Hành trình di sản: Câu chuyện bảo tồn kiến trúc nhà Hà Nhì

Sự kiện mở ra không gian đối thoại chuyên sâu giữa các nhà nghiên cứu và chủ thể văn hoá đến từ xã Y Tý (Lào Cai) về hành trình bảo tồn nguyên bản kiến trúc nhà trình tường trước những biến chuyển của đời sống đương đại.

Chủ trương xuyên suốt của Bảo tàng trong công tác bảo tồn các công trình kiến trúc dân gian là đề cao vai trò của chủ thể văn hóa. Trong đợt chỉnh trang sửa định kỳ và trưng bày lại bên trong ngôi nhà Hà Nhì lần này (từ ngày 13-28/4/2026), Bảo tàng đã mời 5 người thợ Hà Nhì từ xã Y Tý xuống trực tiếp thi công sửa chữa tổng thể ngôi nhà chính, chuồng nuôi gia súc và dựng mới cây đu.

Chia sẻ về vấn đề này, PGS.TS Lê Hải Đăng - Giám đốc Bảo tàng nhấn mạnh: “Người Hà Nhì không chỉ hỗ trợ kỹ thuật mà giữ vị trí trung tâm trong toàn bộ quy trình chuyên môn. Việc Bảo tàng mời chính người dân tham gia chỉnh trang lại ngôi nhà của cộng đồng, không chỉ thể hiện sự tôn trọng đối với chủ thể văn hóa mà còn đáp ứng yêu cầu khắt khe về tính trung thực và chân xác trong trưng bày, mặt khác nhằm khuyến khích người dân chủ động bảo tồn và lan tỏa giá trị di sản do họ kiến tạo nên”.

Anh Phu Đo Xe, thợ sửa nhà người Hà Nhì bày tỏ niềm tự hào khi được sửa chữa ngôi nhà truyền thống của dân tộc mình. (Nguồn: Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam)

Khác với các công trình mô phỏng, các ngôi nhà kiến trúc dân gian của cộng đồng sinh sống đang trưng bày tại Vườn Kiến trúc của Bảo tàng đều là những ngôi nhà nguyên gốc được người dân nhượng lại, di chuyển về phục dựng tại Bảo tàng. Mỗi ngôi nhà đều có “hồ sơ khoa học” riêng biệt.

Để duy trì tính chân xác của công trình, Bảo tàng ưu tiên sử dụng các vật liệu truyền thống trong môi trường sinh thái của họ. Điển hình như việc tái hiện kỹ thuật trình tường nhà của người Hà Nhì, các cán bộ bảo tàng đã khảo sát tỉ mỉ cùng với người dân địa phương để vận chuyển đất sét núi từ Lào Cai nhằm đảm bảo công trình sau khi chỉnh trang vẫn giữ trọn vẻ thẩm mỹ truyền thống và độ bền vững theo thời gian như nó vốn tồn tại trong cộng đồng.

Đợt sửa chữa lần này, bên cạnh những người thợ giàu kinh nghiệm gắn bó với Bảo tàng qua nhiều đợt sửa chữa còn có sự góp mặt của các thợ trẻ như: anh Ly Xe Xá (SN 1990) và anh Phà Thó Suy (SN 1980). Cách đây hơn hai thập kỷ, chính cha của các anh, những thợ lão luyện Ly Sự Đo và Phà Mờ Thó - là những người đã đặt nền móng phục dựng ngôi nhà Hà Nhì tại Bảo tàng.

Trở lại nơi cha mình từng làm việc, anh Phà Thó Suy xúc động chia sẻ: “Trong bối cảnh nhà truyền thống tại Y Tý dần dần bị mai một, việc thực hành lại kỹ thuật của cha ông không chỉ là công việc, mà là trách nhiệm của thế hệ trẻ chúng tôi trong việc giữ gìn bản sắc cho mai sau”.

Sự kết nối này không chỉ giúp tri thức về kỹ thuật lợp mái nhà bằng cỏ tranh hay trát vá các mảng tường trình đất được lưu giữ vẹn nguyên, mà còn lan tỏa giá trị di sản tới khách tham quan một cách sống động nhất.

TS. Vi Văn An chia sẻ về hành trình phục dựng nhà trình tường của người Hà Nhì tại Bảo tàng. (Nguồn: Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam)

Tọa đàm khoa học lần này có TS. Vi Văn An- người vốn thực hiện khảo sát, nghiên cứu, sưu tầm ngôi nhà Hà Nhì mang về Bảo tàng phục dựng và chủ thể văn hoá cùng thảo luận về giải pháp thích ứng của di sản trước áp lực đô thị hóa và sự khan hiếm nguyên liệu tự nhiên trong việc làm và sửa nhà truyền thống.

Nội dung thảo luận không chỉ xoay quanh tri thức dân gian liên quan đến kĩ thuật dựng nhà mà còn đi sâu vào giải pháp thích ứng của di sản trước áp lực đô thị hóa. Sự kết nối giữa tri thức khoa học và kinh nghiệm thực tiễn từ chủ thể văn hoá sẽ góp phần định hình một phương thức bảo tồn có sự tham gia của cộng đồng mang lại hiệu quả cao trong việc bảo tồn kiến trúc nhà Hà Nhì tại Bảo tàng.

Ban Giám đốc Bảo tàng trao giấy chứng nhận và quà tri ân cho nhóm thợ người Hà Nhì tại buổi Tọa đàm. (Nguồn: Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam)

Việc nhóm thợ người Hà Nhì trở lại chỉnh trang ngôi nhà truyền thống của dân tộc mình tại Bảo tàng lần này đã gửi đi thông điệp mạnh mẽ: Di sản sẽ sống mãi khi được trao truyền qua đôi tay của các thế hệ. Đây cũng là sứ mệnh mà Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam bền bỉ thực hiện suốt nhiều thập kỷ qua: Bảo tồn di sản trong sự vận động không ngừng của đời sống.