Sổ tay Văn hóa Đông - Tây

Nhà văn hóa Hữu Ngọc: Cái tóc trong văn hóa

HỮU NGỌC
Theo dõi TGVN trên
TGVN. Tóc được coi là trang sức trời phú cho phụ nữ trong văn hóa của Việt Nam. Tóc hay gắn với cái đẹp của đàn bà, tình duyên. Vì tóc đẹp mà lại thiêng liêng, nên có tục cắt tóc thề yêu nhau mãi mãi.
TIN LIÊN QUAN
nha van hoa huu ngoc cai toc trong van hoa Nhà văn hóa Hữu Ngọc: Chuyện cái bắt tay
nha van hoa huu ngoc cai toc trong van hoa Nhà văn hóa Hữu Ngọc bàn về trí thức Việt Nam và hội nhập quốc tế
nha van hoa huu ngoc cai toc trong van hoa
Tóc được coi là trang sức trời phú cho phụ nữ trong văn hóa Việt Nam.

Năm chín mười tuổi, đọc Tam Quốc, tôi nhớ nhất đoạn Hạ Hầu Đôn đánh thành bị Tào Tính bắn tên trúng mắt. Đôn rút tên ra, nuốt con ngươi rồi nói "Tinh cha huyết mẹ không nên bỏ!" rồi tiếp tục xông lên giết được tướng địch.

Lời nói của Hạ Hầu Đôn phản ánh quan niệm chữ Hiếu của Khổng học: Tất cả những gì thuộc thân thể do cha mẹ ban cho đều phải giữ nguyên. Dĩ nhiên, điều này áp dụng cho cả tóc, khiến cho trong văn hóa của ta chịu ảnh hưởng Khổng học, tóc có một giá trị thiêng liêng.

Người Pháp hoàn thành việc chiếm đóng Việt Nam vào năm 1883. Suốt thập niên đầu thế kỷ XX, đàn ông vẫn để tóc dài, quấn thành búi tó. Cắt tóc ngắn là cả một cuộc đấu tranh tư tưởng cách mạng trong quá trình tiếp biến văn hóa với phương Tây. Sự thay đổi này được thực hiện qua phong trào cải cách của các nhà nho tiến bộ (Đông Kinh nghĩa thục và Duy Tân) vào thập niên đầu của thế kỷ XX, sự bắt buộc học sinh các trường cắt tóc ngắn (từ thập niên thứ hai), dư luận báo chí (nhất là trong những năm 1920–30). Lúc đầu, cắt tóc gây ra đau khổ tinh thần, vì tội bất hiếu. Theo Nguyễn Minh Vỹ kể lại: Năm 1911, có ông bố phải làm lễ cúng xôi gà để xin ông bà ông vải tha tội vì phải cho con cắt tóc để được vào trường tiểu học. Đến những năm 1930, hầu như cắt tóc đã phổ biến đến cả nông thôn. Vậy mà vẫn có nhà nho tân học như cụ Nguyễn Văn Tố mãi đến 1939 mới chịu cắt búi tó, sau khi bị báo Phong Hóa giễu cợt. Phụ nữ không phải là đối tượng phong trào cắt tóc, mặc dù lý do phong trào là “văn minh hóa” và vệ sinh.

Đối với mọi nền văn hóa, tóc mang tính chất thiêng liêng. Ở Thái Lan, điều cấm kỵ là xoa đầu trẻ em, dù là để tỏ lòng âu yếm, Kinh thánh còn ghi lại chuyện Samson có sức khỏe vô địch nhờ bộ tóc. Ông bị cô gái giang hồ Delilah phản bội, cắt mất tóc trong khi ngủ. Tỉnh dậy khi bị trói, ông lại có sức khỏe do tóc mọc lại. Ông lay các cột ngôi đền, khiến ngôi đền đổ sập.

Tóc coi như kết tinh tâm linh, nên có tục thờ tóc làm thánh tích. Tóc là một biểu tượng của nhân vị xã hội, dài ngắn hay cắt đi đều mang ý nghĩa tư cách xã hội. Người da đỏ có tục lột da đầu cả tóc của kẻ thù để giữ làm chiến tích. Ngày nay, ở Âu Mỹ, bọn quá khích bài ngoại cạo trọc đầu (Skinbead) để thể hiện sự phản kháng xã hội. Trong nhiều tôn giáo, cạo trọc đầu hay một phần tóc để quyết định cắt đứt với thế tục. Tù nhân bị cạo trọc đầu, tức là bị đẩy ra khỏi xã hội có kỷ cương. Người để tóc dài hoặc rối là có ý xa lánh xã hội (ẩn sĩ) hoặc tang tóc, buồn thảm (Dãi dầu tóc rối da chì quản bao – Truyện Kiều).

Để tóc cũng liên quan tới đẳng cấp xã hội: đẳng cấp võ sĩ đạo Nhật rất coi trọng kiểu để tóc. Ở Pháp, khi bắt đầu cắt tóc, chỉ vua và hoàng thân có quyền để tóc dài. Mãn Thanh đô hộ Trung Quốc bắt người Hoa tết bím tóc. Tóc mọc quanh đầu cũng biểu hiện tia sáng mặt trời, thần linh. Do đó, có chùm tóc thóp đầu của thần linh Ấn Độ giáo.

Tóc được coi là trang sức trời phú cho phụ nữ trong văn hóa của ta. Tóc hay gắn với cái đẹp của đàn bà, tình duyên (Mây thua nước tóc tuyết nhường màu da – Truyện Kiều). Vì tóc đẹp mà lại thiêng liêng, nên có tục cắt tóc thề yêu nhau mãi mãi (Tóc mây một món dao vàng chia đôi, Tóc thề đã chấm ngang vai - Truyện Kiều). Hôn nhân dùng cụm từ “Kết tóc xe tơ”.

Trước đây, cái đẹp của phụ nữ Nam Kỳ là cái búi tóc, của phụ nữ Bắc Kỳ là cái đuôi gà (Một thương tóc bỏ đuôi gà – Ca dao). Tóc dày thì mới đẹp, vì vậy trước cách mạng 1945, ở Hà Nội (cả một số tỉnh nhỏ như Nam Định), có những người gánh thùng đựng hũ kẹo mạch nha và que tre đi đổi kẹo lấy tóc (tóc rối đổi kẹo). Phụ nữ khi chải đầu hàng ngày nhét những sợi tóc rụng vào khe cửa cho trẻ con đổi lấy que kẹo. Nguyên liệu tóc cũng có nhiều nguồn khác: đàn bà tóc rậm quá cắt bớt đi bán, phụ nữ ngoại tình phải cạo trọc đầu bôi vôi...

Phụ nữ ít tóc mua tóc độn hoặc tóc làm đuôi gà (giải tóc để thòng xuống bên má sau khi cuốn trong khăn). Tôi còn nhớ ở chợ Đồng Xuân Hà Nội, có mấy bà ngồi bán tóc. Những người đi các làng các phố mua tóc là người làng Triều Khúc (huyện Thanh Oai, Hà Đông), cách Hà Nội độ 7km. Tại sao vậy? Theo nhà nghiên cứu lịch sử kinh tế Đặng Phong, thì trong Thế chiến I và kéo dài đến giữa những năm 1930, ở Pháp và châu Âu có “mốt” phụ nữ dùng lưới đan bằng sợi để bọc tóc cho khỏi lòa xòa. Nhân cuộc đấu xảo thuộc địa Pháp ở Marseille, một người thợ thủ công ở Triều Khúc được phép gửi sang trưng bày một cái lưới bọc tóc bằng tóc người. Hãng Manufrance có sáng kiến đặt mua tóc ở Việt Nam để dệt thành lưới tóc bán ở Pháp. Từ 1923–1932, hãng đã sản xuất được 10 vạn chiếc lưới bằng tóc, bán được 2 triệu franc. Sau đó, lưới bọc tóc chấm dứt. Dân Triều Khúc tiếp tục lùng mua tóc, nhưng cái chính là mua lông gà lông vịt cũng để xuất khẩu.

Từ tóc cũng khá phổ biến trong ngôn ngữ văn học ta: tóc mây, tóc xanh biểu hiện tuổi thanh xuân của phụ nữ, tóc bạc tóc sương, tóc hạc ngụ ý cái gì nhỏ bé (Tóc tơ chưa đền, kẽ tóc chân tơ - Truyện Kiều). Dân gian tin là phụ nữ có mang ba tháng mới mọc tóc.

nha van hoa huu ngoc cai toc trong van hoa Nhà văn hóa Hữu Ngọc: Tìm một hướng mới cho phát triển

TGVN. Phát triển chủ yếu khi đó là tăng trưởng kinh tế (GDP), điều dẫn đến chủ nghĩa tiêu thụ, cạnh tranh khốc liệt trên ...

nha van hoa huu ngoc cai toc trong van hoa Nhà văn hóa Hữu Ngọc bàn về hài hước

TGVN. Hài hước nuôi dưỡng đầu óc sáng tạo, khiến người bớt căng thẳng trong giây lát trước thực tế, gay go, làm cho không ...

nha van hoa huu ngoc cai toc trong van hoa Nhà văn hóa Hữu Ngọc bàn về văn hóa xe máy ở Hà Nội

TGVN. Xe máy trở thành dụng cụ gắn bó các thành viên gia đình, kéo rộng gia đình từ nhà ra phố phường thành thị. ...

Có thể bạn quan tâm

Đọc thêm

Tử vi hôm nay - Xem tử vi vui 12 con giáp ngày 2/3: Tuổi Dậu công việc thuận lợi, tuổi Mão sự nghiệp may mắn

Tử vi hôm nay - Xem tử vi vui 12 con giáp ngày 2/3: Tuổi Dậu công việc thuận lợi, tuổi Mão sự nghiệp may mắn

Tử vi hôm nay 2/3/2021, tử vi 12 con giáp - tuổi Tí, Sửu, Dần, Mão, Thìn, Tỵ, Ngọ, Mùi, Thân, Dậu, Tuất và Hợi về công việc, tài lộc...
XSMN 2/3 - Kết quả xổ số miền Nam hôm nay thứ 3 ngày 2/3/2021 - SXMN 2/3 - dự đoán XSMN 3/3

XSMN 2/3 - Kết quả xổ số miền Nam hôm nay thứ 3 ngày 2/3/2021 - SXMN 2/3 - dự đoán XSMN 3/3

XSMN 2/3. Trực tiếp kết quả xổ số miền Nam hôm nay thứ 3 ngày 2/3/2021. XSMN thứ 3. KQXSMN. SXMN 2/3.
XSBL 2/3 - Kết quả xổ số Bạc Liêu hôm nay thứ 3 ngày 2/3/2021 - SXBL 2/3 - KGXSBL thứ 3

XSBL 2/3 - Kết quả xổ số Bạc Liêu hôm nay thứ 3 ngày 2/3/2021 - SXBL 2/3 - KGXSBL thứ 3

XSBL 2/3. KQXSBL 2/3. Xổ số Bạc Liêu hôm nay ngày 2 tháng 3 năm 2021. Xo so Bac Lieu. KQSXBL. SXBL 2/3
XSMT 2/3 - Kết quả xổ số miền Trung hôm nay thứ 3 ngày 2/3/2021 - SXMT 2/3 - dự đoán XSMT 3/3

XSMT 2/3 - Kết quả xổ số miền Trung hôm nay thứ 3 ngày 2/3/2021 - SXMT 2/3 - dự đoán XSMT 3/3

XSMT 2/3. Trực tiếp kết quả xổ số miền Trung hôm nay thứ 3 ngày 2/3/2021. XSMT thứ 3. KQXSMT. SXMT 2/3.
Việt Nam-Áo đẩy mạnh hợp tác về kinh tế, thương mại

Việt Nam-Áo đẩy mạnh hợp tác về kinh tế, thương mại

Thứ trưởng thường trực Bộ Kinh tế và Kỹ thuật số Áo làm việc với Đại sứ Lê Dũng về hướng thúc đẩy hợp tác kinh tế, thương mại Việt ...
Tàu chiến Mỹ-Nga 'đụng hàng' ở Sudan

Tàu chiến Mỹ-Nga 'đụng hàng' ở Sudan

Hai tàu chiến Mỹ cập cảng Sudan trong 1 tuần, còn Hải quân Nga tuyên bố sẽ thiết lập một căn cứ hỗ trợ hậu cần tại đây.
Vụ Navalny: Bốn quan chức Nga chịu cơ chế trừng phạt nhân quyền mới của EU

Vụ Navalny: Bốn quan chức Nga chịu cơ chế trừng phạt nhân quyền mới của EU

Bốn quan chức cấp cao của Nga liên quan tới vụ bắt giữ Alexei Navalny bị trừng phạt theo cơ chế trừng phạt nhân quyền mới của EU.
Vaccine Covid-19: Thủ tướng Ấn Độ tiêm liều đầu tiên, EC sắp 'chốt' hộ chiếu vaccine điện tử?

Vaccine Covid-19: Thủ tướng Ấn Độ tiêm liều đầu tiên, EC sắp 'chốt' hộ chiếu vaccine điện tử?

Thủ tướng Ấn Độ Narendra Modi đã được tiêm vaccine phòng dịch Covid-19 mũi đầu tiên tại Viện Nghiên cứu y tế quốc gia AIIMS.
Cựu Tổng thống Pháp lãnh án 3 năm tù giam vì tội tham nhũng

Cựu Tổng thống Pháp lãnh án 3 năm tù giam vì tội tham nhũng

Ông Nicolas Sarkozy trở thành cựu Tổng thống Pháp đầu tiên chịu thời gian tù giam thực sự.
Tử vi 12 cung hoàng đạo thứ 3 ngày 2/3/2021: Song Tử bối rối trong tình cảm, Bọ Cạp sa vào lưới tình

Tử vi 12 cung hoàng đạo thứ 3 ngày 2/3/2021: Song Tử bối rối trong tình cảm, Bọ Cạp sa vào lưới tình

Tử vi hôm nay 2/3 của 12 cung hoàng đạo - Ma Kết, Bảo Bình, Song Ngư, Bạch Dương, Kim Ngưu, Song Tử, Cự Giải, Sư Tử, Xử Nữ, Thiên ...
Giới thiệu vẻ đẹp của hoa ban trong chuỗi hoạt động 'Mùa Xuân nho nhỏ'

Giới thiệu vẻ đẹp của hoa ban trong chuỗi hoạt động 'Mùa Xuân nho nhỏ'

Đặc biệt, trong tháng 3 này, hình ảnh hoa ban sẽ được tôn vinh thông qua nhiều hoạt động cụ thể.
Lượng khách quốc tế đến Việt Nam trong tháng 2 giảm 38%

Lượng khách quốc tế đến Việt Nam trong tháng 2 giảm 38%

Khách quốc tế đến Việt Nam trong tháng 2/2021 đạt gần 11.000 lượt người, giảm 38,3% so với tháng trước và giảm 99,1% so với cùng kỳ năm trước.
Thú chơi Xuân mùa Covid-19: Tìm về truyền thống hay chạy theo công nghệ?

Thú chơi Xuân mùa Covid-19: Tìm về truyền thống hay chạy theo công nghệ?

Covid-19 đã làm thay đổi suy nghĩ 'Tháng Giêng là tháng ăn chơi' và thú chơi Xuân của người dân cũng khác đi nhiều so với những năm trước đây.
Hướng dẫn nấu món phở gà sai cách, blogger nước ngoài bị phản ứng dữ dội

Hướng dẫn nấu món phở gà sai cách, blogger nước ngoài bị phản ứng dữ dội

Trên trang cá nhân, blogger ẩm thực nổi tiếng người Mỹ đã hướng dẫn cách nấu món phở gà kiểu Việt Nam nhưng lại dùng nước sốt mè với gà kho tàu.
Thiên đường du lịch Maldives đã 'quên' Covid-19 như thế nào?

Thiên đường du lịch Maldives đã 'quên' Covid-19 như thế nào?

Dù chỉ đón được hơn nửa triệu khách ghé thăm, thì ngành du lịch Maldives vẫn là một trong những câu chuyện thành công nhất năm 2020.
Ghé thăm chùa Trăm Gian, nơi có rồng đá thời Trần 'độc nhất, vô nhị' ở Hà Nội

Ghé thăm chùa Trăm Gian, nơi có rồng đá thời Trần 'độc nhất, vô nhị' ở Hà Nội

Chùa Trăm Gian thuộc huyện Chương Mỹ (Hà Nội) là điểm du lịch tâm linh hấp dẫn vào dịp cuối tuần và những ngày đầu xuân mới.
Khám phá Việt Nam - cuốn sách mở ra cả một thế giới

Khám phá Việt Nam - cuốn sách mở ra cả một thế giới

Khám phá Việt Nam là cuốn sách ảnh vừa ra mắt độc giả của Nhà xuất bản Thanh niên do Tổng cục Du lịch giữ bản quyền.
Góc nhìn mới mẻ từ cuốn sách hay ‘Nhà nước khởi tạo’

Góc nhìn mới mẻ từ cuốn sách hay ‘Nhà nước khởi tạo’

‘Nhà nước khởi tạo' của Giáo sư Mariana Mazzucato đang là cuốn sách hay đem tới những góc nhìn mới mẻ về vai trò của Nhà nước trong việc kiến tạo để phát triển.
Học giả Canada đánh giá cao tư tưởng của Chủ tịch Hồ Chí Minh về chống phân biệt chủng tộc

Học giả Canada đánh giá cao tư tưởng của Chủ tịch Hồ Chí Minh về chống phân biệt chủng tộc

Ngày 20/2, cuốn sách Hồ Chí Minh: Chủng tộc da đen và các tác phẩm chọn lọc về phân biệt chủng tộc của giáo sư Nguyễn Đài Trang đã ra mắt.
Những cuốn sách hay nên đọc trong mùa Covid-19 năm 2021

Những cuốn sách hay nên đọc trong mùa Covid-19 năm 2021

Có những cuốn sách hay giống như liều thuốc cứu rỗi tâm hồn, động viên con người vượt qua khó khăn trong cuộc sống...
Cuốn sách với những giải mã về mạng lưới và quyền lực trong xã hội

Cuốn sách với những giải mã về mạng lưới và quyền lực trong xã hội

Có nhiều lý do khiến 'Quảng trường và tòa tháp' - cuốn sách mới nhất của Niall Ferguson được bình chọn là cuốn sách bán chạy nhất của New York Times...
Lịch sử chính trị - Bộ sách mang tính bước ngoặt về lịch sử nhà nước hiện đại

Lịch sử chính trị - Bộ sách mang tính bước ngoặt về lịch sử nhà nước hiện đại

Bộ sách bán chạy nhất về lịch sử nhà nước hiện đại và nhận được nhiều lời khen của tác giả Francis Fukuyama vừa được ấn hành tại Việt Nam.
Phiên bản di động