hình và các hình thức tuyên truyền khác làm cho người đi biển hiểu rõ quyền lợi và nghĩa vụ của mình.

Đầu tư vào các trường hàng hải như Đại học Hàng hải Việt Nam, nâng cấp cơ sở vật chất, đội ngũ giảng viên và đẩy mạnh đào tạo ngoại ngữ, kĩ năng mềm. Tăng cường hợp tác quốc tế để đào tạo để đáp ứng các tiêu chuẩn quốc tế và yêu cầu của các tàu hiện đại.

Đồng thời, các doanh nghiệp vận tải biển Việt Nam cần có chiến lược cải thiện mức lương và chế độ phúc lợi để giữ chân nhân tài; xây dựng lộ trình phát triển nghề nghiệp rõ ràng, cung cấp các cam kết dài hạn để thuyền viên yên tâm gắn bó với nghề, đồng thời tăng cạnh tranh với các đội tàu nước ngoài và giảm thiểu tình trạng “chảy máu chất xám”.