Cảm nghĩ về văn hóa Nhật Bản

Hữu Ngọc
Phải chăng ở Nhật Bản, cái mới không đuổi cái cũ đi mà chỉ ghép thêm vào cái cũ, cái cũ lại làm nền cho cái mới phát triển?
Theo dõi Baoquocte.vn trên
Toàn cảnh thủ đô Tokyo, Nhật Bản. (Nguồn: Getty Images)
Toàn cảnh thủ đô Tokyo, Nhật Bản. (Nguồn: Getty Images)

Một buổi buổi sớm mùa Hạ dạo chơi ở góc phố có vườn hoa tại Tokyo, tôi (Hữu Ngọc) thấy một đoàn người chạy thể dục (jogging). Họ vừa chạy vừa hô lấy nhịp; tiếng hô rắn đanh, có một âm hưởng dữ dội. Một lát sau, đi qua khu nhà ở, tôi nghe vọng ra từ chiếc cassette giọng một nữ ca sĩ êm như nhung, não nùng như kiểu bài Đêm Trung Hoa (Shina no yoru) ở Việt Nam từng nghe vào đầu thập kỷ 40 của thế kỷ trước.

Một buổi tối, tôi ngồi uống trà một mình, xem vô tuyến trong buồng ở một khách sạn Tokyo. Trà để trong một gói giấy xinh; đổ nước sôi vào, nước trà màu lục nhạt, trong suốt, nhấp vào có cảm giác thanh tịnh. Nhưng khi nhìn lên màn ảnh nhỏ, cảm giác ấy biến đi: trong phim kiếm hiệp có cảnh chém đầu, máu nhỏ từng giọt xuống rất lâu từ chiếc đầu bị chém, khiến tôi rùng mình.

Những cảnh sinh hoạt một cách nổi bật – cũng như nhiều hiện tượng văn hóa, nghệ thuật khác ở Nhật – gây cho tôi ấn tượng tương phản, đối lập gay gắt. Dĩ nhiên, trong bản sắc một con người cũng như của một dân tộc, những yếu tố tương phản đối lập là chuyện bình thường.

Nhưng dường như không có dân tộc nào như dân tộc Nhật Bản: trong tính cách họ, những yếu tố tương phản, đối lập hiện lên một cách rõ rệt, sắc nét, “quyết liệt”. Vậy thì tính “dữ dội” hay tính duyên dáng tế nhị là bản chất văn hóa Nhật? Nhà văn Mishima đề cao truyền thống nam nhi quyết liệt, còn nhà văn Kawabata lại tìm bản chất văn hóa dân tộc trong nghệ thuật tế nhị nữ tính.

Hai yếu tố này cùng nhiều yếu tố khác vẫn cứ hòa nhập nhau để tạo nên một nền văn hóa Nhật hài hòa, được đánh dấu bởi nét chung nhất là “duyên dáng bên trong hơn là sự lộng lẫy bên ngoài”. Theo nhà triết học và phê bình Motoori Norinaga (1730-1801), văn hóa Nhật được đặc trưng bởi “nữ tính”, tiêu biểu nhất trong thời Heian”; “nữ tính này thể hiện qua tư duy thực tiễn, phi hệ thống hóa”, trái với tư duy Trung Hoa.

Nền văn hóa vật chất và tinh thần của Nhật Bản là thành công của con người: hơn 125 triệu người tập trung trên những hòn đảo nghèo nàn, khuất nẻo, chỉ có 6 vạn cây số vuông sử dụng được, đã xây dựng một cường quốc từ một nước phong kiến nghèo nàn lạc hậu, vươn lên hàng đầu thế giới.

Có nhiều thuyết giải thích “tính độc đáo Nhật Bản” bằng những yếu tố kinh tế, xã hội, địa lý, lịch sử, chủng tộc, văn hóa… Tuy nhiên, trong lĩnh vực khoa học nhân văn, thật khó khẳng định chân lý tuyệt đối, phần suy luận chủ quan rất khó tránh.

Có những thuyết căn cứ vào địa lý được coi là nhân tố quyết định: vị trí quần đảo nằm xa lục địa, khiến cho Nhật ít bị ngoại xâm, thuận lợi cho việc hình thành một dân tộc có tính cách thuần nhất, nhưng lại ngăn cản ảnh hưởng văn hóa bên ngoài nhập vào dần dần. Khí hậu ôn đới thuận lợi cho hoạt động “văn minh hóa” con người hơn là ở những nơi quá lạnh hoặc quá nóng.

Đồng thời, khí hậu khắc nghiệt (núi lửa, động đất, sóng thần, bão, lụt...) cũng như hạn chế đất cấy lúa, đã gieo vào tiềm thức cộng đồng những ấn tượng “dữ dội”, thiếu an toàn, do đó, họ quen sống giản dị, khắc khổ và đề cao tập thể từ gia đình, xóm làng đến quốc gia để tồn tại. Mặt khác, thiên nhiên hùng vĩ hoặc xinh tươi đi vào đời sống hàng ngày (nhà ở, hội hè, cắm hoa, cây cảnh, trà đạo....) đã nuôi dưỡng thẩm mỹ (kiến trúc, hội họa...) và tín ngưỡng vật linh của người Nhật (đạo Shinto – Nhật hoàng coi là dòng dõi thần Mặt trời).

Có thuyết tìm trong hệ tư tưởng cổ truyền bí quyết thành công và chiếc chìa khóa văn hóa của Nhật. Ngoài những yếu tố Thần đạo (Shinto) là tín ngưỡng bản địa, làm gốc cho tình cảm thiết tha với thiên nhiên, người chết, Nhật hoàng, gia tộc, làng xã, quốc gia; việc nhập từ Trung Hoa những hệ tư tưởng lớn Phật – Khổng (nền văn hóa Phật giáo), kết hợp với Thần đạo đã góp phần hình thành nên tính cách Nhật. Kiến trúc, tranh vẽ, lối sống cho đến nay vẫn chịu ảnh hưởng của Phật giáo sâu sắc.

Đặc biệt là Thiền (Zen) chủ yếu tham thiền nhập định để chứng ngộ Phật tính; nó tự khẳng định vào thế kỷ XIV-XVI, là một yếu tố quan trọng của văn hóa giới “võ sĩ”: tu luyện bản thân, khép mình vào kỷ luật, nhập vào thiên nhiên, nghệ thuật tinh luyện (vườn Thiền, trà đạo..). Tông phái Tịnh độ niệm Phật A-di-đà phổ biến trong nhân dân hơn. Khổng học Nhật Bản cực đoan hóa chữ “Trung” và quan niệm “Nghĩa” rất khắt khe; nó trở thành nền tảng của xã hội phong kiến và hậu thuẫn cho lý tưởng “Võ sĩ đạo” (Bushido).

Có thuyết cho là Nhật Bản thành công trong việc “Tây hóa” và việc tự vực lên được sau nhiều tổn thất từ Thế chiến II là do biết chuyển hóa cơ sở truyền thống tư tưởng - tôn giáo, đặc biệt là Khổng học (tinh thần cộng đồng, khái niệm “Hòa” thuận trong tôn ty trật tự Trời - Đất - Người và trong xã hội loài người). Hiện đại hóa thời Minh Trị (1868 - mở rộng cửa, văn hóa phương Tây ào ạt tràn vào) được thực hiện với một nền kinh tế chỉ huy rất chặt chẽ, trên cơ sở truyền thống phong kiến.

Ngày nay, Nhật Bản có một nền văn hóa ngày càng mang sắc thái công nghiệp - kỹ thuật; sắc thái “xã hội tiêu thụ” phương Tây và sắc thái “quốc tế hóa”. Trong đời sống hàng ngày, người Nhật đã thành công ở việc hòa giải ảnh hưởng của văn hóa phương Tây với những truyền thống của họ. Người ta thường đưa ra điển hình những nhà kinh doanh ban ngày sống trong máy móc và nhịp độ điện tử ở Tokyo, đến tối trở về với bộ kimono và những tục lệ truyền thống.

Phải chăng ở Nhật, cái mới không đuổi cái cũ đi mà chỉ ghép thêm vào cái cũ, cái cũ lại làm nền cho cái mới phát triển?

Trang phục truyền thống: Nhịp cầu văn hóa Việt Nam – Nhật Bản

Trang phục truyền thống: Nhịp cầu văn hóa Việt Nam – Nhật Bản

Không chỉ đơn thuần là những trang phục truyền thống của hai đất nước, những bộ kimono Nhật Bản sẽ có dịp được kết hợp ...

Đề cương về văn hóa Việt Nam: Khát vọng chấn hưng nền văn hóa

Đề cương về văn hóa Việt Nam: Khát vọng chấn hưng nền văn hóa

Đề cương về Văn hóa Việt Nam do Tổng Bí thư Trường Chinh soạn thảo, ược thông qua trong Hội nghị Ban Thường vụ Trung ...

Hài kịch Nhật Bản thăng hoa trong không gian Văn Miếu-Quốc Tử Giám

Hài kịch Nhật Bản thăng hoa trong không gian Văn Miếu-Quốc Tử Giám

Hài kịch Kyogen là một món quà tinh thần rất độc đáo mà các nghệ sĩ Nhật Bản dành tặng cho khán giả Việt Nam ...

13 lâu đài đẹp nhất Nhật Bản vẫn mang vẻ đẹp nguyên sơ

13 lâu đài đẹp nhất Nhật Bản vẫn mang vẻ đẹp nguyên sơ

Dưới đây là xếp hạng 13 lâu đài đẹp nhất Nhật Bản do hãng thông tấn CNN lựa chọn, được xây dựng kiên cố từ ...

Một thoáng văn hóa Nhật Bản: Thiên nhiên đất nước mặt trời mọc

Một thoáng văn hóa Nhật Bản: Thiên nhiên đất nước mặt trời mọc

Thiên nhiên nghiệt ngã, “dữ dội”, nhưng có lẽ không có dân tộc nào gắn bó với thiên nhiên một cách mật thiết như dân ...

Đọc thêm

Dự báo thời tiết ngày mai (6/3): Bắc Bộ, Bắc Trung Bộ sáng có sương mù, ngày nắng; Trung Trung Bộ nắng nóng; phía Nam không mưa

Dự báo thời tiết ngày mai (6/3): Bắc Bộ, Bắc Trung Bộ sáng có sương mù, ngày nắng; Trung Trung Bộ nắng nóng; phía Nam không mưa

Thông tin dự báo thời tiết các khu vực ngày mai (6/3) từ Trung tâm Dự báo khí tượng thủy văn quốc gia.
Điện mừng Tổng thống Hungary

Điện mừng Tổng thống Hungary

Nhân dịp ông Sulyok Tamás nhậm chức Tổng thống Hungary, Chủ tịch nước Võ Văn Thưởng đã gửi điện chúc mừng.
Tăng cường liên kết doanh nghiệp Việt Nam tại Brunei Darussalam

Tăng cường liên kết doanh nghiệp Việt Nam tại Brunei Darussalam

Đại sứ quán Việt Nam tại Brunei đã tổ chức cuộc gặp và trao đổi với các doanh nghiệp Việt Nam hoạt động tại Brunei. Tham dự cuộc găp có ...
XSMB 6/3, trực tiếp kết quả xổ số miền Bắc hôm nay thứ Tư ngày 6/3/2024. dự đoán XSMB 6/3/2024

XSMB 6/3, trực tiếp kết quả xổ số miền Bắc hôm nay thứ Tư ngày 6/3/2024. dự đoán XSMB 6/3/2024

XSMB 6/3 - trực tiếp xổ số miền Bắc hôm nay 6/3/2024. dự đoán XSMB 6/3/2024. dự đoán xổ số miền Bắc thứ 4. xổ số hôm nay 6/3. SXMB ...
XSMT 6/3, trực tiếp kết quả xổ số miền Trung hôm nay thứ Tư ngày 6/3/2024. SXMT 6/3/2024

XSMT 6/3, trực tiếp kết quả xổ số miền Trung hôm nay thứ Tư ngày 6/3/2024. SXMT 6/3/2024

XSMT 6/3 - Trực tiếp kết quả xổ số miền Trung hôm nay 6/3/2024. kết quả xổ số ngày 6 tháng 3. xổ số miền Trung thứ 4. xổ số ...
XSMN 6/3, trực tiếp kết quả xổ số miền Nam hôm nay thứ Tư ngày 6/3/2024. xổ số hôm nay 6/3/2024

XSMN 6/3, trực tiếp kết quả xổ số miền Nam hôm nay thứ Tư ngày 6/3/2024. xổ số hôm nay 6/3/2024

XSMN 6/3 - xổ số hôm nay 6/3. Trực tiếp kết quả xổ số miền Nam 6/3/2024. xổ số hôm nay ngày 6 tháng 3. XSMN thứ 4. xo so ...
Lễ hội trình diễn ánh sáng sẽ quay trở lại với du khách Thủ đô Hà Nội

Lễ hội trình diễn ánh sáng sẽ quay trở lại với du khách Thủ đô Hà Nội

Vào tối 9/3 sắp tới, bầu trời Hà Nội sẽ lại được thắp sáng bởi Lễ hội trình diễn drone mang tên 'Sắc hương Tây Hồ'.
Độc đáo với ngày Im lặng của người dân trên hòn đảo Bali, Indonesia

Độc đáo với ngày Im lặng của người dân trên hòn đảo Bali, Indonesia

Để đánh dấu khởi đầu cho một năm mới, người dân trên hòn đảo Bali, Indonesia sẽ có một ngày chìm trong im lặng, khi hầu hết mọi hoạt động sẽ dừng lại.
Phát triển nhiều sản phẩm du lịch đêm tại Thủ đô Hà Nội

Phát triển nhiều sản phẩm du lịch đêm tại Thủ đô Hà Nội

Sở Du lịch Hà Nội vừa ban hành Kế hoạch xây dựng, phát triển sản phẩm du lịch đêm trên địa bàn, qua đó thu hút du khách chọn Thủ đô làm điểm đến.
Độc đáo hoạt động sinh sản của rùa biển quý hiếm tại Vườn quốc gia Côn Đảo

Độc đáo hoạt động sinh sản của rùa biển quý hiếm tại Vườn quốc gia Côn Đảo

Hằng năm, vào mùa sinh sản, loài rùa Xanh từ các đại dương xa xôi tìm về Vườn quốc gia Côn Đảo để tiến hành ghép đôi giao phối và làm tổ đẻ trứng.
Hành khách bức xúc vì bị ép mua bút trên máy bay

Hành khách bức xúc vì bị ép mua bút trên máy bay

Một hành khách đã bị tiếp viên từ chối cho mượn bút và yêu cầu anh phải tự mua một chiếc với giá 5 USD (hơn 100 nghìn đồng) trên máy bay.
Điểm Tham quan Khu Bảo tồn sinh thái Đồng Tháp Mười: Tiếp dẫn cảm hứng

Điểm Tham quan Khu Bảo tồn sinh thái Đồng Tháp Mười: Tiếp dẫn cảm hứng

Thiên nhiên tại Điểm Tham quan Khu Bảo tồn sinh thái Đồng Tháp Mười mùa này cuốn hút du khách bởi khí trời trong lành, mát mẻ.
Màn trình diễn áo dài ấn tượng của dàn phu nhân Đại sứ nước ngoài tại Việt Nam

Màn trình diễn áo dài ấn tượng của dàn phu nhân Đại sứ nước ngoài tại Việt Nam

Các phu nhân Đại sứ Mỹ, Armenia, Morocco, CH Czech và Indonesia đã diện thiết kế áo dài trên sân khấu chương trình ‘Hương sắc Áo dài Việt’.
Tuyên Quang khai mạc Lễ hội ‘Hương sắc Na Hang’ năm 2024

Tuyên Quang khai mạc Lễ hội ‘Hương sắc Na Hang’ năm 2024

Tại Lễ hội ‘Hương sắc Na Hang’, nghệ thuật hát Quan làng của đồng bào dân tộc Tày ở Tuyên Quang đã được công nhận Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia.
Bảo tồn, phát huy giá trị văn hoá của di tích lịch sử Phố Hiến

Bảo tồn, phát huy giá trị văn hoá của di tích lịch sử Phố Hiến

Lễ hội Văn hóa dân gian Phố Hiến diễn ra từ ngày 29/2-2/3 là một trong những hoạt động góp phần bảo tồn, phát huy các di tích lịch sử.
Chiêm ngưỡng nghệ thuật độc đáo của tranh khảm Italy

Chiêm ngưỡng nghệ thuật độc đáo của tranh khảm Italy

Hà Nội sẽ là thành phố đầu tiên ở châu Á tổ chức triển lãm đa phương tiện dành riêng cho tranh khảm của Italy.
Tuần lễ Áo dài Việt Nam 2024: Khơi dậy tình yêu, trách nhiệm giữ gìn và phát huy giá trị di sản áo dài

Tuần lễ Áo dài Việt Nam 2024: Khơi dậy tình yêu, trách nhiệm giữ gìn và phát huy giá trị di sản áo dài

Hội Liên hiệp Phụ nữ Việt Nam tổ chức Lễ phát động Tuần lễ Áo dài Việt Nam 2024 nhằm nhằm góp phần tôn vinh giá trị của áo dài trong đời sống, văn hóa, ...
Bản hòa âm đất nước tại Ngày Thơ Việt Nam năm 2024

Bản hòa âm đất nước tại Ngày Thơ Việt Nam năm 2024

Ngày Thơ Việt Nam năm 2024 diễn ra từ ngày 24-25/2 đã mang đến cho công chúng những di sản thi ca quý báu trong kho tàng thi ca 54 dân tộc Việt Nam.
Phiên bản di động