Động lực tăng trưởng mới của ASEAN

Kinh tế số là động lực tăng trưởng tiếp theo của ASEAN. (Nguồn: VNTR)

Trong nhiều thập kỷ, sức hấp dẫn kinh tế của ASEAN chủ yếu đến từ những lợi thế quen thuộc như lực lượng lao động trẻ, chi phí cạnh tranh và khả năng tham gia sâu vào chuỗi cung ứng sản xuất toàn cầu. Từ điện tử, dệt may đến lắp ráp công nghiệp, khu vực này đã trở thành một trong những cứ điểm sản xuất quan trọng nhất thế giới.

Tuy nhiên, thương mại số đang nổi lên như một động lực tăng trưởng mới của ASEAN, khi khu vực này từng bước chuyển dịch từ lợi thế lao động giá rẻ sang nền kinh tế dựa trên công nghệ, dữ liệu và đổi mới sáng tạo.

Từ công xưởng đến trung tâm kinh tế số

Những nền tảng từng tạo nên thành công của ASEAN đang dần thay đổi. Chi phí lao động tăng lên, cạnh tranh giữa các trung tâm sản xuất ngày càng gay gắt, trong khi công nghệ mới liên tục thay đổi cách vận hành của nền kinh tế. Trong bối cảnh đó, kinh tế số ở Đông Nam Á nổi bật với mức tăng trưởng nhanh nhất thế giới, từng bước thay thế vai trò của các lợi thế truyền thống.

Báo cáo Đánh giá Thương mại kỹ thuật số ASEAN do Tổ chức Hợp tác và Phát triển Kinh tế (OECD) công bố (5/2026) cho thấy quá trình chuyển dịch này đang diễn ra với tốc độ đáng kể. Kim ngạch xuất khẩu thương mại kỹ thuật số của ASEAN tăng trưởng gần 10%/năm trong giai đoạn 2005-2022, vượt xa mức trung bình toàn cầu gần 4 điểm phần trăm.

More from WVR
ASEAN bứt phá từ động lực kinh tế số

Đến năm 2022, xuất khẩu thương mại kỹ thuật số của ASEAN đạt 387 tỷ USD, chiếm gần 20% tổng kim ngạch xuất khẩu và 6% thương mại kỹ thuật số toàn cầu - một tỷ lệ đáng kể đối với khu vực thường được nhìn nhận chủ yếu về sản xuất và xuất khẩu hàng hóa.

Sự phát triển nhanh của hạ tầng số là yếu tố quan trọng góp phần thúc đẩy xu hướng này. Trong vòng một thập kỷ qua, tỷ lệ sử dụng Internet tại ASEAN đã tăng hơn gấp đôi. Hàng trăm triệu người dùng lần đầu tiếp cận các dịch vụ tài chính số, thương mại điện tử và các nền tảng trực tuyến. Một thị trường tiêu dùng số với quy mô ngày càng lớn đang hình thành ngay trong khu vực, tạo ra nguồn cầu mới cho các doanh nghiệp và nhà đầu tư.

Điều đáng chú ý là kinh tế số không chỉ tạo ra các ngành nghề mới mà còn đang tái định hình các ngành kinh tế truyền thống. Nông nghiệp ngày càng gắn liền với dữ liệu và công nghệ. Hoạt động logistics được vận hành trên nền tảng số. Các doanh nghiệp sản xuất sử dụng trí tuệ nhân tạo để tối ưu hóa chuỗi cung ứng. Dịch vụ tài chính đang chuyển dịch sang môi trường trực tuyến với tốc độ chưa từng có.

Quá trình chuyển đổi này diễn ra trong bối cảnh ASEAN đang nổi lên như một điểm đến đầu tư hấp dẫn. Những biến động địa chính trị, xu hướng đa dạng hóa chuỗi cung ứng và chiến lược “Trung Quốc +1” của nhiều tập đoàn quốc tế đang tạo thêm động lực cho khu vực. Tuy nhiên, khác với giai đoạn trước, dòng vốn hiện nay không chỉ tìm đến ASEAN để tận dụng chi phí lao động thấp mà còn để khai thác tiềm năng của thị trường số đang phát triển nhanh chóng.

Ở góc độ dài hạn, đây là sự thay đổi mang tính cấu trúc. Nếu giai đoạn trước, ASEAN được xem là "công xưởng mới của thế giới", trong thập kỷ tới, khu vực này có cơ hội trở thành một trong những trung tâm tăng trưởng quan trọng của nền kinh tế số toàn cầu.

Cuộc đua định hình tương lai

Nếu hạ tầng số là nền móng, việc xây dựng các quy tắc chung cho nền kinh tế số sẽ quyết định khả năng ASEAN tận dụng cơ hội này đến đâu.

Trong báo cáo của OECD, một trong những hạn chế của ASEAN trong nhiều năm qua là sự phân mảnh trong chính sách. Hàng hóa có thể di chuyển thuận lợi hơn nhờ các Hiệp định thương mại (FTA), nhưng dữ liệu, dịch vụ số và các nền tảng công nghệ vẫn phải đối mặt với nhiều rào cản khác nhau giữa các quốc gia thành viên. Điều này làm tăng chi phí kinh doanh và hạn chế quy mô phát triển của thị trường số trong khu vực.

Chính vì vậy, Hiệp định Khung kinh tế số ASEAN (Digital Economy Framework Agreement - DEFA), cũng là Hiệp định kinh tế số khu vực toàn diện đầu tiên trên thế giới, đang được nhiều chuyên gia đánh giá là sáng kiến có ý nghĩa chiến lược đối với tương lai khu vực.

Từ khi thành lập năm 1967 đến nay, ASEAN đã trải qua nhiều giai đoạn hội nhập kinh tế với các dấu mốc quan trọng như Khu vực mậu dịch tự do ASEAN (AFTA), Cộng đồng kinh tế ASEAN (AEC) và các Hiệp định thương mại tự do với các đối tác lớn. DEFA được cho là bước tiến đột phá tiếp theo.

Dự kiến DEFA sẽ được ký kết tại Hội nghị cấp cao ASEAN lần thứ 47 vào tháng 11/2026. Nếu được hoàn thiện và triển khai hiệu quả, ý nghĩa của DEFA không nằm ở việc tạo ra thêm một văn kiện hợp tác mới, mà ở khả năng xây dựng một không gian số chung cho ASEAN.

More from WVR
Diễn đàn Tương lai ASEAN 2026: Những mảnh ghép định hình một ‘thương hiệu’

Khi các quy định về dữ liệu, thanh toán điện tử, thương mại điện tử, bảo vệ người tiêu dùng và giao dịch xuyên biên giới được hài hòa hơn, doanh nghiệp có thể tiếp cận thị trường khu vực dễ dàng hơn, đồng thời thu hút thêm dòng vốn đầu tư công nghệ và đổi mới sáng tạo.

Trên nền tảng quan trọng này, bốn lĩnh vực được dự báo sẽ định hình tăng trưởng của ASEAN trong thập kỷ tới. Trí tuệ nhân tạo (AI) sẽ trở thành công cụ nâng cao năng suất và năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp, cũng như của nền kinh tế. Khả năng lưu chuyển dữ liệu an toàn, hiệu quả giữa các quốc gia đóng vai trò quan trọng như dòng vốn trong nền kinh tế truyền thống. Hệ thống thanh toán số xuyên biên giới sẽ đẩy mạnh hơn nữa kết nối tài chính, thương mại và đầu tư nội khối.

Và cuối cùng, thương mại điện tử trong quy mô hơn 680 triệu dân, với tầng lớp trung lưu ngày càng mở rộng, sẽ đưa ASEAN trở thành một trong những thị trường thương mại điện tử hấp dẫn hàng đầu thế giới. Đây không chỉ là cơ hội cho các doanh nghiệp công nghệ mà còn mở ra kênh tiếp cận thị trường mới cho hàng triệu doanh nghiệp vừa và nhỏ.

Theo Báo cáo khảo sát Asean Intelligence 2026, có tới 63% trong tổng số 538 nhà lãnh đạo doanh nghiệp được phỏng vấn bày tỏ tin tưởng rằng những cơ hội kinh tế mạnh mẽ nhất trong ba năm tới sẽ nằm ngay tại khu vực ASEAN. Và trên thực tế, ASEAN đang được hưởng lợi từ làn sóng đầu tư AI toàn cầu, nhờ dòng vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI) mạnh mẽ vào các trung tâm dữ liệu, hệ thống nhà cung cấp sâu rộng và năng lực sản xuất chip ngày càng hoàn thiện ở khu vực.

Tất nhiên, triển vọng không đồng nghĩa với thành công chắc chắn. Khoảng cách phát triển giữa các nền kinh tế thành viên, chất lượng hạ tầng số, vấn đề an ninh mạng và tình trạng thiếu hụt nguồn nhân lực công nghệ cao vẫn là những thách thức lớn đối với ASEAN.

Tuy nhiên, xét trên tổng thể, xu hướng chuyển dịch đã trở nên rõ ràng. Tương lai của ASEAN sẽ là năng lực khai thác dữ liệu, khả năng ứng dụng công nghệ và kết nối các nền kinh tế số trong khu vực - những thước đo mới cho sức cạnh tranh và tốc độ tăng trưởng trong thập kỷ tới.

Theo các nghiên cứu do ASEAN trích dẫn tại các vòng đàm phán DEFA, việc triển khai đầy đủ Hiệp định có thể giúp tăng gấp đôi giá trị nền kinh tế số ASEAN lên tới 2.000 tỷ USD vào năm 2030. Trong cuộc đua định hình tương lai, điều này đồng nghĩa với việc ASEAN có cơ hội trở thành một trong những trung tâm kinh tế số có sức ảnh hưởng toàn cầu.