Công nghiệp văn hóa - Nguồn lực mềm và sức mạnh phát triển quốc gia

12. Số 14. Công nghiệp văn hóa: Từ nguồn lực mềm đến sức mạnh phát triển quốc gia

ĐBQH. Bùi Hoài Sơn. (Nguồn: Quốc hội)

Sự trỗi dậy trên toàn cầu

Nhiều năm qua, từ góc độ nghiên cứu cho đến tham gia xây dựng chính sách văn hóa, tôi đã theo dõi khá sát những chuyển động của lĩnh vực công nghiệp văn hóa ở khu vực và trên thế giới. Nhưng những con số cụ thể về quy mô của các ngành công nghiệp sáng tạo tại châu Á vẫn không khỏi làm tôi choáng ngợp.

Chỉ riêng tại Trung Quốc, doanh thu của các doanh nghiệp văn hóa trong năm 2025 đã lên tới khoảng 2.200 tỷ USD, phản ánh quy mô khổng lồ của một ngành kinh tế đang phát triển nhanh chóng. Đáng chú ý hơn, trong lĩnh vực điện ảnh, chỉ trong hai tháng đầu năm 2026, doanh thu phòng vé của thị trường Trung Quốc đã đạt khoảng 1,16 tỷ USD, đứng đầu thế giới trong cùng giai đoạn. Những bộ phim thành công kéo theo sự phát triển của hàng loạt ngành kinh tế khác như du lịch, thương mại, dịch vụ giải trí... cho thấy, mỗi sản phẩm văn hóa có thể trở thành hạt nhân của một hệ sinh thái kinh tế rộng lớn.

Nhật Bản cũng là một ví dụ điển hình. Trong nhiều thập kỷ qua, anime và manga đã trở thành biểu tượng văn hóa của quốc gia này. Theo các thống kê gần đây, ngành công nghiệp anime của Nhật Bản đạt doanh thu khoảng 25 tỷ USD vào năm 2024, mức cao kỷ lục trong lịch sử. Những nhân vật hoạt hình quen thuộc không chỉ tồn tại trên màn ảnh mà còn hiện diện trong các công viên giải trí, sản phẩm tiêu dùng, sự kiện văn hóa quốc tế và cả trong đời sống hàng ngày của người trẻ trên khắp thế giới.

Trong khi đó, Hàn Quốc tiếp tục khẳng định vị thế của mình với làn sóng Hallyu. Các ban nhạc như BTS, BlackPink hay những bộ phim truyền hình nổi tiếng vừa mang lại doanh thu lớn cho ngành giải trí vừa góp phần thúc đẩy xuất khẩu văn hóa, du lịch, mỹ phẩm và nhiều ngành công nghiệp sáng tạo khác.

Những câu chuyện ấy cho thấy công nghiệp văn hóa đang trở thành một trong những động lực phát triển quan trọng của các quốc gia. Nếu trước đây sức mạnh quốc gia chủ yếu được đo bằng tài nguyên thiên nhiên hay năng lực sản xuất công nghiệp, thì ngày nay sức mạnh sáng tạo và sức mạnh văn hóa đang ngày càng đóng vai trò quyết định trong cạnh tranh toàn cầu.

12C. Số 14(V)-OK: Nguồn lực mềm và sức mạnh phát triển quốc gia

Từ một chương trình truyền hình thực tế, concert "Anh trai say hi" tại Hà Nội đã thu hút hàng chục nghìn khán giả. (Nguồn: NSX)

Bước chuyển trong tư duy phát triển

Trong bối cảnh như vậy, Việt Nam đang có những bước chuyển quan trọng trong nhận thức và định hướng phát triển văn hóa. Đại hội Đảng lần thứ XIV đã khẳng định một quan điểm rất rõ ràng: Văn hóa không chỉ là nền tảng tinh thần của xã hội mà còn là trụ cột và hệ điều tiết của sự phát triển nhanh và bền vững của đất nước. Đây là bước phát triển quan trọng trong tư duy chiến lược, khi văn hóa được đặt vào vị trí trung tâm trong tiến trình phát triển quốc gia.

Cùng với đó, Nghị quyết 80 về phát triển văn hóa Việt Nam trong giai đoạn mới đã nhấn mạnh yêu cầu phát triển các ngành công nghiệp văn hóa và xây dựng hệ sinh thái sáng tạo. Nghị quyết khẳng định văn hóa cần được phát huy như một nguồn lực nội sinh quan trọng của phát triển, đồng thời là yếu tố góp phần nâng cao sức mạnh mềm quốc gia.

Trước đó, Chiến lược phát triển các ngành công nghiệp văn hóa đến năm 2030 cũng đã xác định nhiều lĩnh vực có tiềm năng lớn như điện ảnh, nghệ thuật biểu diễn, âm nhạc, thiết kế, quảng cáo, thời trang, trò chơi điện tử, du lịch văn hóa… Đây đều là những ngành có khả năng kết hợp giữa sáng tạo nghệ thuật, công nghệ hiện đại và thị trường toàn cầu.

Điều đáng chú ý là trong những năm gần đây, nhiều địa phương của Việt Nam đã bắt đầu quan tâm hơn đến việc phát triển các ngành công nghiệp sáng tạo. Hà Nội, Hội An, Đà Lạt, TP. Hồ Chí Minh gia nhập Mạng lưới các Thành phố sáng tạo của UNESCO; nhiều địa phương khác cũng đang tìm cách khai thác các giá trị di sản, nghệ thuật truyền thống và du lịch văn hóa để phát triển kinh tế.

Những chuyển động này cho thấy Việt Nam đang từng bước chuyển từ tư duy “quản lý văn hóa” sang tư duy “phát triển kinh tế văn hóa”, một bước chuyển quan trọng để văn hóa thực sự trở thành nguồn lực phát triển.

Khai mở tiềm năng

Việt Nam có nhiều điều kiện thuận lợi để phát triển công nghiệp văn hóa trong giai đoạn mới.

Trước hết là nguồn tài nguyên văn hóa phong phú. Với lịch sử hàng nghìn năm, Việt Nam sở hữu một kho tàng di sản vật thể và phi vật thể rất đa dạng, từ các di tích lịch sử, lễ hội truyền thống, nghệ thuật biểu diễn đến các giá trị văn hóa của 54 dân tộc anh em.

Thứ hai, Việt Nam đang có một thế hệ trẻ giàu khát vọng sáng tạo, sẵn sàng thử nghiệm những mô hình kinh doanh mới trong lĩnh vực nội dung số, thiết kế, nghệ thuật và giải trí.

Thứ ba là sự phát triển nhanh của công nghệ số. Công nghệ đang làm thay đổi cách thức sản xuất, phân phối và tiêu dùng các sản phẩm văn hóa. Điện ảnh, âm nhạc, trò chơi điện tử, thiết kế kỹ thuật số hay nội dung trực tuyến đều có thể trở thành những ngành công nghiệp có giá trị lớn trong tương lai.

Tuy nhiên, để công nghiệp văn hóa thực sự trở thành một động lực phát triển, Việt Nam cần xây dựng hệ sinh thái sáng tạo mạnh mẽ, trong đó Nhà nước đóng vai trò kiến tạo chính sách, còn doanh nghiệp và cộng đồng sáng tạo trở thành lực lượng trung tâm. Đồng thời, cần chú trọng đầu tư cho nguồn nhân lực sáng tạo chất lượng cao, bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ và thúc đẩy liên kết giữa văn hóa, công nghệ và du lịch.

Quan trọng hơn cả, cần tiếp tục thay đổi nhận thức về vai trò của văn hóa trong phát triển. Văn hóa không chỉ là ký ức của quá khứ mà còn là nguồn năng lượng sáng tạo cho tương lai. Khi được đầu tư đúng mức, văn hóa có thể tạo ra những giá trị kinh tế lớn, đồng thời góp phần nâng cao vị thế quốc gia và lan tỏa hình ảnh đất nước ra thế giới.