Phát triển văn hóa đọc cho học sinh, sinh viên trong kỷ nguyên số

Tọa đàm “Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam trong sự nghiệp phát triển văn hóa đọc cho học sinh, sinh viên”. (Ảnh: Thanh Tùng)

Ngày 29/8, tại Khu vực Triển lãm ngành Xuất bản, Trung tâm Triển lãm quốc gia - Vietnam Exposition Center (Đông Anh, Hà Nội), Nhà xuất bản (NXB) Giáo dục Việt Nam tổ chức tọa đàm “Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam trong sự nghiệp phát triển văn hóa đọc cho học sinh, sinh viên” nằm trong khuôn khổ Triển lãm thành tựu đất nước với chủ đề “80 năm hành trình Độc lập - Tự do - Hạnh phúc”, không gian “Sáng tạo để kiến thiết” của Cục Xuất bản, In và Phát hành.

Sự kiện là cơ hội để các chuyên gia, độc giả cùng nhìn nhận và chia sẻ về một trong những sứ mệnh quan trọng của ngành giáo dục là phát triển văn hóa đọc cho thế hệ trẻ.

Bởi lẽ, sách chính là cầu nối tri thức giữa các thế hệ, không chỉ dừng lại ở những trang in, mà còn tiếp tục lan tỏa mạnh mẽ qua sáng tạo số, từ đó cần khơi dậy thói quen đọc và mở ra hành trình hội nhập với thế giới.

Trang bị kỹ năng đọc cho học sinh

Chia sẻ tại tọa đàm, cô Nguyễn Thị Thu Hà, Hiệu trưởng Trường Trung học Cơ sở Trưng Vương (Hà Nội) cho hay, trong thời gian qua, không chỉ trường Trưng Vương mà rất nhiều trường học đã quan tâm phát triển văn hóa đọc.

Tại trường Trưng Vương, nhiều hoạt động đã được tổ chức nhằm khuyến khích học sinh đọc sách như tổ chức các cuộc thi cho học sinh viết về cuốn sách em yêu thích, thi giới thiệu sách, vẽ tranh minh họa cho tình huống ấn tượng trong sách hay vẽ nhân vật ấn tượng trong sách.

Trường may mắn gần Thư viện Quốc gia và Thư viện Hà Nội nên thầy cô thường xuyên đưa học sinh sang nghe các buổi chia sẻ của các tác giả viết sách. Trường còn tạo nhiều không gian đọc sách thân thiện, gần gũi bên ngoài thư viện như lập các tủ sách nhỏ đặt giữa các băng ghế ở sân trường để học sinh có thể lấy sách đọc một cách thuận tiện trong lúc chờ bố mẹ đến đón.

Theo cô Hà, việc chương trình giáo dục phổ thông mới quy định đề thi, kiểm tra môn Ngữ văn phải sử dụng ngữ liệu ngoài sách giáo khoa đã tạo ra lợi thế để khuyến khích học sinh đọc sách nhiều hơn nhằm mở rộng kiến thức.

Nhà trường cũng tận dụng điều này để tạo thói quen đọc sách cho các em, chẳng hạn như giới thiệu sách cho học sinh đọc, thậm chí sẽ đưa một phần trong cuốn sách đó vào đề kiểm tra để kích thích học sinh đọc sách nếu muốn đạt điểm cao.

Tuy nhiên, theo cô Hà, việc tổ chức các hoạt động phát triển văn hóa đọc, hình thành thói quen đọc sách cho học sinh cũng gặp không ít khó khăn. Ảnh hưởng từ các phương tiện giải trí khác, mạng xã hội, internet khiến niềm yêu thích sách của học sinh giảm sút. Bên cạnh đó, nhiều gia đình chưa chú ý đến hình thành thói quen đọc sách cho con.

“Nhà trường tổ chức trưng bày sách, cho học sinh tự chọn sách để đọc nhưng học sinh thường lựa chọn các sản phẩm sách đa phương tiện, có kênh chữ, kênh hình, audio, nội dung không quá dài, sử dụng ngôn ngữ hiện đại", cô Hà cho hay.

Trong bối cảnh có rất nhiều đầu sách hiện nay, nhà trường phải dạy cho các em kỹ năng chọn sách để đọc. Nhà trường cũng liên tục bổ sung các đầu sách để làm mới thư viện và tạo hứng thú cho học sinh. Từ quan sát thực tiễn, cô Hà cho rằng để thu hút học sinh, mỗi cuốn sách nên có phần ngoại đề, ngoại truyện để tạo ra tình huống, có các câu hỏi đặt vấn đề để học sinh tìm kiếm câu trả lời trong quá trình đọc.

Cô Hà cũng cho rằng, công tác thư viện của các trường đang gặp những hạn chế. Nhân viên thư viện phải là người hỗ trợ đắc lực cho việc phát triển văn hoá đọc của nhà trường nhưng trên thực tế, các nhân viên thư viện mới dừng ở việc trông giữ sách, hướng dẫn học sinh mượn sách và cất sách đúng vị trí, chưa thực sự đáp ứng nhu cầu trong phát triển văn hóa đọc cho học sinh. “Đây đúng hạn chế mà chúng tôi cần tham mưu cho các cấp chính quyền nhằm khắc phục”, cô Hà nói.

Bên cạnh đó, cô Hà cũng cho rằng trong từng gia đình, phụ huynh nên tạo thói quen đọc sách, tạo môi trường đọc sách và làm gương cho con về đọc sách.

Nhà thơ Trần Đăng Khoa cho rằng cần tăng cường vai trò của nhân viên thư viện trường học. (Ảnh: Thanh Tùng)

Biến thư viện trường thành không gian tri thức sống động

Chia sẻ tại buổi toạ đàm, nhà thơ Trần Đăng Khoa, Phó Chủ tịch Hội Nhà văn Việt Nam đánh giá văn hóa đọc của học sinh, sinh viên ở nước ta hiện nay có nhiều chuyển biến tích cực.

Điều quan trọng là làm sao để những cuốn sách hay từ kho tàng văn học cổ điển đến tác phẩm hiện đại, từ trong nước đến quốc tế được lựa chọn, giới thiệu và lan tỏa rộng rãi đến độc giả. Qua đó, thế hệ trẻ có cơ hội tiếp cận những tinh hoa tri thức của nhân loại, đồng thời, sách trở thành người bạn đồng hành trong học tập và cuộc sống.

Tuy nhiên, nhà thơ Trần Đăng Khoa cũng chỉ ra một số thách thức lớn đối với văn hóa đọc hiện nay là những đối tượng cần đọc nhiều như học sinh, sinh viên, người làm công tác nghiên cứu, quản lý lại thường thiếu thời gian dành cho việc đọc.

Trong khi đó, sự bùng nổ của mạng xã hội đang tác động đến thói quen đọc sâu, đọc kỹ, bởi lẽ dòng thông tin trên nền tảng số thường ngắn gọn, nhanh chóng và dễ gây phân tán sự chú ý.

Vì vậy, nhà thơ Trần Đăng Khoa kỳ vọng học sinh, sinh viên có thêm nhiều không gian và thời gian để đọc sách, dần dần hình thành thói quen chủ động tích lũy nền tảng tri thức sâu rộng, góp phần nuôi dưỡng nhân cách và mở ra những tầm nhìn mới cho mỗi cá nhân cũng như cho xã hội.

Ngoài ra, nhà thơ Trần Đăng Khoa nhấn mạnh, trong đời sống tinh thần, thơ ca là hình thức văn học dễ chạm đến cảm xúc và tâm hồn con người. Nhưng để thơ trở nên gần gũi và hấp dẫn hơn với học sinh, sinh viên, điều quan trọng trước hết là thơ phải hay, phải đủ sức khơi gợi cảm xúc thì người đọc mới tìm đến. Khi đọc thơ, bạn đọc không chỉ tiếp nhận câu chữ, mà còn cần có sự rung động, đồng cảm, cảm giác như soi chiếu lại kỷ niệm hay trải nghiệm của chính mình.

Nhà thơ chỉ là người gieo hạt, còn độc giả mới là người nuôi dưỡng và làm nảy nở, mở rộng ý thơ trong tâm hồn và suy nghĩ của họ. Chính sự gắn kết với ký ức, trải nghiệm cá nhân sẽ giúp thơ ca đi vào lòng bạn đọc trẻ, trở thành một phần của đời sống tinh thần chứ không chỉ dừng lại trên trang giấy.

Bàn về giải pháp thu hút học sinh đến với sách, nhà thơ Trần Đăng Khoa đặc biệt nhấn mạnh vai trò của nhân viên thư viện trong trường học. Theo ông, người phụ trách thư viện giỏi ngoài cung cấp sách cho người đọc còn phải biết cách tạo niềm hứng thú cho học sinh. Người thủ thư phải có kiến thức về sách, về văn hóa đọc để hướng dẫn các em.

“Nếu thầy cô trên lớp dạy kiến thức cho các em thì người phụ trách thư viện hướng dẫn các em chủ động đến với kiến thức của sách", nhà thơ Trần Đăng Khoa nói. Theo đó, ông cho rằng cán bộ phụ trách thư viện trong các nhà trường cũng cần được bồi dưỡng chuyên môn và được trả lương thỏa đáng, có thể tương đương lương giáo viên, để học tập trung, nhiệt huyết cho công việc xây dựng văn hóa đọc cho học sinh.

Đề cập việc đa dạng nguồn tài liệu trong thư viện trường học, PGS. TS. Nguyễn Đăng Điệp, Chủ tịch Hội đồng Lý luận văn học, Hội Nhà văn Việt Nam nêu quan điểm, đọc sách sẽ góp phần nuôi dưỡng tâm hồn và định hình nhân cách cho thế hệ trẻ. Vì vậy, việc bổ sung đa dạng các loại sách trong nhà trường sẽ giúp kích thích sự tò mò để các em lựa chọn sách nhiều hơn trong các hoạt động giải trí ngoài giờ học.

Theo ông Điệp, thư viện không chỉ đơn thuần là nơi lưu trữ sách, mà còn phải trở thành “không gian tri thức sống động”, nơi thế hệ trẻ có thể tiếp cận, khám phá và nuôi dưỡng tình yêu đọc bền vững. Ở nhiều đại học lớn trên thế giới, thư viện luôn được coi là trung tâm học thuật, nơi quản lý hệ thống đầu sách và tổ chức chủ đề một cách khoa học, tạo nền tảng cho người học, nhà nghiên cứu tìm hiểu.

Đánh giá cao các ý kiến chia sẻ của các diễn giả, PGS. TS. Nguyễn Văn Tùng, Phó Tổng biên tập NXB Giáo dục Việt Nam cho rằng, các vấn đề được nêu ra cũng như những giải pháp đề xuất có ý nghĩa thiết thực đối với nhà trường, giáo viên, phụ huynh, học sinh, sinh viên và cả các đơn vị xuất bản.

Những vấn đề và giải pháp được nêu tại tọa đàm đều có ý nghĩa thiết thực đối với nhà trường, phụ huynh, học sinh cũng như các đơn vị xuất bản, trong đó có NXB Giáo dục Việt Nam. Đây chính là cơ sở quan trọng để hình thành thói quen đọc sách cho học sinh, sinh viên, hướng tới xây dựng một thế hệ học sinh không chỉ giỏi kiến thức mà còn giàu tình yêu và kỹ năng đọc sách.

Trong đó, NXB Giáo dục Việt Nam là đơn vị chủ lực trong việc biên soạn và cung cấp sách giáo khoa, tài liệu giáo dục cho toàn ngành giáo dục, đồng thời đa dạng hóa loại sản phẩm như sách tham khảo, sách văn học, sách văn hoá – chính trị - xã hội, các công trình nghiên cứu, sách thường thức khoa học… phục vụ đông đảo người đọc.

Mặt khác, NXB thực hiện các chương trình tặng sách cho trường học ở các vùng khó khăn, góp phần xây dựng và làm phong phú thêm tủ sách trường học; phát triển học liệu điện tử, nền tảng số, giúp việc đọc và học trở nên hấp dẫn hơn, đáp ứng nhu cầu học tập theo xu thế công nghệ.