Để kỳ thi lớp 10 trở nên nhẹ nhàng hơn...

Thí sinh làm thủ tục dự kỳ thi lớp 10 năm 2026 sáng 29/5. (Ảnh: Phạm Thảo)

Hà Nội đang bước vào mùa tuyển sinh lớp 10 với áp lực ngày càng lớn khi số lượng học sinh tăng mạnh trong khi chỉ tiêu trường công lập chỉ đáp ứng khoảng 60%.

Đằng sau những con số tỷ lệ chọi là nỗi lo của học sinh và phụ huynh, là sự cạnh tranh vào các trường tốp đầu và cả những trăn trở về con đường học tập sau THCS. Nhưng hơn cả một kỳ thi, đây cũng là lúc xã hội cần nhìn lại cách chúng ta đang đặt kỳ vọng lên tuổi học trò.

Khi kỳ thi không chỉ là chuyện điểm số

Năm nay, toàn thành phố Hà Nội có khoảng 147.000 học sinh lớp 9, tăng gần 20.000 em so với năm học trước, trong khi chỉ tiêu vào trường THPT công lập chỉ chiếm khoảng 60%. Điều đó đồng nghĩa với việc sẽ có hàng chục nghìn học sinh không vào được trường công lập, dù nhiều em đã rất nỗ lực trong suốt nhiều năm học.

Áp lực vì thế không chỉ đến từ đề thi hay bài kiểm tra. Điều khiến nhiều học sinh căng thẳng hơn cả là cảm giác cạnh tranh và nỗi sợ bị bỏ lại phía sau. Với không ít gia đình, kỳ thi lớp 10 dường như trở thành “cuộc đua” đầu tiên có tính quyết định đối với tương lai con trẻ.

Nhiều học sinh chia sẻ rằng các em gần như không còn thời gian nghỉ ngơi trong những tháng cuối cấp. Lịch học kín từ sáng đến tối, cuối tuần tiếp tục học thêm để củng cố kiến thức. Có em tự tạo áp lực vì sợ phụ lòng cha mẹ, có em lo lắng khi nhìn vào tỷ lệ chọi của những trường mình mong muốn đăng ký.

Trong khi đó, phụ huynh cũng mang tâm lý bất an không kém. Việc lựa chọn trường nào, đăng ký nguyện vọng ra sao, liệu khả năng của con có đủ cạnh tranh hay không… trở thành câu chuyện thường trực trong nhiều gia đình. Có những bậc cha mẹ sẵn sàng đầu tư rất nhiều cho việc học thêm với mong muốn con có một “suất an toàn” vào trường công lập.

Tuy nhiên, điều đáng suy nghĩ là áp lực ấy phần lớn không xuất phát từ bản thân kỳ thi, mà đến từ sự mất cân bằng trong hệ thống giáo dục hiện nay. Sự chênh lệch về chất lượng, cơ sở vật chất và danh tiếng giữa các trường khiến học sinh dồn vào một số trường tốp đầu. Từ đó, tỷ lệ chọi tăng cao, tạo nên tâm lý rằng chỉ những trường nổi tiếng mới bảo đảm cho một tương lai tốt.

Thực tế, mong muốn cho con học trong môi trường tốt là điều hoàn toàn dễ hiểu. Nhưng khi quá nhiều kỳ vọng được đặt vào một vài ngôi trường, áp lực vô hình sẽ đè nặng lên vai học sinh. Có em mới 15 tuổi nhưng đã mang tâm lý thất bại chỉ vì không đỗ vào ngôi trường mình mong muốn.

Đó cũng là điều khiến nhiều chuyên gia giáo dục cho rằng cần nhìn kỳ thi lớp 10 bằng một tâm thế bình tĩnh hơn. Một kỳ thi có thể đánh giá năng lực học tập ở một thời điểm nhất định, nhưng không thể trở thành thước đo duy nhất cho giá trị hay khả năng của một con người.

Trên thực tế, có rất nhiều học sinh thành công từ những con đường khác nhau. Có em phù hợp với môi trường học nghề, nơi các em sớm được tiếp cận kỹ năng thực hành và định hướng nghề nghiệp rõ ràng. Có em phát triển tốt hơn ở các trường ngoài công lập hoặc những mô hình giáo dục linh hoạt hơn. Mỗi học sinh đều có năng lực riêng và cần một môi trường phù hợp để phát triển.

Vì thế, điều quan trọng không phải là phải bằng mọi giá bước vào một “trường top”, mà là tìm được con đường phù hợp với năng lực, sở thích và điều kiện của bản thân. Khi học sinh được học trong môi trường phù hợp, các em sẽ có cơ hội phát triển bền vững hơn thay vì chỉ chạy theo áp lực thành tích.

Những năm qua, kỳ thi lớp 10 tại Hà Nội và TP. Hồ Chí Minh được đánh giá là khá áp lực. (Ảnh minh họa: Phạm Thảo)

Giảm áp lực từ những thay đổi thực chất

Nhìn từ thực tế tuyển sinh lớp 10 nhiều năm qua, áp lực sẽ rất khó giảm nếu chỉ kêu gọi học sinh “đừng lo lắng”. Điều cần thiết hơn là những giải pháp thực chất từ phía ngành giáo dục và toàn xã hội.

Một trong những đề xuất được nhiều chuyên gia quan tâm là cho phép học sinh điều chỉnh nguyện vọng sau khi công bố tỷ lệ chọi. Đây được xem là giải pháp linh hoạt nhằm giúp học sinh có thêm cơ hội cân nhắc lựa chọn phù hợp với năng lực thực tế.

Hiện nay, nhiều học sinh đăng ký nguyện vọng khi chưa có đầy đủ thông tin hoặc chịu tác động từ tâm lý đám đông. Sau khi tỷ lệ chọi được công bố, không ít em nhận ra lựa chọn ban đầu quá sức nhưng không còn cơ hội điều chỉnh. Nếu có cơ chế linh hoạt hơn, học sinh sẽ chủ động và giảm bớt áp lực tâm lý trong quá trình tuyển sinh.

Bên cạnh đó, công tác hướng nghiệp và phân luồng sau THCS cũng đang được đẩy mạnh. Các hoạt động tư vấn nghề nghiệp, giới thiệu mô hình đào tạo nghề, trường ngoài công lập hay các hướng học tập khác đang dần giúp phụ huynh và học sinh có cái nhìn đa chiều hơn. Đây là thay đổi cần thiết bởi trong nhiều năm, không ít người vẫn mặc định rằng chỉ có học THPT công lập rồi vào đại học mới là con đường đúng. Quan niệm ấy vô tình khiến nhiều học sinh chịu áp lực lớn dù khả năng hoặc sở thích của các em phù hợp với hướng đi khác.

Trong bối cảnh thị trường lao động thay đổi nhanh chóng, xã hội ngày càng cần những người có kỹ năng nghề nghiệp, tư duy thực hành và khả năng thích nghi. Vì vậy, việc lựa chọn học nghề hay theo đuổi một lộ trình học tập khác không còn là lựa chọn thấp hơn, mà đơn giản là một con đường khác phù hợp hơn với từng học sinh.

Tuy nhiên, về lâu dài, giải pháp căn cơ nhất vẫn là đầu tư đồng bộ cho giáo dục. Khi dân số học sinh tăng nhanh do tốc độ đô thị hóa, việc mở rộng trường lớp, bổ sung giáo viên và nâng cao chất lượng các trường học là điều không thể chậm trễ.

Nếu khoảng cách chất lượng giữa các trường được thu hẹp, tâm lý đổ dồn vào một số trường tốp đầu cũng sẽ giảm bớt. Khi đó, kỳ thi lớp 10 sẽ nhẹ nhàng hơn và học sinh có nhiều cơ hội hơn để lựa chọn môi trường phù hợp. Điều quan trọng nhất là cần bảo đảm mọi học sinh sau lớp 9 đều có cơ hội được tiếp tục học tập.

Dù là học THPT công lập, ngoài công lập hay giáo dục nghề nghiệp, các em đều cần được tôn trọng và tạo điều kiện phát triển bình đẳng.

Một xã hội tiến bộ không nên để tuổi học trò lớn lên trong cảm giác rằng chỉ một kỳ thi có thể quyết định toàn bộ tương lai. Suy cho cùng, giáo dục không chỉ để chọn lọc mà còn để mở ra cơ hội cho mỗi con người. Kỳ thi lớp 10 chắc chắn vẫn là dấu mốc quan trọng đối với nhiều học sinh Hà Nội.

Nhưng bên cạnh việc chuẩn bị kiến thức, có lẽ điều các em cần hơn cả là sự đồng hành và thấu hiểu từ gia đình, nhà trường và xã hội.

Bởi sau tất cả, điều đáng quý nhất ở tuổi học trò không phải là việc bước vào được ngôi trường nào, mà là các em được trưởng thành trong sự tự tin, được tôn trọng khả năng riêng và được tin rằng mình luôn có nhiều cơ hội phía trước.