 |
| Thứ trưởng Ngoại giao Hồ Xuân Sơn và ông Hugo Hans Siblesz, Tổng thư ký PCA, tháng 6/2014. |
PCA là gì?
Tòa trọng tài thường trực (PCA) là một tổ chức quốc tế liên chính phủ với 115 quốc gia thành viên, có trụ sở tại La Hay, Hà Lan. PCA được thành lập theo Công ước về giải quyết tranh chấp quốc tế bằng biện pháp hòa bình năm 1899 (Công ước 1899) và Công ước về giải quyết tranh chấp quốc tế bằng biện pháp hòa bình năm 1907 (Công ước năm 1907). Nhiệm vụ của PCA là tạo điều kiện thuận lợi cho việc giải quyết các tranh chấp quốc tế giữa các quốc gia bằng trọng tài hoặc bằng các biện pháp hòa bình khác. Thực chất, PCA là một cơ chế cho phép thiết lập các hội đồng trọng tài ad-hoc để giải quyết các tranh chấp theo yêu cầu của các quốc gia. Thẩm quyền của Tòa được xác định căn cứ vào thỏa thuận giữa các bên liên quan.
Về cơ cấu tổ chức, PCA có ba bộ phận chính gồm (i) Hội đồng hành chính thường trực (gồm đại diện của cơ quan đại diện ngoại giao các quốc gia thành viên tại Hà Lan) có chức năng đưa ra chỉ đạo chung về hoạt động và giám sát ngân sách và chi tiêu của Tòa, cũng như hoạt động của Ban quốc tế; (ii) Thành viên của Tòa, là danh sách trọng tài viên do các quốc gia thành viên Công ước chỉ định; (iii) Ban quốc tế, là ban thư ký của Tòa, do một Tổng thư ký đứng đầu, có nhiệm vụ hỗ trợ hoạt động của Tòa, cung cấp dịch vụ đăng ký và hỗ trợ pháp lý cho các ủy ban, thực hiện các dịch vụ khác như nghiên cứu pháp lý, hỗ trợ hậu cần và kỹ thuật cho các buổi họp và phiên xét xử.
PCA giải quyết tranh chấp như thế nào?
Quy trình giải quyết tranh chấp của PCA khá linh hoạt và phụ thuộc hoàn toàn vào quyết định hay thỏa thuận của các bên tranh chấp. Thông thường, các bên sẽ thỏa thuận về vấn đề tranh chấp, xác định phạm vi thẩm quyền của các trọng tài viên, cũng như thời gian và phương thức cho phép chỉ định Trọng tài viên, phương thức, trình tự và thời gian thực hiện việc trao đổi thông tin, tổng số tiền mỗi bên phải đặt cọc trước cho các chi phí phát sinh, nơi đặt Tòa, ngôn ngữ sử dụng… Bên cạnh việc giải quyết tranh chấp theo thủ tục do các bên thỏa thuận, nếu các bên đồng ý, PCA có thể giải quyết tranh chấp theo các thủ tục không bắt buộc.
Trên cơ sở thỏa thuận của các bên, PCA sẽ xem xét vấn đề tranh chấp. Sau các giai đoạn biện hộ và tranh tụng, Tòa sẽ họp kín và đưa ra quyết định theo đa số. Phán quyết của Tòa chỉ ràng buộc các bên ký kết thỏa thuận trọng tài và không được kháng cáo. Bất cứ tranh chấp nào phát sinh giữa các bên liên quan đến việc giải thích hoặc thi hành phán quyết sẽ được đệ trình lên Hội đồng trọng tài xem xét, trừ trường hợp các bên có thỏa thuận khác.
Vai trò ngày càng tăng
Kể từ khi thành lập cho đến nay, hoạt động và vai trò của PCA đã tăng lên đáng kể, đặc biệt là trong lĩnh vực kinh tế - đầu tư. Điều này một phần là do quyết định của Hội đồng hành chính thường trực cho phép Ban quốc tế hỗ trợ việc giải quyết tranh chấp không chỉ giữa các quốc gia, mà còn giữa quốc gia với các công ty, tổ chức tư nhân; một phần là do việc thông qua Bộ quy tắc trọng tài của Ủy ban Luật thương mại quốc tế của Liên hợp quốc (UNCITRAL). Một lý do quan trọng khác là tác động của sự gia tăng của các mối quan hệ hợp tác về kinh tế - thương mại, các hoạt động đầu tư xuyên quốc gia và sự tăng cường phụ thuộc lẫn nhau giữa các nước trong bối cảnh toàn cầu hóa.
Có thể nói, PCA đã thực sự phát triển thành một cơ quan trọng tài quốc tế hiện đại, đa chiều, là điểm kết nối giữa công pháp và tư pháp quốc tế, đáp ứng được nhu cầu giải quyết các tranh chấp quốc tế ngày càng tăng của cộng đồng quốc tế. Số lượng vụ việc được đệ trình lên PCA tăng rất nhanh, đặc biệt là trong những năm gần đây. Năm 2013, Tòa đã tiến hành giải quyết 104 vụ việc, gồm 35 vụ mới thụ lý. Trong đó, 62 vụ liên quan đến các hiệp định đầu tư và luật đầu tư, 30 vụ liên quan đến hợp đồng giữa một bên là tư nhân và một bên là nhà nước hoặc các cơ quan nhà nước, 8 vụ liên quan đến trọng tài giữa các quốc gia... Ngoài ra, PCA cũng tiếp nhận và giải quyết 54 yêu cầu liên quan đến việc chỉ định trọng tài theo UNCITRAL và các bộ quy tắc trọng tài khác.
Việt Nam cam kết giải quyết tranh chấp bằng biện pháp hòa bình
Việt Nam đã gia nhập Công ước 1899 và Công ước năm 1907, trở thành thành viên của PCA từ năm 2011. Việt Nam có thể sử dụng các cơ chế quy định tại hai Công ước để giải quyết các tranh chấp phát sinh với các nước bằng biện pháp hòa bình. Sau khi trở thành thành viên PCA, Việt Nam nhận được sự hỗ trợ của Tòa trong các vấn đề về thủ tục, tư vấn pháp lý trong một số vụ kiện.
Chẳng hạn, trong vụ kiện của Michael McKenzie (công dân Hoa Kỳ, giám đốc công ty TNHH South Fork), PCA đã trung gian chuyển đề nghị dừng bổ nhiệm trọng tài thứ hai của Việt Nam cho nguyên đơn; qua đó, tạm dừng quy trình bổ nhiệm trọng tài thêm ba tháng để các cơ quan trong nước của Việt Nam tìm hiểu thêm vụ việc và định hướng xử lý.
Ngoài ra, PCA đã cử cán bộ Văn phòng quan hệ quốc tế vào giảng bài tại lớp tập huấn về luật pháp quốc tế đương đại và vấn đề giải quyết tranh chấp quốc tế do Bộ Ngoại giao tổ chức tháng 9/2013.
Về phía mình, Việt Nam cũng đã chỉ định bốn trọng tài viên của Việt Nam làm thành viên của PCA với nhiệm kỳ sáu năm. Các trọng tài viên của Việt Nam đã tới La Hay tham dự Lễ kỷ niệm 100 năm trụ sở của PCA. Việt Nam cũng đã bổ nhiệm đại sứ thường trực bên cạnh PCA, tham gia các cuộc họp của Hội đồng chấp hành PCA từ năm 2012.
Nhằm tạo điều kiện thuận lợi cho PCA tiến hành các hoạt động giải quyết tranh chấp quốc tế ở Việt Nam và thúc đẩy mối quan hệ hợp tác giữa hai Bên, ngày 23/6/2014, Chính phủ Việt Nam và PCA đã tiến hành ký Hiệp định nước chủ nhà và Thư trao đổi về hợp tác. Việt Nam là quốc gia thứ chín (sau Argentina, Costa Rica, Ấn Độ, Lebanon, Mauritius, Singapore, Nam Phi và Chile) ký Hiệp định nước chủ nhà với PCA và là quốc gia đầu tiên ký thỏa thuận về hợp tác với PCA.
Với việc ký Hiệp định nước chủ nhà, Việt Nam công nhận PCA có tư cách pháp lý cần thiết để tiến hành các hoạt động giải quyết hòa bình các tranh chấp quốc tế thông qua trọng tài, trung gian, hòa giải và ủy ban điều tra và trong việc cung cấp các hỗ trợ thích hợp khác cho các chính phủ, tổ chức liên chính phủ, và các thực thể khác, cũng như tiến hành các hoạt động hợp tác tại Việt Nam.
Với việc ký Thư trao đổi về hợp tác, Việt Nam và PCA thống nhất hợp tác về đào tạo cán bộ pháp lý, trao đổi thông tin về các vấn đề hoặc hoạt động mà một hoặc cả hai bên quan tâm. PCA cung cấp cho Chính phủ Việt Nam các thông tin chung hoặc tư vấn về các vấn đề thủ tục thuộc quy trình trọng tài quốc tế do PCA điều hành nhưng không liên quan đến bất kỳ thủ tục tố tụng cụ thể nào của PCA, khi Chính phủ Việt Nam có yêu cầu.
Việc ký hai văn kiện với PCA là bước đi quan trọng nhằm cụ thể hóa chủ trương tích cực, chủ động hội nhập quốc tế, đa dạng hóa, đa phương hóa quan hệ đối ngoại của Việt Nam, phù hợp với mục tiêu thiết lập và đẩy mạnh quan hệ hợp tác với các cơ quan pháp lý quốc tế, trong đó có PCA mà Đề án “Xây dựng đội ngũ cán bộ pháp lý tham gia các cơ quan pháp lý quốc tế giai đoạn 2012 – 2015 và định hướng đến năm 2020” đề ra.
Trong bối cảnh Việt Nam tích cực chủ động hội nhập quốc tế, đấu tranh bảo vệ chủ quyền và các quyền lợi hợp pháp của Nhà nước và công dân Việt Nam, việc nghiên cứu, sử dụng các cơ chế tài phán quốc tế hỗ trợ giải quyết các tranh chấp liên quan đến Việt Nam có ý nghĩa quan trọng. Điều đó thể hiện Việt Nam cam kết giải quyết tranh chấp bằng biện pháp hòa bình phù hợp với luật pháp quốc tế, góp phần duy trì hòa bình, an ninh quốc tế, và quan hệ hữu nghị, hợp tác với các quốc gia.
