Những ký ức về ASEM

Năm 1995 đánh dấu mốc quan trọng trong quan hệ quốc tế của nước ta nói chung và trong quá trình hội nhập quốc tế nói riêng. Trong năm đó, giữa nước ta và Hoa Kỳ -  hai nước vốn là thù địch đã chính thức thiết lập quan hệ ngoại giao; cũng năm đó nước ta gia nhập ASEAN. Hai sự kiện quan trọng như vậy trong quan hệ song phương và đa phương có mối liên hệ với nhau, tác động qua lại lẫn nhau.

Lúc này tôi đang là Thứ trưởng Bộ Ngoại giao. Bên cạnh các công việc khác, tôi được phân công làm SOM (quan chức cao cấp) trong quan hệ với ASEAN. Thật tình mà nói, tôi khá ngu ngơ với công việc mới toanh này vì trước đó tôi chỉ chuyên làm công tác nghiên cứu, về chính trị chủ yếu liên quan tới Liên Xô trước đây và về kinh tế đối ngoại chứ có tham gia hoạt động đa phương bao giờ đâu và càng không dính dáng gì tới ASEAN cả.

Nước ta gia nhập ASEAN vào lúc Hiệp hội triển khai kế hoạch hình thành AFTA, mở ra Diễn đàn an ninh khu vực (ARF), ký Hiệp ước biến Đông Nam Á thành khu vực không có vũ khí hạt nhân và mở rộng quan hệ quốc tế.

Trong khuôn khổ đó, ASEAN thống nhất vận động tổ chức Diễn đàn Á - Âu để mở rộng hợp tác với Liên minh châu Âu là một trong 3 đầu tàu của kinh tế thế giới, có vai trò quan trọng trên bàn cờ chính trị quốc tế.

Chẳng bao lâu sau khi nước ta trở thành thành viên ASEAN, trong một cuộc họp SOM bàn vấn đề này đã nẩy sinh câu chuyện nên gọi tắt Diễn đàn thế nào. Lúc đầu có người đề nghị gọi là AEM (nghĩa là Cuộc gặp Á – Âu) nhưng thấy không tiện vì trùng với tên gọi của Hội nghị Bộ trưởng kinh tế ASEAN. Thay vào đó có bạn đề nghị gọi là EAM cho đỡ trùng. Thấy vậy tôi giơ tay xin phát biểu: đây là sáng kiến của ASEAN chúng ta, tại sao lại đưa châu Âu lên trước? Nên đưa ASEAN lên trước nhưng để đỡ trùng với tên gọi của Hội nghị Bộ trưởng kinh tế ASEAN, ta nên bổ sung chữ “S” vào sau chữ “A” thành “ASEM” (Asia-European Meeting) thì hợp lý hơn. Mọi người lập tức tán thành, đáp lại, tôi bình luận: “Đây là đóng góp đầu tiên của Việt Nam vào ASEAN sau khi trở thành thành viên!”, làm cho cả hội nghị cười phá lên tán thưởng.

Thế rồi năm sau (1996) đã diễn ra cuộc gặp cấp cao đầu tiên của ASEM ở Bangkok (Thái Lan) đánh dấu sự ra đời của Diễn đàn quan trọng này. Đoàn đại biểu nước ta do Thủ tướng Võ Văn Kiệt dẫn đầu tham dự Hội nghị. Ấn tượng mạnh nhất còn lại trong tôi về sự kiện này là ông Sáu Dân (bí danh của Thủ tướng) phải tất bật tiếp xúc với các nhà lãnh đạo hai châu lục, nhất là từ các nước EU, thậm chí cả trong những phút giải lao ngắn ngủi. Chương trình hoạt động khẩn trương tới mức ông Sáu vốn là con người rất năng động và có sức khỏe tốt đã la tôi: Tại sao xếp lịch dồn dập như dzậy? Bị la nhưng trong lòng tôi lại thấy vui vì điều đó chứng tỏ đất nước không những đã thoát khỏi vòng vây ở khu vực mà đã vươn sang châu Âu và được họ “để mắt” tới! Bây giờ những chuyện như vậy quá bình thường song 20 năm trước thật quý biết bao.

Một sự kiện lớn liên quan tới ASEM là Hội nghị cấp cao ở Hà Nội năm 2004. Vị thế nước ta đã khác: không còn là nước nghèo đói, bị bao vây cô lập nữa mà đã trở thành một trong những quốc gia phát triển với tốc độ cao nhất lúc bấy giờ, là thành viên của ASEAN, APEC, đã ký BTA với Hoa Kỳ và đang đẩy mạnh đàm phán để gia nhập WTO. Với vị thế ngang ngửa như vậy thì phải tổ chức Cấp cao ASEM cho ra hồn!

Với tư cách Phó Thủ tướng Chính phủ phụ trách lĩnh vực đối ngoại, tôi hiểu rất rõ trọng trách đó. Ngoài nội dung Hội nghị, tôi phải lo từng chi tiết của công tác tổ chức. Mà những chi tiết như vậy bao gồm hàng trăm đầu việc lớn nhỏ theo đúng nghĩa “thượng vàng hạ cám”. Chỉ xin kể lại một việc.

Số là Lễ khai mạc diễn ra tại Hội trường Ba Đình, còn Hội nghị giữa các nhà lãnh đạo sẽ tiến hành ở Trung tâm Hội nghị quốc tế Lê Hồng Phong. Thời gian rất eo hẹp, làm thế nào chuyên chở mấy chục vị lãnh đạo cấp cao cùng mấy trăm quan chức sang kịp? Để bảo đảm chắc chắn, chúng tôi đã phải tập dượt như thật trước và phát hiện ra không có cách nào làm gọn gàng được. Trong tình thế đó tôi bèn quyết định bố trí để mọi người đi bộ sang phố Lê Hồng Phong và con đường ngắn nhất là đi qua vườn hoa Bà Huyện Thanh Quan. Muốn vậy tôi đã yêu cầu dẹp sạch các ki-ốt nhếch nhác như quầy chụp ảnh và các quán ăn ở vườn hoa, bố trí các thiếu nữ Hà Nội mặc áo dài, cầm cờ hoa hình thành hàng rào hai bên đường chào mừng các đoàn.

Quả nhiên ai cũng thích thú cách chuyển dịch như vậy vì các vị lãnh đạo luôn bị “chăm sóc” quá mức, nay được xổ lồng, vừa đi vừa trò chuyện thân tình với nhau, vẫy chào các thiếu nữ kiều diễm, tạo ra không khí thoải mái, tự nhiên, đầy tình người.

Việc nhỏ này dạy cho tôi nhiều bài học. Trong ngoại giao không có việc gì không quan trọng; mọi việc cần được tính toán, thử nghiệm rất cụ thể và chọn phương án thích hợp nhất. Và ngoại giao tốt nhất là ngoại giao tình người, lòng dân. Những bài học ấy đã được vận dụng trong một sự kiện lớn khác là Cấp cao APEC Hà Nội 2006.

Tất nhiên Cấp cao ASEM 2004 không chỉ góp phần quảng bá hình ảnh một nước Việt Nam năng động và hiếu khách, nâng cao hơn nữa vị thế quốc tế cho đất nước mà còn đem lại nhiều kết quả “tiền tươi thóc thật”. Một trong những kết quả nhãn tiền là chúng ta đã tận dụng dịp này để hoàn tất đàm phán với EU về việc Việt Nam gia nhập WTO, làm đòn bẩy thúc đẩy đàm phán với các nước khác. Đây là dấu ấn khác về ASEM cần nhắc tới.

Qua những câu chuyện nho nhỏ trên ta có thể thấy các diễn đàn đa phương, trong đó có ASEM, không phải là nơi chỉ có nói và nói (theo tiếng Anh là “talk and talk”). Chúng có thể đem lại nhiều kết quả vô hình và hữu hình quan trọng lắm, miễn là ta biết làm ăn.