Bước ngoặt mới của ngành xuất bản Việt Nam

Ông Nguyễn Tiến Thanh, Chủ tịch HĐTV, Tổng Giám đốc NXB Giáo dục Việt Nam. (Nguồn: NXB Giáo dục Việt Nam)

Chỉ thị số 04-CT/TW (Chỉ thị 04) ngày 17/3/2026 của Ban Bí thư không chỉ mở ra định hướng mới cho ngành xuất bản Việt Nam mà còn đặt nền móng cho quá trình chuyển đổi mạnh mẽ trong kỷ nguyên số. Trong vai trò truyền bá tri thức, xuất bản đang được định vị như một hạ tầng tri thức quốc gia và là một bộ phận quan trọng của công nghiệp văn hóa.

Chỉ thị 04 mang theo một tầm nhìn lớn: Đưa xuất bản trở thành hạ tầng tri thức quốc gia, một bộ phận quan trọng của công nghiệp văn hóa và nền kinh tế sáng tạo. Trong dòng chảy chuyển động ấy, Nhà xuất bản (NXB) Giáo dục Việt Nam cùng nhiều đơn vị xuất bản đang đứng trước yêu cầu phải tái định vị vai trò, đổi mới mô hình phát triển và thích ứng với kỷ nguyên nội dung số.

Từ nâng cao chất lượng đến kiến tạo hạ tầng tri thức quốc gia

Hai mươi năm trước, khi Ban Bí thư ban hành Chỉ thị 42-CT/TW năm 2004, ngành xuất bản Việt Nam vẫn đang ở giai đoạn chuyển tiếp giữa cơ chế bao cấp cũ và yêu cầu vận hành theo hướng chuyên nghiệp, hiện đại. Khi đó, trọng tâm lớn nhất của ngành là nâng cao chất lượng nội dung, chuẩn hóa quy trình làm sách, xây dựng đội ngũ biên tập và từng bước đáp ứng nhu cầu tri thức ngày càng tăng của xã hội trong tiến trình đổi mới đất nước.

Trong bối cảnh đất nước bước vào giai đoạn tăng trưởng mới với yêu cầu phát triển nhanh, bền vững và hội nhập sâu rộng, Chỉ thị 04 xuất hiện như một văn kiện mang tính mở đường. Điểm đặc biệt của Chỉ thị lần này nằm ở chỗ: Xuất bản không còn được nhìn nhận đơn thuần như một hoạt động truyền bá tư tưởng hay sản xuất sách theo nghĩa truyền thống, mà được đặt ở vị trí trung tâm trong hệ sinh thái tri thức quốc gia.

Chỉ thị khẳng định rõ xuất bản là lĩnh vực hoạt động tư tưởng sắc bén của Đảng, Nhà nước và nhân dân; đồng thời là lĩnh vực sáng tạo và truyền bá các giá trị văn hóa, tinh thần; là nơi xây dựng và bồi đắp nền tảng tri thức quốc gia, tạo lập các giá trị xã hội, góp phần hình thành con người Việt Nam toàn diện.

Đây là một bước phát triển rất quan trọng về nhận thức. Bởi trong thời đại kinh tế tri thức, sức mạnh của một quốc gia không chỉ được đo bằng tài nguyên hay quy mô kinh tế, mà còn được đo bằng năng lực sáng tạo tri thức, trình độ dân trí và khả năng sản xuất các giá trị văn hóa. Khi xuất bản được đặt trong vai trò “bồi đắp nền tảng tri thức quốc gia”, điều đó đồng nghĩa với việc ngành này đã được nhìn nhận như một cấu phần chiến lược của phát triển đất nước.

Ở góc độ ấy, sách không còn chỉ là sản phẩm văn hóa, mà trở thành một dạng hạ tầng mềm của quốc gia. Một nền xuất bản phát triển chính là biểu hiện của một xã hội học tập, một quốc gia văn minh và hiện đại.

Khơi dậy văn hóa đọc trong thời đại số

Một trong những điểm nhấn quan trọng của Chỉ thị 04 là tư duy phát triển văn hóa đọc với tinh thần “lấy người đọc làm trung tâm”. Đây là một cách tiếp cận rất khác so với trước đây, khi hoạt động xuất bản phần lớn vẫn thiên về tư duy sản xuất và quản lý nội dung.

Trong xã hội hiện đại, người đọc không còn là đối tượng tiếp nhận thụ động. Họ là trung tâm của toàn bộ chuỗi giá trị xuất bản từ sáng tạo nội dung, phát hành đến trải nghiệm tri thức. Điều đó buộc ngành xuất bản phải thay đổi cách tiếp cận, chuyển từ tư duy “làm gì mình có” sang “làm gì xã hội cần”.

Đặc biệt, Chỉ thị 04 yêu cầu hình thành đồng bộ các thiết chế văn hóa đọc hiện đại, từ thư viện, trung tâm phát hành đến các không gian sáng tạo gắn với chuyển đổi số. Đây không đơn thuần là việc xây thêm thư viện hay mở rộng hệ thống phát hành, mà là yêu cầu tái định nghĩa không gian đọc trong thời đại mới.

Thư viện hôm nay không thể chỉ là nơi lưu trữ sách. Nó phải trở thành không gian mở cho học tập, sáng tạo và tương tác cộng đồng. Người đọc không chỉ đến thư viện để mượn sách, mà còn để nghiên cứu, trải nghiệm công nghệ, kết nối tri thức và tham gia các hoạt động văn hóa.

Đặc biệt, Chỉ thị đặt nền móng cho việc phát triển văn hóa đọc ngay từ nhà trường, khi xác định xuất bản là công cụ chủ đạo trong giáo dục và định hướng đưa tiết đọc sách vào bậc tiểu học và trung học cơ sở. Đây là một điểm có ý nghĩa rất lớn.

Trong nhiều năm, giáo dục Việt Nam chú trọng truyền đạt kiến thức nhưng chưa thật sự xây dựng được thói quen đọc như một năng lực nền tảng. Trong khi đó, đọc sách không chỉ giúp tiếp nhận thông tin, mà còn rèn luyện tư duy độc lập, năng lực phản biện và khả năng tự học - những phẩm chất quan trọng của công dân trong xã hội tri thức.

Ở khía cạnh này, vai trò của NXB Giáo dục Việt Nam đặc biệt quan trọng. Là đơn vị chủ lực trong lĩnh vực xuất bản giáo dục, NXB Giáo dục Việt Nam không chỉ tham gia sản xuất sách giáo khoa mà còn góp phần hình thành văn hóa học tập và văn hóa đọc trong nhà trường. Khi Chỉ thị 04 đặt giáo dục và xuất bản trong mối liên hệ chặt chẽ, điều đó cũng mở ra yêu cầu mới đối với các đơn vị xuất bản giáo dục: Phải phát triển hệ sinh thái học liệu hiện đại, đa nền tảng và phù hợp với thế hệ công dân số.

Trong bối cảnh trẻ em và thanh thiếu niên ngày càng tiếp cận tri thức qua môi trường số, việc phát triển sách điện tử, sách nói, thư viện số hay nền tảng học liệu trực tuyến sẽ không còn là xu hướng phụ trợ, mà trở thành yêu cầu tất yếu.

Quan trọng hơn, phát triển văn hóa đọc hôm nay không chỉ nhằm gia tăng số lượng sách được tiêu thụ, mà sâu xa hơn là hình thành một xã hội biết học tập suốt đời. Đó chính là nền tảng quan trọng để xây dựng nguồn nhân lực chất lượng cao cho mục tiêu phát triển đất nước trong giai đoạn mới.

Chỉ thị 04 đặt nền móng cho việc phát triển văn hóa đọc ngay từ nhà trường, khi xác định xuất bản là công cụ chủ đạo trong giáo dục. (Nguồn: NXB Giáo dục Việt Nam)

Khi xuất bản trở thành ngành công nghiệp nội dung số

Nếu có thể tóm lược tinh thần đổi mới lớn nhất của Chỉ thị 04, thì đó chính là việc đặt xuất bản trong mối quan hệ hữu cơ giữa văn hóa – công nghệ – kinh tế. Trong nhiều năm, ngành xuất bản Việt Nam vẫn chủ yếu vận hành theo mô hình truyền thống: Sản xuất sách in, phát hành qua hệ thống đại lý và thực hiện chức năng chính trị, tư tưởng là chủ yếu. Mô hình ấy từng phù hợp trong một giai đoạn lịch sử nhất định, nhưng đang bộc lộ nhiều giới hạn trước sự bùng nổ của công nghệ số và cạnh tranh toàn cầu.

Chỉ thị 04 lần đầu tiên xác định xuất bản là một ngành kinh tế – công nghệ, là bộ phận quan trọng của công nghiệp văn hóa. Đây là một thay đổi rất lớn trong tư duy phát triển.

Theo ông Nguyễn Tiến Thanh, Chủ tịch Hội đồng thành viên, Tổng Giám đốc NXB Giáo dục Việt Nam, Chỉ thị 04 có thể được xem là một văn kiện “chuyển hệ điều hành” của ngành xuất bản. Giá trị cốt lõi của Chỉ thị nằm ở việc chuyển từ tư duy quản lý sang tư duy phát triển; từ ổn định sang tăng tốc; từ hoạt động xuất bản đơn thuần sang xây dựng hệ sinh thái tri thức và nội dung số.

Nhận định này phản ánh rất rõ yêu cầu chuyển đổi của ngành trong bối cảnh hiện nay. Xuất bản không thể tiếp tục vận hành như một “xưởng in có định hướng”, mà phải trở thành một ngành công nghiệp sáng tạo với năng lực sản xuất nội dung đa nền tảng, có khả năng cạnh tranh trên thị trường trong nước và quốc tế.

Điểm đột phá của Chỉ thị 04 còn nằm ở yêu cầu chuyển đổi số một cách toàn diện. Mục tiêu đến năm 2030 là 100% nhà xuất bản tham gia xuất bản điện tử, đồng thời ứng dụng mạnh mẽ AI, dữ liệu lớn (Big Data) và công nghệ số vào toàn bộ quy trình hoạt động.

Điều này đồng nghĩa với việc ngành xuất bản sẽ phải tái cấu trúc sâu sắc từ biên tập, sản xuất, phát hành đến quản trị và phân tích thị trường. Trong tương lai, năng lực cạnh tranh của một nhà xuất bản không chỉ nằm ở số lượng đầu sách hay chất lượng biên tập, mà còn ở khả năng làm chủ dữ liệu, công nghệ và hệ sinh thái người dùng.

Sự chuyển dịch ấy mở ra khả năng xuất bản trở thành hạt nhân của nền kinh tế tri thức. Sản phẩm xuất bản khi đó không còn chỉ là sách in, mà có thể là thư viện số, nền tảng học liệu, sách nói, khóa học trực tuyến hay các hệ sinh thái nội dung số tích hợp.

Tuy nhiên, cơ hội lớn luôn đi kèm với thách thức lớn. Theo ông Nguyễn Tiến Thanh, điều ngành xuất bản hiện nay còn thiếu không phải là công nghệ hay sản phẩm, mà là nguồn nhân lực mới – những người làm xuất bản có khả năng vận hành trong môi trường số, hiểu về dữ liệu, công nghệ và thị trường hiện đại. Đây có lẽ là “nút thắt” lớn nhất của ngành trong quá trình chuyển đổi. Chuyển đổi số không đơn thuần là đưa sách giấy lên môi trường điện tử, mà là thay đổi toàn bộ mô hình tư duy và phương thức vận hành.

Theo ông Nguyễn Tiến Thanh, điều ngành xuất bản hiện nay còn thiếu không phải là công nghệ hay sản phẩm, mà là nguồn nhân lực mới – những người làm xuất bản có khả năng vận hành trong môi trường số, hiểu về dữ liệu, công nghệ và thị trường hiện đại. (Ảnh: Hoàng Giang)

Trong bối cảnh các nền tảng xuyên biên giới đang cạnh tranh ngày càng mạnh mẽ, nếu các nhà xuất bản trong nước không nhanh chóng thích ứng, nguy cơ mất thị phần và mất vai trò dẫn dắt là hoàn toàn có thể xảy ra.

Dù vậy, Chỉ thị 04 vẫn đang mở ra một cơ hội phát triển chưa từng có cho ngành xuất bản Việt Nam. Khi xuất bản được đặt vào trung tâm của chiến lược phát triển văn hóa, giáo dục và kinh tế tri thức, ngành này hoàn toàn có khả năng bứt phá để trở thành một trong những lĩnh vực sáng tạo có giá trị gia tăng cao của đất nước.

Điều quan trọng lúc này không chỉ là nhận diện cơ hội, mà là dám thay đổi để tận dụng cơ hội ấy. Từ đổi mới mô hình quản trị, đầu tư công nghệ, xây dựng hệ sinh thái nội dung số đến phát triển nguồn nhân lực mới, tất cả đều đòi hỏi tư duy dài hạn và tinh thần tiên phong.

Khi vượt qua được những rào cản cố hữu và thích ứng thành công với kỷ nguyên số, ngành xuất bản Việt Nam không chỉ làm tốt vai trò truyền bá tri thức, mà còn có thể trở thành một trung tâm sản xuất nội dung hiện đại, góp phần xây dựng nền kinh tế tri thức và lan tỏa giá trị Việt Nam ra thế giới.