Nguồn gốc và nội hàm của khái niệm 'trật tự dựa trên luật lệ'

Hồng Phúc
Theo dõi TGVN trên
Baoquocte.vn. Trong bài viết trên trang mạng The Interpreter, chuyên gia về ngoại giao Ben Scott của Viện Lowy có trụ sở tại Sydney (Australia) "mổ xẻ" một trong những khái niệm được nhắc đến nhiều nhất trong chính trị toàn cầu hiện nay: "trật tự dựa trên luật lệ".
Tuyên bố chung của Thượng đỉnh NATO chứa đựng những quan điểm cơ bản, nét mới mang tính chiến lược quân sự, an ninh. (Nguồn: Reuters)
Tuyên bố chung Thượng đỉnh NATO ngày 14/6 tái khẳng định cam kết đối với trật tự dựa trên luật lệ. (Nguồn: Reuters)

"Trật tự dựa trên luật lệ" (RBO) vẫn đang tồn tại bất chấp sự trở lại của "cuộc cạnh tranh giữa các cường quốc". Các nhà quan sát có thể cho rằng cuộc cạnh tranh này sẽ ảnh hưởng đến luật lệ song RBO vẫn được đề cập nhiều lần tại các hội nghị thượng đỉnh do Mỹ khởi xướng gần đây nhất.

Trong tuyên bố chung, các nhà lãnh đạo của Tổ chức Hiệp ước Bắc Đại Tây Dương (NATO) tái khẳng định cam kết đối với RBO và khẳng định "những tham vọng và hành vi quyết đoán của Trung Quốc gây ra những thách thức mang tính hệ thống đối với trật tự quốc tế dựa trên luật lệ".

Khẳng định này lặp lại tuyên bố trước đó của Ngoại trưởng Mỹ Antony Blinken rằng "mục đích của chúng tôi không phải là kiềm chế Trung Quốc, kìm hãm Trung Quốc và hạ thấp Trung Quốc. Mục đích của chúng tôi là duy trì trật tự dựa trên luật lệ đang bị Trung Quốc thách thức".

Khởi phát từ thập niên 1990

RBO xuất hiện vào đầu những năm 1990 dưới cái bóng của "Trật tự quốc tế tự do" (LIO), một thuật ngữ hiện vẫn được sử dụng rộng rãi. Các nhà lãnh đạo chính trị Australia là những người sớm chấp nhận và thúc đẩy RBO.

Trong nhiệm kỳ đầu tiên của mình, Thủ tướng Kevin Rudd đã lần đầu dùng cụm từ này trong bài phát biểu năm 2008 về Trung Quốc tại Washington.

Hai năm sau, trên cương vị Bộ trưởng Ngoại giao, ông đã ra tuyên bố chung với Ngoại trưởng Mỹ Hillary Clinton, người dường như là thành viên nội các Mỹ đầu tiên ủng hộ RBO.

Một biểu đồ của Google cho thấy, kể từ năm 2014 thuật ngữ "trật tự dựa trên luật lệ" được sử dụng trong các sách, tạp chí và bài báo bằng tiếng Anh thường xuyên hơn, song cụm từ "trật tự quốc tế tự do" vẫn tiếp tục là một thuật ngữ phổ biến hơn.

Hai thuật ngữ hiện thường được sử dụng thay thế cho nhau.

Nguồn gốc và nội hàm của khái niệm 'trật tự dựa trên luật lệ'
Kể từ năm 2014 thuật ngữ "trật tự dựa trên luật lệ" (màu xanh) được sử dụng trong các sách, tạp chí và bài báo bằng tiếng Anh thường xuyên hơn nhưng "trật tự quốc tế tự do" (mùa đỏ) vẫn phổ biến hơn. (Nguồn: The Interpreter)

Thủ tướng Australia Scott Morrison đề cập một "trật tự tự do, dựa trên luật lệ" trong bài phát biểu tại trung tâm Perth USAsia trước khi tham dự Hội nghị thượng đỉnh Nhóm các nước công nghiệp phát triển nhất thế giới (G7).

Tuy nhiên, các nhà lãnh đạo Australia có vẻ thoải mái hơn với việc sử dụng thuật ngữ "trật tự dựa trên luật lệ" hơn là "trật tự tự do".

Điều này có thể phản ánh sự nghi ngờ sâu sắc đối với chủ nghĩa quốc tế tự do của Mỹ, bắt nguồn từ những ngày sau Thế chiến I và Thủ tướng Australia Billy Hughes xung đột với Tổng thống Mỹ Woodrow Wilson tại Hội nghị Hòa bình Versailles.

Mặc dù RBO nghe có vẻ ít mang tính ý thức hệ hơn LIO, nhưng nếu xem xét kỹ hơn lịch sử của hai khái niệm, chúng ta có thể thấy RBO được hình thành với nội hàm tham vọng hơn nhiều.

LIO ra đời trong những ngày đen tối của Chiến tranh Lạnh, dùng để mô tả trật tự mà các quốc gia dân chủ tự do tạo ra giữa các quốc gia này. Trật tự này mang tính quốc tế nhưng chưa bao giờ mang tính toàn cầu. Không ai tuyên bố Liên Xô là một phần của trật tự tự do.

Ngược lại, RBO được hình thành trong làn sóng lạc quan thời hậu Chiến tranh Lạnh. Nhiều người lúc đó cho rằng, với sự sụp đổ của chủ nghĩa cộng sản, chỉ còn là vấn đề thời gian trước khi tất cả các quốc gia chấp nhận Đồng thuận Washington và LIO sẽ mở rộng ra toàn cầu.

Kể từ năm 2005, thuật ngữ "trật tự dựa trên luật lệ" bắt đầu nhanh chóng vượt qua cụm từ "thương mại dựa trên luật lệ". Biểu đồ Books Ngram Viewer của Google cho thấy trong hai thuật ngữ này, RBO được sử dụng phổ biến hơn nhiều trong các bài viết bằng tiếng Anh trực tuyến.

Nguồn gốc và nội hàm của khái niệm 'trật tự dựa trên luật lệ'
Kể từ năm 2005, thuật ngữ "trật tự dựa trên luật lệ" bắt đầu nhanh chóng vượt qua cụm từ "thương mại dựa trên luật lệ". (Nguồn: The Interpreter)

Gần như chắc chắn RBO được dùng để mô tả LIO toàn cầu hóa. Có nhiều khả năng cho thấy - khi các nhà chính trị được thay bằng các nhà kỹ trị - tính từ "tự do" đang trở nên không cần thiết.

Quá trình này thể hiện rõ nhất trong hệ thống thương mại đa phương. Vòng đàm phán Hiệp định chung về Thuế quan và thương mại (GATT) tại Uruguay bắt đầu từ những năm cuối của Chiến tranh Lạnh đã đưa đến việc thành lập Tổ chức Thương mại thế giới (WTO).

Tính từ "dựa trên luật lệ" thường được sử dụng để mô tả hệ thống thương mại mới nổi này trước khi được sử dụng để mô tả trật tự toàn cầu.

Sự chuyển dịch trọng tâm

Trong các năm 2014-2016, RBO đã được sử dụng nhiều nhất, rất có thể là do phản ứng trước việc Nga sáp nhập Crimea và hoạt động của Trung Quốc ở Biển Đông. Thuật ngữ này xuất hiện 56 lần trong Sách trắng Quốc phòng năm 2016 của Australia, trong đó hơn 40 lần được sử dụng để nói tới trật tự toàn cầu và 3 lần dùng để chỉ trật tự khu vực.

Tuy nhiên, RBO có thể gây trở ngại cho việc xây dựng và ưu tiên chính sách. Bảo vệ một RBO toàn cầu, một trật tự vốn có thể chưa bao giờ tồn tại hay ít nhất không tồn tại như vẫn thường được tuyên bố, là một thách thức lớn.

Mặt khác, hầu hết các chính sách đều có thể được coi là một phần của nỗ lực này. Ví dụ, Sách trắng năm 2016 giải thích các cam kết quân sự của Australia bên ngoài khu vực, đặc biệt là đối với Trung Đông, là để ủng hộ "trật tự toàn cầu dựa trên luật lệ".

Thừa nhận lịch sử của RBO không có nghĩa là phủ nhận vai trò quan trọng của các thể chế và quy tắc toàn cầu mà còn nhấn mạnh đến mục tiêu cần củng cố các thể chế và quy tắc này. Nhưng điều này đòi hỏi sự chuyển dịch trọng tâm từ bảo vệ RBO sang xây dựng một RBO, đặc biệt là trong khu vực.

Liệu khu vực Ấn Độ Dương-Thái Bình Dương có phải đã từng là một phần của LIO và sau này là RBO vẫn còn là một câu hỏi mở cần tranh luận.

Quá trình toàn cầu hóa sau Chiến tranh Lạnh, bao gồm toàn cầu hóa cả các luật lệ, rõ ràng có một vai trò quan trọng trong sự thịnh vượng của khu vực.

Phát triển một trật tự dựa trên luật lệ hơn cho khu vực Ấn Độ Dương-Thái Bình Dương vẫn là một thách thức. Nhưng nếu không có sự hiểu biết rõ ràng về lịch sử của RBO, điều này sẽ còn khó khăn hơn.

TIN LIÊN QUAN
EU: Lịch sử nhân loại thế kỷ XXI sẽ được viết ở Ấn Độ Dương-Thái Bình Dương
Ngoại giao Việt Nam ‘mềm dẻo’ trong một trật tự khu vực đầy biến động
Châu Âu tìm kiếm trật tự thế giới mới thời 'hậu Mỹ'
Bảo vệ trật tự dựa trên quy tắc tại Biển Đông - 'Mổ xẻ' những luận điệu của Trung Quốc (Kỳ cuối)
Bảo vệ trật tự dựa trên quy tắc tại Biển Đông - Thách thức đầy rẫy và 'mỏ neo' quý giá (Kỳ 1)

Đọc thêm

Cán bộ tiền công vụ năm 2022 trải nghiệm thực tế tại các tổ chức quốc tế và Cục Đối ngoại, Bộ Quốc phòng

Cán bộ tiền công vụ năm 2022 trải nghiệm thực tế tại các tổ chức quốc tế và Cục Đối ngoại, Bộ Quốc phòng

Baoquocte.vn. Các cán bộ khóa bồi dưỡng tiền công vụ năm 2022 của Bộ Ngoại giao đã trải nghiệm thực tế tại các tổ chức quốc tế và Cục Đối ngoại, ...
Ngày làm việc thứ hai của Hội nghị lần thứ 6 Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XIII

Ngày làm việc thứ hai của Hội nghị lần thứ 6 Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XIII

Baoquocte.vn. Ngày 4/10, Hội nghị lần thứ 6 Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XIII bước vào ngày làm việc thứ hai.
Chủ tịch nước Nguyễn Xuân Phúc tiếp Viện trưởng Tổng Viện Kiểm sát Liên bang Nga

Chủ tịch nước Nguyễn Xuân Phúc tiếp Viện trưởng Tổng Viện Kiểm sát Liên bang Nga

Baoquocte.vn. Chủ tịch nước đề nghị Viện Kiểm sát hai nước cần tập trung triển khai linh hoạt, thực hiện hiệu quả Chương trình hợp tác phù hợp với tình hình ...
Điện chia buồn về thảm kịch tại sân vận động Kanjuruhan, Indonesia

Điện chia buồn về thảm kịch tại sân vận động Kanjuruhan, Indonesia

Baoquocte.vn. Được tin tại sân vận động Kanjuruhan xảy ra thảm kịch làm hơn một trăm người thiệt mạng, Bộ trưởng Ngoại giao Bùi Thanh Sơn đã gửi điện chia buồn.
Khủng hoảng năng lượng: Mua theo giá Mỹ, bán giá châu Âu, nhà sản xuất LNG Mỹ vẫn khó 'đắc lợi'?

Khủng hoảng năng lượng: Mua theo giá Mỹ, bán giá châu Âu, nhà sản xuất LNG Mỹ vẫn khó 'đắc lợi'?

Baoquocte.vn. Mỹ, nhà cung cấp khí đốt thiên nhiên hóa lỏng lớn nhất thế giới, đang tận dụng triệt để cơn sốt LNG để tối đa lợi ích. Nhưng mọi thứ ...
Tử vi 12 cung hoàng đạo Thứ Tư ngày 5/10/2022: Ma Kết bị ganh ghét

Tử vi 12 cung hoàng đạo Thứ Tư ngày 5/10/2022: Ma Kết bị ganh ghét

Baoquocte.vn. Tử vi hôm nay 5/10/2022 của 12 cung hoàng đạo - Ma Kết, Bảo Bình, Song Ngư, Bạch Dương, Kim Ngưu, Song Tử, Cự Giải, Sư Tử, Xử Nữ, Thiên ...
Tin thế giới 4/10: Thượng viện Nga đi bước quan trọng; Đức bi quan 'chẳng có đường hầm mà tìm ra ánh sáng'; tên lửa Triều Tiên chiếm sóng

Tin thế giới 4/10: Thượng viện Nga đi bước quan trọng; Đức bi quan 'chẳng có đường hầm mà tìm ra ánh sáng'; tên lửa Triều Tiên chiếm sóng

Baoquocte.vn. Xung đột Nga-Ukraine, Triều Tiên phóng tên lửa, quan hệ Nga-Đức, mối đe dọa hạt nhân... là một số tin thế giới nổi bật trong 24 giờ qua.
XSMB 5/10, kết quả xổ số miền Bắc hôm nay thứ 4 5/10/2022. dự đoán XSMB 5/10/2022

XSMB 5/10, kết quả xổ số miền Bắc hôm nay thứ 4 5/10/2022. dự đoán XSMB 5/10/2022

Baoquocte.vn. XSMB 5/10 - Trực tiếp xổ số miền Bắc hôm nay 5/10/2022. xổ số hôm nay ngày 5 tháng 10. dự đoán xổ số miền Bắc. xổ số hôm nay ...
Covid-19 ngày 4/10: Thêm 1.020 ca mắc mới, hơn 800 ca khỏi bệnh, 2 F0 tử vong

Covid-19 ngày 4/10: Thêm 1.020 ca mắc mới, hơn 800 ca khỏi bệnh, 2 F0 tử vong

Baoquocte.vn. Theo Bộ Y tế, ngày 4/10, Việt Nam có 1.020 ca mắc mới. Như vậy tính từ đầu dịch, Việt Nam có 11.482.334 ca nhiễm Covid-19.
Bệnh nhân mắc đậu mùa khỉ tại TP. Hồ Chí Minh đã âm tính với virus

Bệnh nhân mắc đậu mùa khỉ tại TP. Hồ Chí Minh đã âm tính với virus

Baoquocte.vn. Những thông tin mới nhất về tình trạng của bệnh nhân đậu mùa khỉ đầu tiên từ các bác sĩ Bệnh viện Bệnh Nhiệt đới TP. Hồ Chí Minh chiều ...
Tin thế giới 4/10: Thượng viện Nga đi bước quan trọng; Đức bi quan 'chẳng có đường hầm mà tìm ra ánh sáng'; tên lửa Triều Tiên chiếm sóng

Tin thế giới 4/10: Thượng viện Nga đi bước quan trọng; Đức bi quan 'chẳng có đường hầm mà tìm ra ánh sáng'; tên lửa Triều Tiên chiếm sóng

Baoquocte.vn. Xung đột Nga-Ukraine, Triều Tiên phóng tên lửa, quan hệ Nga-Đức, mối đe dọa hạt nhân... là một số tin thế giới nổi bật trong 24 giờ qua.
Nga xác nhận bước tiến mới của quân đội Ukraine vào Kherson

Nga xác nhận bước tiến mới của quân đội Ukraine vào Kherson

Baoquocte.vn. Nga xác nhận lực lượng vũ trang Ukraine đã tiến vào làng Dudchany, huyện Beryslavsky thuộc tỉnh Kherson ở miền Nam Ukraine.
Hàn Quốc cử 8 tàu chiến tập trận thủy lôi đa quốc gia

Hàn Quốc cử 8 tàu chiến tập trận thủy lôi đa quốc gia

Baoquocte.vn. Cuộc tập trận kéo dài khoảng 9 ngày nhằm thúc đẩy hợp tác, nâng cao năng lực phối hợp giữa các quốc gia và đảm bảo an ninh, an toàn hàng hải.
Quần đảo Solomon bất ngờ đưa ra tuyên bố quan trọng, đủ để Mỹ và Trung Quốc 'thỏa lòng'?

Quần đảo Solomon bất ngờ đưa ra tuyên bố quan trọng, đủ để Mỹ và Trung Quốc 'thỏa lòng'?

Baoquocte.vn. Quần đảo Solomon tuyên bố không chọn bên giữa Mỹ và Trung Quốc, đồng thời khẳng định cả hai đều được chào đón tại khu vực.
Nhật Bản tuyên bố nâng cao năng lực phòng thủ

Nhật Bản tuyên bố nâng cao năng lực phòng thủ

Baoquocte.vn. Bộ trưởng Quốc phòng Nhật Bản Hamada Yasukazu cho biết, Tokyo sẽ nâng cao năng lực phỏng thủ và xem xét các phương án đối phó với Triều Tiên.
Bầu cử tổng thống Brazil: Moody’s nhận định về vòng 2, lý do Nga 'đánh giá cao'

Bầu cử tổng thống Brazil: Moody’s nhận định về vòng 2, lý do Nga 'đánh giá cao'

Baoquocte.vn. Nga bày tỏ quan tâm các biện pháp do Tòa án bầu cử tối cao Brazil triển khai nhằm ngăn ngừa tin giả trong cuộc bầu cử tổng thống.
Bầu cử Brazil: Cờ về tay ai?

Bầu cử Brazil: Cờ về tay ai?

Baoquocte.vn. Cuộc bầu cử sắp tới tại Brazil có thể chứng kiến sự trở lại của chính trị gia cánh tả lão làng, cựu Tổng thống Lula da Silva.
Chiến thắng của liên minh trung hữu: Cột mốc chấn động Italy

Chiến thắng của liên minh trung hữu: Cột mốc chấn động Italy

Baoquocte.vn. Chiến thắng của liên minh trung hữu, bao gồm đảng Anh em Italy, đảng Liên đoàn và đảng Tiến lên Italy đang được dư luận đặc biệt quan tâm.
Phó Tổng thống Mỹ tới Hàn Quốc: Để trấn an, thêm hàn gắn

Phó Tổng thống Mỹ tới Hàn Quốc: Để trấn an, thêm hàn gắn

Baoquocte.vn. Chuyến thăm của Phó Tổng thống Mỹ Kamala Harris tới Hàn Quốc sẽ có một vài điểm nhấn đáng chú ý.
Bầu cử ở Thụy Điển và Italy: Thế lưỡng phân tả-hữu trở lại châu Âu

Bầu cử ở Thụy Điển và Italy: Thế lưỡng phân tả-hữu trở lại châu Âu

Baoquocte.vn. Những gì diễn ra ở Thụy Điển và sắp tới là tại Italy có thể báo hiệu của sự xuất hiện của chủ nghĩa hậu dân túy ở châu Âu.
Cái giá của xung đột

Cái giá của xung đột

Baoquocte.vn. Nhìn tổng thể, xung đột Nga-Ukraine là đỉnh điểm của các tranh chấp, bạo lực trong không gian hậu Xô viết.
Thông điệp Liên minh châu Âu: Ukraine và hơn thế nữa

Thông điệp Liên minh châu Âu: Ukraine và hơn thế nữa

Baoquocte.vn. Xung đột Nga-Ukraine và hệ quả là chủ đề xuyên suốt, song không phải là duy nhất trong Thông điệp Liên minh châu Âu ngày 14/9.
Ngày Biên-Phiên dịch quốc tế: Đưa thế giới lại gần nhau hơn

Ngày Biên-Phiên dịch quốc tế: Đưa thế giới lại gần nhau hơn

Baoquocte.vn. Ngày 30/9 hàng năm được Liên hợp quốc ghi nhận là Ngày Biên-Phiên dịch quốc tế (International Translation Day).
Những quân vương trị vì lâu nhất thế giới

Những quân vương trị vì lâu nhất thế giới

Baoquocte.vn. Hãy cùng TG&VN nhìn lại một số vị quân vương có thời gian giữ ngai vàng lâu trong lịch sử thế giới.
Trận lũ lịch sử tại Pakistan

Trận lũ lịch sử tại Pakistan

Baoquocte.vn. Lũ lụt ở Pakistan cuốn trôi nhà cửa, đường sá, vật nuôi và hoa màu, cướp đi mạng sống của hơn 1.400 người, đẩy hàng triệu người vào cảnh khốn đốn.
Cuộc đời Nữ hoàng Anh: Những sự thật thú vị ít người biết

Cuộc đời Nữ hoàng Anh: Những sự thật thú vị ít người biết

Baoquocte.vn. Nữ hoàng Anh Elizabeth II (1926-2022) chưa bao giờ học trường công, cũng phải đóng thuế, rất yêu chó corgi...
Tiểu sử cố Nữ hoàng Anh Elizabeth II

Tiểu sử cố Nữ hoàng Anh Elizabeth II

Baoquocte.vn. Nữ hoàng Elizabeth II, vị quân vương tại vị lâu nhất của Vương quốc Anh, đã qua đời tại Balmoral ở tuổi 96 sau 70 năm trị vì.
Xung đột Nga-Ukraine: Xu hướng mới trong sử dụng năng lượng

Xung đột Nga-Ukraine: Xu hướng mới trong sử dụng năng lượng

Baoquocte.vn. Xung đột Nga-Ukraine buộc các nước tìm kiếm và có điều chỉnh phù hợp về chính sách sử dụng năng lượng.
Phiên bản di động