Nguồn gốc và nội hàm của khái niệm 'trật tự dựa trên luật lệ'

Hồng Phúc
Theo dõi TGVN trên
Baoquocte.vn. Trong bài viết trên trang mạng The Interpreter, chuyên gia về ngoại giao Ben Scott của Viện Lowy có trụ sở tại Sydney (Australia) "mổ xẻ" một trong những khái niệm được nhắc đến nhiều nhất trong chính trị toàn cầu hiện nay: "trật tự dựa trên luật lệ".
Tuyên bố chung của Thượng đỉnh NATO chứa đựng những quan điểm cơ bản, nét mới mang tính chiến lược quân sự, an ninh. (Nguồn: Reuters)
Tuyên bố chung Thượng đỉnh NATO ngày 14/6 tái khẳng định cam kết đối với trật tự dựa trên luật lệ. (Nguồn: Reuters)

"Trật tự dựa trên luật lệ" (RBO) vẫn đang tồn tại bất chấp sự trở lại của "cuộc cạnh tranh giữa các cường quốc". Các nhà quan sát có thể cho rằng cuộc cạnh tranh này sẽ ảnh hưởng đến luật lệ song RBO vẫn được đề cập nhiều lần tại các hội nghị thượng đỉnh do Mỹ khởi xướng gần đây nhất.

Trong tuyên bố chung, các nhà lãnh đạo của Tổ chức Hiệp ước Bắc Đại Tây Dương (NATO) tái khẳng định cam kết đối với RBO và khẳng định "những tham vọng và hành vi quyết đoán của Trung Quốc gây ra những thách thức mang tính hệ thống đối với trật tự quốc tế dựa trên luật lệ".

Khẳng định này lặp lại tuyên bố trước đó của Ngoại trưởng Mỹ Antony Blinken rằng "mục đích của chúng tôi không phải là kiềm chế Trung Quốc, kìm hãm Trung Quốc và hạ thấp Trung Quốc. Mục đích của chúng tôi là duy trì trật tự dựa trên luật lệ đang bị Trung Quốc thách thức".

Khởi phát từ thập niên 1990

RBO xuất hiện vào đầu những năm 1990 dưới cái bóng của "Trật tự quốc tế tự do" (LIO), một thuật ngữ hiện vẫn được sử dụng rộng rãi. Các nhà lãnh đạo chính trị Australia là những người sớm chấp nhận và thúc đẩy RBO.

Trong nhiệm kỳ đầu tiên của mình, Thủ tướng Kevin Rudd đã lần đầu dùng cụm từ này trong bài phát biểu năm 2008 về Trung Quốc tại Washington.

Hai năm sau, trên cương vị Bộ trưởng Ngoại giao, ông đã ra tuyên bố chung với Ngoại trưởng Mỹ Hillary Clinton, người dường như là thành viên nội các Mỹ đầu tiên ủng hộ RBO.

Một biểu đồ của Google cho thấy, kể từ năm 2014 thuật ngữ "trật tự dựa trên luật lệ" được sử dụng trong các sách, tạp chí và bài báo bằng tiếng Anh thường xuyên hơn, song cụm từ "trật tự quốc tế tự do" vẫn tiếp tục là một thuật ngữ phổ biến hơn.

Hai thuật ngữ hiện thường được sử dụng thay thế cho nhau.

Nguồn gốc và nội hàm của khái niệm 'trật tự dựa trên luật lệ'
Kể từ năm 2014 thuật ngữ "trật tự dựa trên luật lệ" (màu xanh) được sử dụng trong các sách, tạp chí và bài báo bằng tiếng Anh thường xuyên hơn nhưng "trật tự quốc tế tự do" (mùa đỏ) vẫn phổ biến hơn. (Nguồn: The Interpreter)

Thủ tướng Australia Scott Morrison đề cập một "trật tự tự do, dựa trên luật lệ" trong bài phát biểu tại trung tâm Perth USAsia trước khi tham dự Hội nghị thượng đỉnh Nhóm các nước công nghiệp phát triển nhất thế giới (G7).

Tuy nhiên, các nhà lãnh đạo Australia có vẻ thoải mái hơn với việc sử dụng thuật ngữ "trật tự dựa trên luật lệ" hơn là "trật tự tự do".

Điều này có thể phản ánh sự nghi ngờ sâu sắc đối với chủ nghĩa quốc tế tự do của Mỹ, bắt nguồn từ những ngày sau Thế chiến I và Thủ tướng Australia Billy Hughes xung đột với Tổng thống Mỹ Woodrow Wilson tại Hội nghị Hòa bình Versailles.

Mặc dù RBO nghe có vẻ ít mang tính ý thức hệ hơn LIO, nhưng nếu xem xét kỹ hơn lịch sử của hai khái niệm, chúng ta có thể thấy RBO được hình thành với nội hàm tham vọng hơn nhiều.

LIO ra đời trong những ngày đen tối của Chiến tranh Lạnh, dùng để mô tả trật tự mà các quốc gia dân chủ tự do tạo ra giữa các quốc gia này. Trật tự này mang tính quốc tế nhưng chưa bao giờ mang tính toàn cầu. Không ai tuyên bố Liên Xô là một phần của trật tự tự do.

Ngược lại, RBO được hình thành trong làn sóng lạc quan thời hậu Chiến tranh Lạnh. Nhiều người lúc đó cho rằng, với sự sụp đổ của chủ nghĩa cộng sản, chỉ còn là vấn đề thời gian trước khi tất cả các quốc gia chấp nhận Đồng thuận Washington và LIO sẽ mở rộng ra toàn cầu.

Kể từ năm 2005, thuật ngữ "trật tự dựa trên luật lệ" bắt đầu nhanh chóng vượt qua cụm từ "thương mại dựa trên luật lệ". Biểu đồ Books Ngram Viewer của Google cho thấy trong hai thuật ngữ này, RBO được sử dụng phổ biến hơn nhiều trong các bài viết bằng tiếng Anh trực tuyến.

Nguồn gốc và nội hàm của khái niệm 'trật tự dựa trên luật lệ'
Kể từ năm 2005, thuật ngữ "trật tự dựa trên luật lệ" bắt đầu nhanh chóng vượt qua cụm từ "thương mại dựa trên luật lệ". (Nguồn: The Interpreter)

Gần như chắc chắn RBO được dùng để mô tả LIO toàn cầu hóa. Có nhiều khả năng cho thấy - khi các nhà chính trị được thay bằng các nhà kỹ trị - tính từ "tự do" đang trở nên không cần thiết.

Quá trình này thể hiện rõ nhất trong hệ thống thương mại đa phương. Vòng đàm phán Hiệp định chung về Thuế quan và thương mại (GATT) tại Uruguay bắt đầu từ những năm cuối của Chiến tranh Lạnh đã đưa đến việc thành lập Tổ chức Thương mại thế giới (WTO).

Tính từ "dựa trên luật lệ" thường được sử dụng để mô tả hệ thống thương mại mới nổi này trước khi được sử dụng để mô tả trật tự toàn cầu.

Sự chuyển dịch trọng tâm

Trong các năm 2014-2016, RBO đã được sử dụng nhiều nhất, rất có thể là do phản ứng trước việc Nga sáp nhập Crimea và hoạt động của Trung Quốc ở Biển Đông. Thuật ngữ này xuất hiện 56 lần trong Sách trắng Quốc phòng năm 2016 của Australia, trong đó hơn 40 lần được sử dụng để nói tới trật tự toàn cầu và 3 lần dùng để chỉ trật tự khu vực.

Tuy nhiên, RBO có thể gây trở ngại cho việc xây dựng và ưu tiên chính sách. Bảo vệ một RBO toàn cầu, một trật tự vốn có thể chưa bao giờ tồn tại hay ít nhất không tồn tại như vẫn thường được tuyên bố, là một thách thức lớn.

Mặt khác, hầu hết các chính sách đều có thể được coi là một phần của nỗ lực này. Ví dụ, Sách trắng năm 2016 giải thích các cam kết quân sự của Australia bên ngoài khu vực, đặc biệt là đối với Trung Đông, là để ủng hộ "trật tự toàn cầu dựa trên luật lệ".

Thừa nhận lịch sử của RBO không có nghĩa là phủ nhận vai trò quan trọng của các thể chế và quy tắc toàn cầu mà còn nhấn mạnh đến mục tiêu cần củng cố các thể chế và quy tắc này. Nhưng điều này đòi hỏi sự chuyển dịch trọng tâm từ bảo vệ RBO sang xây dựng một RBO, đặc biệt là trong khu vực.

Liệu khu vực Ấn Độ Dương-Thái Bình Dương có phải đã từng là một phần của LIO và sau này là RBO vẫn còn là một câu hỏi mở cần tranh luận.

Quá trình toàn cầu hóa sau Chiến tranh Lạnh, bao gồm toàn cầu hóa cả các luật lệ, rõ ràng có một vai trò quan trọng trong sự thịnh vượng của khu vực.

Phát triển một trật tự dựa trên luật lệ hơn cho khu vực Ấn Độ Dương-Thái Bình Dương vẫn là một thách thức. Nhưng nếu không có sự hiểu biết rõ ràng về lịch sử của RBO, điều này sẽ còn khó khăn hơn.

TIN LIÊN QUAN
EU: Lịch sử nhân loại thế kỷ XXI sẽ được viết ở Ấn Độ Dương-Thái Bình Dương
Ngoại giao Việt Nam ‘mềm dẻo’ trong một trật tự khu vực đầy biến động
Châu Âu tìm kiếm trật tự thế giới mới thời 'hậu Mỹ'
Bảo vệ trật tự dựa trên quy tắc tại Biển Đông - 'Mổ xẻ' những luận điệu của Trung Quốc (Kỳ cuối)
Bảo vệ trật tự dựa trên quy tắc tại Biển Đông - Thách thức đầy rẫy và 'mỏ neo' quý giá (Kỳ 1)

Đọc thêm

Bộ Y tế lập các tổ điều phối oxy, máy thở điều trị bệnh nhân Covid-19

Bộ Y tế lập các tổ điều phối oxy, máy thở điều trị bệnh nhân Covid-19

Baoquocte.vn. Các tổ công tác sẽ tổng hợp nhu cầu về oxy, các loại máy thở phục vụ điều trị bệnh nhân Covid-19 để từ đó có sự điều phối.
Covid-19 ở Hà Nội: Xuất hiện ca dương tính, công ty Coca-Cola tạm dừng hoạt động

Covid-19 ở Hà Nội: Xuất hiện ca dương tính, công ty Coca-Cola tạm dừng hoạt động

Baoquocte.vn. Sau khi xuất hiện triệu chứng, nam công nhân công ty Coca-Cola (Thường Tín) đã đi khám và có kết quả dương tính với Covid-19.
Nghệ An ghi nhận thêm 10 ca mắc Covid-19 mới liên quan đến BVĐK Minh An và các tỉnh phía Nam

Nghệ An ghi nhận thêm 10 ca mắc Covid-19 mới liên quan đến BVĐK Minh An và các tỉnh phía Nam

Baoquocte.vn. Theo CDC Nghệ An, trong 10 ca mắc Covid-19 mới có 5 ca nhiễm liên quan tới ổ dịch tại Bệnh viên đa khoa Minh An.
TP. Hồ Chí Minh tiêm gần hết 930.000 liều vaccine được phân bổ của đợt 5; sẽ thành lập 1.200 đội tiêm

TP. Hồ Chí Minh tiêm gần hết 930.000 liều vaccine được phân bổ của đợt 5; sẽ thành lập 1.200 đội tiêm

Baoquocte.vn. Tính đến 8h30 ngày 3/8, TP. Hồ Chí Minh đã tiêm được 920.329/930.000 liều vaccine Covid-19 được phân bổ trong đợt 5.
Ảnh hậu trường thân thiết, trang phục xinh đẹp, chưa lên sóng của dàn diễn viên 'Hương vị tình thân' phần 2

Ảnh hậu trường thân thiết, trang phục xinh đẹp, chưa lên sóng của dàn diễn viên 'Hương vị tình thân' phần 2

Baoquocte.vn. Loạt ảnh hậu trường tại quá trình quay phần 2 'Hương vị tình thân' cho thấy tạo hình thay đổi của nhiều nhân vật, giúp dự đoán nhiều tình huống.
Cập nhật Covid-19 ngày 3/8: Thế giới tiệm cận 200 triệu ca; Xuất hiện Delta Plus 'cao thủ' hơn Delta; Vũ Hán xét nghiệm cho toàn bộ người dân

Cập nhật Covid-19 ngày 3/8: Thế giới tiệm cận 200 triệu ca; Xuất hiện Delta Plus 'cao thủ' hơn Delta; Vũ Hán xét nghiệm cho toàn bộ người dân

Baoquocte.vn. Theo Worldometers, đến nay, toàn cầu có gần 200 triệu ca nhiễm Covid-19, gần 4,25 triệu ca tử vong và xấp xỉ 180 triệu bệnh nhân bình phục.
Hé lộ sự chủ động của nhà lãnh đạo Triều Tiên, Bình Nhưỡng nêu điều kiện nối lại đàm phán với Mỹ?

Hé lộ sự chủ động của nhà lãnh đạo Triều Tiên, Bình Nhưỡng nêu điều kiện nối lại đàm phán với Mỹ?

Baoquocte.vn. Nhà lãnh đạo Triều Tiên Kim Jong-un đã đề nghị Seoul nối lại các đường dây nóng mà Bình Nhưỡng đơn phương cắt đứt một năm trước.
Lần đầu tiên đưa tàu chiến tới Biển Đông sau 20 năm, Đức nhấn mạnh không chấp nhận tuyên bố của Trung Quốc

Lần đầu tiên đưa tàu chiến tới Biển Đông sau 20 năm, Đức nhấn mạnh không chấp nhận tuyên bố của Trung Quốc

Baoquocte.vn. Ngày 2/8, Đức lần đầu tiên tuyên bố sẽ điều tàu chiến tới Biển Đông sau gần 2 thập kỷ.
Covid-19: Chung tay hỗ trợ Bệnh viện Dã chiến Thu Dung số 6

Covid-19: Chung tay hỗ trợ Bệnh viện Dã chiến Thu Dung số 6

Baoquocte.vn. Chương trình hỗ trợ phòng chống covid-19 do Nhóm từ thiện của Doanh nhân Đào Ái Nhi và cùng các mạnh thường quân vừa triển khai tại Bệnh viện ...
Indonesia kêu gọi ASEAN hợp tác phục hồi toàn diện hậu đại dịch Covid-19

Indonesia kêu gọi ASEAN hợp tác phục hồi toàn diện hậu đại dịch Covid-19

Baoquocte.vn. Indonesia kêu gọi ASEAN tăng cường hợp tác nhằm thực thi Khuôn khổ phục hồi toàn diện ASEAN hậu đại dịch Covid-19.
Cập nhật Covid-19 ngày 3/8: Thế giới tiệm cận 200 triệu ca; Xuất hiện Delta Plus 'cao thủ' hơn Delta; Vũ Hán xét nghiệm cho toàn bộ người dân

Cập nhật Covid-19 ngày 3/8: Thế giới tiệm cận 200 triệu ca; Xuất hiện Delta Plus 'cao thủ' hơn Delta; Vũ Hán xét nghiệm cho toàn bộ người dân

Baoquocte.vn. Theo Worldometers, đến nay, toàn cầu có gần 200 triệu ca nhiễm Covid-19, gần 4,25 triệu ca tử vong và xấp xỉ 180 triệu bệnh nhân bình phục.
Hé lộ sự chủ động của nhà lãnh đạo Triều Tiên, Bình Nhưỡng nêu điều kiện nối lại đàm phán với Mỹ?

Hé lộ sự chủ động của nhà lãnh đạo Triều Tiên, Bình Nhưỡng nêu điều kiện nối lại đàm phán với Mỹ?

Baoquocte.vn. Nhà lãnh đạo Triều Tiên Kim Jong-un đã đề nghị Seoul nối lại các đường dây nóng mà Bình Nhưỡng đơn phương cắt đứt một năm trước.
Chính phủ Afghanistan ra điều kiện duy nhất với Taliban để 'chung mâm'

Chính phủ Afghanistan ra điều kiện duy nhất với Taliban để 'chung mâm'

Baoquocte.vn. Ngoại trưởng Afghanistan cho biết, chính quyền sẵn sàng hợp tác với phong trào Hồi giáo Taliban nếu phong trào này thỏa mãn điều kiện duy nhất.
Tấn công mạng: Nga phàn nàn bị Mỹ ngó lơ, khẳng định sẵn sàng thảo luận mà không có 'vùng cấm'

Tấn công mạng: Nga phàn nàn bị Mỹ ngó lơ, khẳng định sẵn sàng thảo luận mà không có 'vùng cấm'

Baoquocte.vn. Đại sứ Nga tại Mỹ cho biết, trong 6 tháng đầu năm, Moscow gửi 35 yêu cầu liên quan những cuộc tấn công mạng từ lãnh thổ Mỹ mà chưa nhận hồi đáp.
Covid-19: Mỹ đạt mục tiêu tiêm vaccine cho 70% dân số, tuyên bố sẵn sàng đối phó sự gia tăng số ca chưa từng có

Covid-19: Mỹ đạt mục tiêu tiêm vaccine cho 70% dân số, tuyên bố sẵn sàng đối phó sự gia tăng số ca chưa từng có

Baoquocte.vn. Mỹ đạt được cột mốc quan trọng trong cuộc chiến chống đại dịch Covid-19 với 70% dân số nước này được tiêm ít nhất một liều vaccine.
Thông tin vụ nhân vật đối lập của Belarus mất tích ở thủ đô Ukraine

Thông tin vụ nhân vật đối lập của Belarus mất tích ở thủ đô Ukraine

Baoquocte.vn. Người đứng đầu tổ chức phi lợi nhuận Ngôi nhà Belarus ở Ukraine (BDU) Vitaly Shishov, chuyên hỗ trợ những người Belarus đào tẩu, đã mất tích.
Bộ trưởng Quốc phòng Mỹ thăm Philippines: Phía sau một thỏa thuận là....

Bộ trưởng Quốc phòng Mỹ thăm Philippines: Phía sau một thỏa thuận là....

Baoquocte.vn. Mấu chốt trong chuyến thăm Philippines của Bộ trưởng Quốc phòng Mỹ Lloyd Austin được tháo gỡ là "điềm lành" được báo trước? Bình luận của TG&VN.
Quan hệ Mỹ-Ấn Độ: Đồng chí hướng, chung gánh nặng

Quan hệ Mỹ-Ấn Độ: Đồng chí hướng, chung gánh nặng

Baoquocte.vn. Chuyến thăm Ấn Độ của Ngoại trưởng Mỹ Antony Blinken từ ngày 27-28/7 cho thấy hai nước "cần có nhau" hơn bao giờ hết. Bình luận của TG&VN.
Mỹ rút quân khỏi Iraq: Bỏ chiến, chưa bỏ cuộc

Mỹ rút quân khỏi Iraq: Bỏ chiến, chưa bỏ cuộc

Baoquocte.vn. Mỹ rút quân khỏi Afghanistan và Iraq không có nghĩa là buông bỏ hoàn toàn cuộc chơi. Mỹ sẽ tiếp tục cuộc chơi theo kiểu chơi khác. Báo TG&VN bình luận.
Được và mất từ cuộc gặp Mỹ-Trung tại Thiên Tân

Được và mất từ cuộc gặp Mỹ-Trung tại Thiên Tân

Baoquocte.vn. Cuộc gặp giữa quan chức ngoại giao Mỹ-Trung không thể hóa giải bất đồng, song vẫn tạo dư địa để hai nước tìm hiểu, tiếp tục đối thoại thời gian tới.
Thông điệp quốc gia cuối cùng của ông Duterte: Ít tầm nhìn, nhiều hoài niệm

Thông điệp quốc gia cuối cùng của ông Duterte: Ít tầm nhìn, nhiều hoài niệm

Baoquocte.vn. Thông điệp quốc gia ngày 26/7 là dịp để Tổng thống Philippines Duterte điểm lại thành tựu và khẳng định nỗ lực thực hiện cam kết trước khi mãn nhiệm năm 2022.
Sự cố ngoại giao Nhật-Hàn: Hệ quả khó lường

Sự cố ngoại giao Nhật-Hàn: Hệ quả khó lường

Baoquocte.vn. Sự cố ngoại giao ngày 17/7 vừa qua không chỉ đẩy quan hệ Nhật-Hàn vướng căng thẳng mới, mà còn có thể để lại hệ quả khó lường tới hiện diện của Mỹ tại khu ...
Quân đội Nga: Diện mạo mới, vượt xa Mỹ?

Quân đội Nga: Diện mạo mới, vượt xa Mỹ?

Baoquocte.vn. Chiến lược cải cách mang tên 'Diện mạo mới' năm 2008 của quân đội Nga giúp nước này khẳng định vị trí cường quốc quân sự.
Ngoại giao kinh tế trong kỷ nguyên mới *

Ngoại giao kinh tế trong kỷ nguyên mới *

Baoquocte.vn. Ngoại giao kinh tế nếu được thực hiện đúng cách, có khả năng thúc đẩy quốc gia tăng tưởng mạnh mẽ.
Bộ trưởng Quốc phòng Mỹ sắp thăm Việt Nam là ai?

Bộ trưởng Quốc phòng Mỹ sắp thăm Việt Nam là ai?

Baoquocte.vn. Bộ trưởng Quốc phòng Mỹ Lloyd Austin sắp thăm Việt Nam là người trung thành với các chiến lược của Tổng thống Joe Biden.
Uy lực đáng gờm của ‘thần lửa’ S-500

Uy lực đáng gờm của ‘thần lửa’ S-500

Baoquocte.vn. Hệ thống phòng thủ tên lửa S-500 Prometheus của Nga được đánh giá có sức mạnh vượt trội gấp nhiều lần so với S-400.
Không chỉ Nga, Trung Quốc cũng là mối nguy an ninh mạng hàng đầu của nước Mỹ

Không chỉ Nga, Trung Quốc cũng là mối nguy an ninh mạng hàng đầu của nước Mỹ

Baoquocte.vn. Trong một thập kỷ qua, Trung Quốc đã tái cơ cấu các hoạt động trên mạng, trở thành một đối thủ tinh vi và dày dặn kinh nghiệm của Mỹ.
Mỹ đẩy mạnh điều tra 'căn bệnh bí ẩn', tấn công các nhà ngoại giao Mỹ ở Vienna

Mỹ đẩy mạnh điều tra 'căn bệnh bí ẩn', tấn công các nhà ngoại giao Mỹ ở Vienna

Baoquocte.vn. Bộ Ngoại giao Áo ngày 17/7 cho biết nước này đang làm việc với Mỹ để truy tìm nguyên nhân một loạt nhà ngoại giao Mỹ ở Vienna bị nghi mắc chứng bệnh bí ẩn.
Phiên bản di động