Syria hậu chính quyền Assad và cuộc đấu tranh định hình một cấu trúc an ninh mới

Ảnh chụp màn hình bài viết.

Đó là nhận định được đưa ra trong bài viết “Post-Assad Syria and the Struggle for a New Security Architecture” được đăng tải trên tạp chí Modern Diplomacy.

Cơ hội của Israel

Theo bài viết, trong suốt thời gian cựu Tổng thống Bashar al-Assad nắm quyền, Israel phải đối mặt với một bộ máy quân sự Syria được Iran, Nga và Hezbollah hậu thuẫn. Với sự chống lưng của các lực lượng này, quân đội Syria từng hình thành một hệ thống quân sự và an ninh có khả năng gây sức ép và đe dọa Israel.

Tuy nhiên, khi chính quyền ông Assad sụp đổ, hệ thống đó cũng tan rã, đồng nghĩa với việc Syria gần như mất đi ngay lập tức nền tảng quân sự và thể chế an ninh mà nước này có thể sử dụng để gây sức ép đối với Israel.

Ngay sau đó, Israel nhanh chóng tận dụng cơ hội để tấn công phần lớn các cơ sở, khí tài quân sự của Syria, đặc biệt là những cơ sở có thể giúp Damascus từng bước xây dựng lại quân đội trong tương lai. Điều này càng khiến Syria rơi vào tình trạng rối loạn về tổ chức và suy yếu về chiến lược, đồng thời làm tan rã trật tự chính trị vốn được xây dựng dưới thời ông Assad.

Khoảng trống an ninh sau sự sụp đổ của chính quyền Assad cũng tạo điều kiện để Israel lần đầu tiên phá hủy trên diện rộng các cơ sở và khí tài quân sự của Syria – những năng lực mà trước đây từng khiến Israel phải dè chừng và hạn chế phần nào khả năng tiến hành các hoạt động quân sự của nước này trong khu vực.

Tiếp đó, Israel phát động một trong những chiến dịch không kích và tấn công bằng đường biển quy mô lớn nhất từng được tiến hành tại Syria. Mang mật danh “Mũi tên Bashan” (Arrow of Bashan), chiến dịch diễn ra ngay sau khi chính quyền Assad sụp đổ và kéo dài đến cuối tháng 12/2024.

Trong khuôn khổ chiến dịch, Tel Aviv đã tiến hành 498 cuộc tấn công nhằm vào 320 mục tiêu, bao gồm các căn cứ không quân, máy bay, hệ thống phòng không, radar, các trạm thông tin liên lạc, kho đạn dược, cơ sở nghiên cứu và các mục tiêu quân sự trên biển.

Theo các quan chức Israel, chỉ trong vài ngày, các cuộc không kích đã phá hủy khoảng 70-80% năng lực quân sự chiến lược của Syria; riêng một số loại tên lửa đất đối không (SAM) và hệ thống phòng không tiên tiến, mức độ phá hủy lên tới 90%.

Cơ quan Liên minh châu Âu về tị nạn (EUAA) đã ghi nhận tuyên bố của Israel rằng khoảng 80% năng lực quân sự của Syria bị phá hủy trong giai đoạn ngay sau khi chính quyền Assad sụp đổ.

Tuy nhiên, EUAA cũng lưu ý rằng con số này chưa được kiểm chứng độc lập. Dù vậy, các hoạt động giám sát độc lập và phân tích nguồn tin công khai cho thấy không quân Syria, kho tên lửa và nhiều cơ sở hạ tầng liên quan đã chịu thiệt hại rất nghiêm trọng.

Bài viết nhận định, đây không phải là một cuộc đánh chặn hay ngăn chặn thông thường. Nếu Syria vẫn còn một chính quyền trung ương đủ mạnh và hoạt động ổn định, sẽ rất khó để Israel có thể làm suy giảm năng lực quân sự và mức độ đe dọa từ Syria tới quy mô như vậy trong nhiều thập niên.

Có thể nói, sự sụp đổ của chính quyền cựu Tổng thống Assad đã đem đến cho Israel một cơ hội hiếm có và Israel đã nhanh chóng tận dụng cơ hội đó. Mục tiêu là ngăn chính quyền mới hoặc các lực lượng phi nhà nước tiếp cận và sở hữu những vũ khí hiện đại, đồng thời duy trì một thế cân bằng chiến lược thời hậu Assad có lợi cho khả năng tự do hành động của Israel.

Bài viết cho rằng, điều này đặc biệt quan trọng tại miền Nam Syria, vốn là nơi các lực lượng Israel đã vượt qua đường phân định lực lượng năm 1974, thiết lập nhiều tiền đồn và căn cứ, đồng thời tìm cách biến khu vực này trên thực tế thành một vùng phi quân sự.

Sau khi phần lớn năng lực quân sự chiến lược của Syria bị phá hủy, Israel không muốn Damascus có thể khôi phục những năng lực này. Bởi nếu Syria nghiêm túc xây dựng lại quân đội, đặc biệt là khôi phục hệ thống phòng không và năng lực không quân, những mối đe dọa đối với Israel mà nước này vừa loại bỏ sẽ có nguy cơ xuất hiện trở lại.

Ngày 8/12 đánh dấu một giai đoạn mới với người Syria sau khi quân nổi dậy chiếm thủ đô Damascus và Tổng thống Bashar al-Assad chạy trốn sang Nga, chấm dứt cuộc nội chiến kéo dài 13 năm và hơn 50 năm cầm quyền của gia đình ông Assad. (Nguồn: Research Center)

Thổ Nhĩ Kỳ và một tầm nhìn khác về Syria

Sau “cơn bão” ngày 8/12/2024, đây chính là lúc Thổ Nhĩ Kỳ xuất hiện trong “bài toán” Syria. Ankara có một cách nhìn khác về diện mạo của Syria hậu chính quyền Assad. Thổ Nhĩ Kỳ muốn Syria trở thành một nhà nước đủ mạnh và có khả năng tự đứng vững.

More from WVR
Syria hé lộ di sản hạt nhân thời Tổng thống Assad, 'mở cửa' để IAEA vào cuộc

Theo bài viết, lý do trước hết nằm ở vấn đề an ninh, đặc biệt là vấn đề người Kurd và sự hiện diện của các nhóm vũ trang dọc biên giới phía Nam Thổ Nhĩ Kỳ. Nhưng lợi ích của Ankara cũng xuất phát từ những tính toán địa chính trị rộng hơn.

Một Syria yếu và chia rẽ sẽ khiến Thổ Nhĩ Kỳ dễ bị ảnh hưởng do bất ổn, sức ép từ dòng người tị nạn và sự cạnh tranh của các thế lực bên ngoài.

Ngược lại, một nhà nước Syria đủ mạnh, có quan hệ gắn kết với Ankara và chịu ảnh hưởng đáng kể của Thổ Nhĩ Kỳ, có thể trở thành đối tác chiến lược, đồng thời giúp Ankara mở rộng không gian chiến lược của mình tại Trung Đông.

Vì vậy, Thổ Nhĩ Kỳ không chỉ dừng lại ở việc ủng hộ chính trị mà còn bắt đầu tham gia vào quá trình xây dựng lại các thiết chế an ninh của Syria.

Không lâu sau khi chính quyền ông Assad sụp đổ, Ankara đã bắt đầu hỗ trợ đào tạo quân sự cho lực lượng Syria.

Đến tháng 8/2025, Thổ Nhĩ Kỳ cam kết cung cấp cho Damascus các hệ thống vũ khí và hỗ trợ hậu cần, đồng thời huấn luyện binh sĩ Syria sử dụng những hệ thống này.

Đến tháng 10/2025, binh sĩ Syria bắt đầu được huấn luyện tại các căn cứ quân sự của Thổ Nhĩ Kỳ, trong khi các học viên quân sự Syria cũng bắt đầu theo học tại các học viện quân sự của Thổ Nhĩ Kỳ.

Tổng thống Thổ Nhĩ Kỳ Recep Tayyip Erdogan và Tổng thống lâm thời Syria Ahmed al-Sharaa trong cuộc họp báo chung tại Ankara vào ngày 4/2/2025. (Nguồn: Turkish presidential press service)

Hai góc nhìn, hai chiến tuyến

Phản ứng của Israel trước cuộc không kích nhằm vào căn cứ không quân Abu al-Duhur, ở Tây Bắc Syria, ngày 18/8 vừa qua, là một ví dụ điển hình cho cuộc cạnh tranh giữa Tel Aviv và Ankara về tương lai an ninh của Syria hậu chính quyền cựu Tổng thống Assad.

Truyền thông nhà nước Syria cho biết, Israel đã tiến hành 8 cuộc không kích nhằm vào đường băng và các khu vực kho chứa của căn cứ, song không có thương vong được ghi nhận.

Phía Israel tuyên bố, chiến dịch xuất phát từ lo ngại Thổ Nhĩ Kỳ đang có kế hoạch triển khai lực lượng hoặc thiết lập sự hiện diện tại căn cứ này, qua đó phá vỡ nguyên trạng an ninh đã được các bên thống nhất và đe dọa an ninh của Tel Aviv.

Tuy nhiên, chính quyền Syria và Thổ Nhĩ Kỳ đều bác bỏ khả năng Ankara thiết lập một căn cứ thường trực tại đây.

Theo Damascus, cơ sở này đang được khôi phục để phục vụ Không quân Syria, trong khi các sĩ quan Thổ Nhĩ Kỳ có mặt tại căn cứ chỉ nhằm huấn luyện và trao đổi kinh nghiệm, chứ không phải để xây dựng một căn cứ quân sự của Ankara.

Do đó, cuộc không kích được nhìn nhận không chỉ là phản ứng trước sự khôi phục năng lực tác chiến trên không của Syria, mà còn là một thông điệp phản đối sự hiện diện quân sự ngày càng gia tăng của Thổ Nhĩ Kỳ tại quốc gia Trung Đông này.

Đáng chú ý, bài viết nhấn mạnh, động thái này cũng cho thấy mối quan tâm của Israel đã thay đổi. Tel Aviv không còn chỉ quan tâm đến năng lực quân sự mà Syria đang sở hữu, mà ngày càng lo ngại về những bên đang giúp Syria khôi phục các năng lực đó.

Đây là một khác biệt rất quan trọng. Nếu Syria tiếp tục là một quốc gia yếu, Israel sẽ có dư địa rất lớn để tiến hành các hoạt động quân sự. Nhưng nếu Syria được xây dựng lại với sự hỗ trợ của Thổ Nhĩ Kỳ, nước này về lâu dài có thể sở hữu lực lượng vũ trang được huấn luyện bài bản, các hệ thống phòng không, công nghệ giám sát và cơ sở quân sự đủ khả năng khiến Israel phải trả giá cao hơn cho các chiến dịch quân sự của mình.

Bài toán an ninh của Syria hậu chính quyền Assad đang trở thành cuộc giằng co, giữa một bên là nỗ lực của Israel nhằm bảo vệ những lợi thế đạt được sau khi phá vỡ cấu trúc quân sự cũ của Damascus, và bên kia là nỗ lực của Thổ Nhĩ Kỳ nhằm khôi phục năng lực của nhà nước Syria. (Nguồn: The new Arab)

Ngay cả khi Damascus không có ý định đối đầu trực tiếp với Israel, sự hiện diện của Thổ Nhĩ Kỳ tại Syria chắc chắn sẽ làm thay đổi cục diện. Với binh sĩ Thổ Nhĩ Kỳ hiện diện trên thực địa, Syria có thể trở nên mạnh hơn về quân sự và được bảo đảm an ninh tốt hơn.

Vì vậy, việc Thổ Nhĩ Kỳ mở rộng khả năng triển khai sức mạnh sang Syria tạo ra một thách thức ở cấp độ thứ hai đối với Israel. Ankara không chỉ giúp Syria gia tăng năng lực quân sự mà còn làm thay đổi bối cảnh địa chính trị mà Israel đang phải đối mặt.

Nhưng với Thổ Nhĩ Kỳ, vấn đề lại hoàn toàn ngược lại. Nếu Israel tiếp tục phá hủy các cơ sở quân sự của Syria ngay khi những cơ sở này được xây dựng lại, Syria sẽ không bao giờ có thể thoát khỏi tình trạng phụ thuộc về quân sự và dễ bị tổn thương về chiến lược. Khi đó, Syria sẽ không thực sự là một quốc gia có đầy đủ năng lực tự bảo vệ mình mà nước này sẽ tiếp tục là một vùng đất đệm phi quân sự - nơi các nước láng giềng mạnh hơn quyết định Damascus được phép sở hữu những năng lực quân sự nào.

Đối với Ankara, việc giúp Syria xây dựng lại năng lực quốc phòng vì thế không chỉ là vấn đề hỗ trợ một nước láng giềng, mà còn là cuộc đấu tranh nhằm bảo đảm Syria có đủ chủ quyền và sức mạnh để tự quyết định tương lai an ninh của chính mình.

Bài viết chỉ rõ, sự việc trên đã làm nổi bật hai cách nhìn khác nhau về tương lai an ninh của Syria. Với Tel Aviv, những ưu tiên hàng đầu là duy trì năng lực quân sự hạn chế của Syria, bảo đảm Israel có thể tự do tiến hành các hoạt động quân sự, đặc biệt trên không phận Syria và tại miền Nam nước này, đồng thời duy trì một vùng đệm chiến lược.

Trong khi đó, Thổ Nhĩ Kỳ muốn Syria có một chính quyền đủ năng lực, khôi phục các lực lượng an ninh, xây dựng các cơ sở và năng lực quân sự hiện đại, đồng thời ngăn chặn việc Israel tiếp tục mở rộng hiện diện.

Về phần mình, chính quyền chuyển tiếp Syria đang tìm cách khôi phục chủ quyền, củng cố sức mạnh quân sự quốc gia và bảo đảm sự thống nhất lãnh thổ.

Còn phía Mỹ, trong nỗ lực ngăn nguy cơ xảy ra một cuộc đối đầu nghiêm trọng giữa Thổ Nhĩ Kỳ và Israel trong quá trình hình thành trật tự mới tại Syria, hiện đang thúc đẩy một cơ chế giảm căng thẳng và tránh va chạm giữa ba bên Israel, Thổ Nhĩ Kỳ và Syria.

Đặc phái viên Mỹ Thomas Barrack nhấn mạnh tầm quan trọng của việc cải thiện các kênh liên lạc giữa các bên, đặc biệt khi những “phương thức liên lạc bằng hành động quân sự” đang trở nên “tốn kém và nguy hiểm”. Nói cách khác, khi các bên không duy trì được những kênh trao đổi hiệu quả, các hành động quân sự rất dễ trở thành cách thức để truyền tải thông điệp, qua đó làm gia tăng nguy cơ tính toán sai lầm và leo thang xung đột.

Giờ đây, bài toán đặt ra không chỉ là xử lý những khác biệt về lợi ích giữa Israel và Thổ Nhĩ Kỳ, mà quan trọng hơn là kiểm soát cạnh tranh để không biến căng thẳng thành một cuộc xung đột vượt khỏi tầm kiểm soát. (Nguồn: Atlantic Council)

Cuộc cạnh tranh định hình trật tự an ninh Syria hậu Assad

Vì vậy, bài toán an ninh của Syria hậu chính quyền Assad đang trở thành cuộc giằng co, giữa một bên là nỗ lực của Israel nhằm bảo vệ những lợi thế đạt được sau khi phá vỡ cấu trúc quân sự cũ của Damascus, và bên kia là nỗ lực của Thổ Nhĩ Kỳ nhằm khôi phục năng lực của nhà nước Syria.

Hệ quả là một cuộc cạnh tranh ngày càng rõ nét giữa Thổ Nhĩ Kỳ và Israel trong việc định hình trật tự an ninh hậu Assad tại Syria. Washington đang tìm cách tác động vào quá trình này theo cách nhìn nhận đây là một “cuộc chơi ba bên”, thay vì chỉ là vấn đề song phương giữa Israel và Syria.

Theo góc nhìn đó, cuộc không kích nhằm vào Abu al-Duhur không phải là một sự việc cá biệt, mà là một biểu hiện mới của mâu thuẫn mang tính cấu trúc đang hình thành tại Syria.

Chừng nào Israel vẫn coi mọi nỗ lực khôi phục tiềm lực quân sự chiến lược của Syria là mối đe dọa đối với những thành quả mà nước này đạt được từ tháng 12/2024 đến đầu năm 2025, và chừng nào Thổ Nhĩ Kỳ vẫn cho rằng việc để Syria tiếp tục thiếu hụt năng lực quân sự sẽ khiến nước này cũng như lợi ích của Ankara luôn ở trong tình trạng dễ bị tổn thương, thì mâu thuẫn giữa hai bên sẽ còn tiếp diễn.

Theo Modern Diplomacy, đây là một trong những thách thức lớn đối với việc quản lý tình hình chiến lược tại khu vực Levant hậu chính quyền Assad. Bài toán đặt ra không chỉ là xử lý những khác biệt về lợi ích giữa Israel và Thổ Nhĩ Kỳ, mà quan trọng hơn là kiểm soát cạnh tranh để không biến căng thẳng thành một cuộc xung đột vượt khỏi tầm kiểm soát.

Nóng lòng công du Damascus, Tổng thống Erdogan muốn ‘hâm nóng’ quan hệ với Syria Đại sứ Thổ Nhĩ Kỳ tại Syria Nuh Yilmaz cho biết Tổng thống Recep Tayyip Erdogan mong muốn tới Damascus trước cuối năm nay, trong ...

Mỹ đi bước lịch sử với Syria, Damascus tuyên bố 'lật sang trang mới' Ngày 24/8, Bộ Ngoại giao Mỹ chính thức đưa Syria ra khỏi danh sách các quốc gia tài trợ khủng bố, chấm dứt chỉ định ...

Thắng lợi lớn của Tổng thống lâm thời al-Sharaa: Lực lượng Dân chủ Syria (SDF) do người Kurd lãnh đạo tuyên bố giải thể, Mỹ nói gì? Ngày 25/8, Thủ lĩnh người Kurd Mazloum Abdi của Lực lượng Dân chủ Syria (SDF) tuyên bố giải thể lực lượng này với tư cách ...

Tổng thống lâm thời al-Sharaa: 'Chúng tôi nhìn thấy Mặt trời của Syria đang mọc trở lại' Ngày 26/8, Tổng thống lâm thời Syria Ahmad al-Sharaa tuyên bố, nước này đã bước vào một giai đoạn mới của tái thiết và phát ...

Lời cảnh báo đanh thép từ Chiến lược của Israel với Syria Ẩn sau các hoạt động quân sự mới đây của Israel tại Syria là nỗ lực kiềm chế ảnh hưởng của Thổ Nhĩ Kỳ tại ...