Đất hiếm biển sâu: Một mảnh ghép trong bài toán an ninh khoáng sản của Nhật Bản

Nhật Bản tận dụng một kho báu dưới biển để bảo đảm an ninh nguồn cung khoáng sản

Nhật Bản được cho là đang tận dụng một 'kho báu đất hiếm dưới biển' để bảo đảm an ninh nguồn cung khoáng sản. (Nguồn: EAF)

“Nhu cầu là mẹ của sáng tạo” là câu châm ngôn phù hợp để mô tả nỗ lực của Nhật Bản trong việc khai thác khoáng sản kim loại màu ở biển sâu nhằm khắc phục thiếu hụt tài nguyên trên đất liền.

Tháng 2/2026, Nhật Bản đã chứng minh tính khả thi về mặt kỹ thuật trong việc bơm liên tục bùn chứa đất hiếm từ đáy biển ở độ sâu khoảng 6.000m, gần đảo Minamitorishima của nước này.

Cơ quan Khoa học - Công nghệ Biển và Trái đất Nhật Bản (JAMSTEC) dự kiến tiến hành thử nghiệm khai thác quy mô đầy đủ vào tháng 2/2027. Tuy nhiên, vẫn còn nhiều câu hỏi về việc theo đuổi đất hiếm biển sâu có thực sự là bước tiến hướng tới an ninh nguồn cung khoáng sản, hay chỉ là một lối rẽ tốn kém.

Ngã rẽ nào cho Nhật Bản?

Hiện tại, câu trả lời có lẽ nằm đâu đó ở giữa, khi nhiều hệ quả và thách thức then chốt cho thấy điều này.

Thành tựu kỹ thuật giúp Nhật Bản tiến gần hơn tới mục tiêu giảm thiểu sức ép kinh tế từ nguồn nhập khẩu đất hiếm lớn nhất là Trung Quốc. Đất hiếm đã trở thành công cụ đòn bẩy địa chính trị được nền kinh tế lớn thứ hai thế giới sử dụng, khi Bắc Kinh chi phối nguồn cung toàn cầu của các khoáng sản then chốt.

Tháng 1/2026, Trung Quốc siết chặt các hạn chế xuất khẩu đối với những mặt hàng được coi là “lưỡng dụng có tiềm năng ứng dụng quân sự”, bao gồm đất hiếm nặng và các loại nam châm mạnh chứa đất hiếm.

Dù loại bỏ hoàn toàn sự phụ thuộc vào đất hiếm của Trung Quốc là điều khó khả thi đối với Nhật Bản và các quốc gia khác, việc đa dạng hóa nguồn cung sẽ giúp củng cố an ninh chuỗi cung ứng.

Trong khi các hạn chế xuất khẩu của Trung Quốc tạo nên bối cảnh địa chính trị, nỗ lực khai thác tiềm năng đất hiếm biển sâu là một phần trong chiến lược khoa học - công nghệ rộng lớn hơn của Nhật Bản. Từ những năm 1970, đất nước Mặt trời mọc đã bắt đầu thăm dò khoáng sản kim loại màu dưới đáy biển trước những gián đoạn trong nguồn cung kim loại cobalt.

Ngày nay, việc xây dựng chuỗi cung ứng đất hiếm trong nước thông qua phát triển tài nguyên dưới đáy biển là một phần của nỗ lực liên ngành, thuộc Chương trình Thúc đẩy Đổi mới Chiến lược. Đây là công cụ chủ chốt để hiện thực hóa tầm nhìn “Xã hội 5.0” của Nhật Bản vào năm 2050, trong đó các thách thức xã hội được giải quyết bằng khoa học - công nghệ tiên tiến. Thử nghiệm tháng 2 vừa qua không chỉ là cột mốc trong hành trình bảo đảm an ninh khoáng sản, mà còn trong việc theo đuổi tầm nhìn xã hội này.

Các doanh nghiệp Mỹ phải vật lộn ra sao với chi phí khi giá nhôm tăng vọt?

Sự tăng vọt của giá nhôm lên mức cao nhất trong nhiều năm qua sau căng thẳng ở Trung Đông đang tạo ra áp lực ...

Mảnh ghép không thể thiếu

Việc theo đuổi khai thác tài nguyên biển sâu với mức độ an toàn vận hành và tiêu chuẩn quản lý cao, như JAMSTEC cam kết, cũng sẽ ảnh hưởng tới tốc độ và phạm vi khai thác biển sâu trên toàn cầu.

Kể từ năm 2022, gần 40 quốc gia đã áp đặt lệnh tạm dừng hoặc cấm khai thác biển sâu, trong khi Cơ quan Quyền lực Đáy biển Quốc tế đang xây dựng các quy định ngoài phạm vi tài phán quốc gia khi lợi ích của các nước thành viên trong thăm dò và khai thác ngày càng gia tăng.

Với số lượng hợp đồng thăm dò lớn nhất, Trung Quốc đang nổi lên như một bên liên quan trong quản trị tài nguyên dưới đáy biển. Các thử nghiệm của Nhật Bản diễn ra trong vùng đặc quyền kinh tế của nước này, song kết quả có thể góp phần hình thành các quy định quốc tế hiệu quả và định hình địa chính trị quản trị tài nguyên biển sâu theo hướng minh bạch hơn và giảm sự chi phối của bất kỳ quốc gia đơn lẻ nào.

Tuy nhiên, tính khả thi về kinh tế là thách thức lớn. Mục tiêu đưa sản xuất đất hiếm biển sâu đạt hiệu quả thương mại của Nhật Bản chưa được bảo đảm. JAMSTEC đặt mục tiêu khai thác 350 tấn bùn chứa đất hiếm mỗi ngày trong thử nghiệm quy mô đầy đủ để đánh giá tính thương mại của dự án.

Nhật Bản cũng thận trọng trong việc công bố ước tính lượng đất hiếm có thể thu hồi hoặc tỷ lệ nhu cầu đất hiếm trong nước có thể được đáp ứng từ nguồn biển sâu.

Kể từ năm 2018, dự án đã chi 40 tỷ Yen (tương đương 250 triệu USD) và có thể cần thêm 340 tỷ Yen (2,1 tỷ USD) để xây dựng chuỗi cung ứng trong nước, bao gồm khai thác và tinh luyện. Độ sâu đáy biển và khoảng cách xa đất liền khiến hoạt động gần đảo Minamitorishima trở nên tốn kém. Đất hiếm khai thác tại đây có thể đắt gấp 20 lần so với nguồn cung từ Trung Quốc.

Tuy nhiên, chỉ riêng khai thác là chưa đủ để tạo ra khả năng chống chịu cho chuỗi cung ứng trong nước, còn cần năng lực tinh luyện và chế biến. Và điểm mạnh của Trung Quốc nằm ở chính chỗ đó.

Kế hoạch Phát triển Năng lượng Biển và Tài nguyên Khoáng sản năm 2024 cho thấy Nhật Bản nhận thức rõ quy mô thách thức kinh tế, với việc chính phủ nhấn mạnh cam kết ở cấp cao nhằm tạo điều kiện cho khu vực tư nhân tham gia.

Dù tính thương mại là yếu tố then chốt, tầm quan trọng của đất hiếm đối với hoạt động công nghiệp và năng lực cạnh tranh địa kinh tế khiến Tokyo ưu tiên chủ quyền kinh tế.

Tuy vậy, về lâu dài, riêng nguồn cung đất hiếm biển sâu trong nước sẽ không thể cải thiện đáng kể an ninh chuỗi cung ứng của Nhật Bản, khi Trung Quốc vẫn chi phối chuỗi cung ứng toàn cầu.

Nhật Bản cần tiếp tục theo đuổi đồng thời các biện pháp khác, bao gồm dự trữ chiến lược, các biện pháp thương mại nhằm xử lý thao túng thị trường, nghiên cứu vật liệu thay thế và tái chế, cũng như phát triển tài nguyên ở nước ngoài.

Mức độ mà chương trình biển sâu có thể làm giảm tính dễ tổn thương chiến lược của Nhật Bản cần được theo dõi sát sao, nhưng đây có thể chỉ là một mảnh ghép trong bài toán an ninh khoáng sản của nước này.