Phong Nha-Kẻ Bàng: ‘Kho báu sinh học’ đang tiếp tục được khám phá

Phong Nha-Kẻ Bàng không chỉ là ‘vùng đất của những hang động’ mà còn là kho báu sinh học hiếm có, nơi sự sống vẫn đang tiếp tục được khám phá và ghi nhận mỗi ngày.

Việt Nam thúc đẩy hợp tác du lịch với Thái Lan Phú Quốc tiếp tục lọt danh sách 10 hòn đảo đẹp nhất châu Á Doanh nhân Phạm Văn Hiến: Đưa thương hiệu nghỉ dưỡng Việt Nam hội nhập quốc tế bằng bản sắc và trách nhiệm

Phong Nha-Kẻ Bàng: Kho báu sinh học chưa được khám phá giữa đại ngàn Trường Sơn

Một góc rừng trong vùng lõi Vườn Quốc gia Phong Nha-Kẻ Bàng, tỉnh Quảng Trị. (Nguồn: TTXVN)

Giữa dãy Trường Sơn chạy dài qua miền Trung, Vườn quốc gia Phong Nha-Kẻ Bàng không chỉ là “vương quốc hang động” mà đang hiện lên như một trong những trung tâm đa dạng sinh học quan trọng bậc nhất Đông Nam Á. Điều đặc biệt là, giá trị của khu vực này không nằm ở những gì đã được ghi nhận, mà ở chính việc thiên nhiên nơi đây vẫn đang tiếp tục được khám phá từng ngày.

Hệ sinh thái “mở” và những phát hiện nối tiếp

Trong khoa học, có những hệ sinh thái đã gần như hoàn thiện danh mục loài, nhưng cũng có những nơi mà mỗi cuộc khảo sát đều mang lại những phát hiện mới. Phong Nha-Kẻ Bàng thuộc nhóm thứ hai.

Các nghiên cứu gần đây cho thấy hệ sinh thái tại đây vẫn đang “mở” theo đúng nghĩa khoa học. Việc ghi nhận thêm nhiều loài chim mới, hay phát hiện loài thực vật ký sinh quý hiếm Sapria himalayana, loài không có diệp lục, chỉ tồn tại trong những khu rừng nguyên vẹn, là những chỉ dấu sinh học quan trọng.

Theo Ban Quản lý Vườn quốc gia, chuỗi phát hiện này không chỉ phản ánh sự đa dạng loài mà còn cho thấy cấu trúc sinh thái vẫn đủ nguyên vẹn để duy trì những loài nhạy cảm nhất với môi trường. Đây là một chỉ dấu rõ ràng về tính nguyên sinh của hệ sinh thái.

Không dừng lại ở đó, các khảo sát sinh vật hang động cũng liên tục bổ sung loài mới. Những sinh vật nhỏ bé sống trong bóng tối vĩnh viễn lại chính là “chìa khóa” để đánh giá mức độ nguyên vẹn của hệ sinh thái karst – dạng địa hình đá vôi hình thành qua hàng triệu năm.

Theo tổng hợp, khu vực này đã ghi nhận hơn 1.400 loài động vật, gần 3.000 loài thực vật bậc cao, cùng hàng trăm loài quý hiếm trong Sách Đỏ Việt Nam và Danh lục đỏ IUCN, và hàng chục loài mới cho khoa học trong những năm gần đây.

Giám đốc Vườn quốc gia Phong Nha-Kẻ Bàng Phạm Hồng Thái cho rằng, những con số này không chỉ phản ánh sự phong phú về số lượng loài mà còn cho thấy một cấu trúc sinh học đặc biệt, đồng nghĩa với việc khu vực này vẫn chưa được khám phá hết.

Ở góc nhìn khoa học, Giáo sư Nguyễn Nghĩa Thìn nhận định, chính sự kết hợp giữa hệ karst cổ, rừng mưa nhiệt đới ẩm và địa hình phức tạp của Trường Sơn đã tạo nên một “nút giao sinh học” hiếm có, nơi các luồng sinh vật từ phía Bắc và phía Nam gặp nhau, tạo nên sự giao thoa đặc biệt về đa dạng sinh học.

“Bảo tàng tiến hóa sống” trong lòng đất

Các hang động mới phát hiện tại Vườn Quốc gia Phong Nha-Kẻ Bàng năm 2023. (Nguồn: TTXVN)

Nếu trên mặt đất là một khu rừng đa dạng sinh học, thì dưới lòng đất, Phong Nha-Kẻ Bàng mở ra một thế giới hoàn toàn khác.

Các khảo sát đã ghi nhận hơn 100 loài sinh vật hang động, trong đó có nhiều loài mới cho khoa học. Những sinh vật này sống trong môi trường không ánh sáng, nguồn thức ăn hạn chế và vi khí hậu ổn định.

Qua hàng triệu năm tiến hóa, chúng phát triển những đặc điểm đặc biệt như mất sắc tố, tiêu giảm hoặc mất hoàn toàn thị giác, đồng thời tăng cường xúc giác và cảm nhận hóa học. Chính vì vậy, hệ sinh vật hang động được xem như một “bảo tàng tiến hóa sống”, nơi có thể quan sát trực tiếp quá trình thích nghi của sự sống trong điều kiện khắc nghiệt.

Tuy nhiên, cũng chính sự chuyên biệt này khiến hệ sinh thái trở nên cực kỳ mong manh. Những thay đổi nhỏ về ánh sáng, nhiệt độ hay tác động của con người đều có thể phá vỡ cân bằng đã hình thành qua hàng nghìn năm.

Không chỉ là nơi lưu giữ sự sống, Phong Nha-Kẻ Bàng còn là “thư viện địa chất” ghi lại lịch sử khí hậu của Trái Đất. Nghiên cứu của Tiến sỹ Kathleen Johnson và cộng sự trên các mẫu nhũ đá cho thấy có thể tái dựng lịch sử mưa và gió mùa Đông Nam Á trong hàng chục nghìn năm.

Kết quả cho thấy, vào thời kỳ Cực đại băng hà cuối cách đây khoảng 20.000 năm, lượng mưa tại khu vực Trung Trung Bộ từng giảm mạnh so với hiện nay, phản ánh mối liên hệ giữa gió mùa châu Á, mực nước biển và biến động khí hậu toàn cầu.

Bảo tồn xuyên biên giới và bài toán phát triển

Cảnh vật bên ngoài cửa động Phong Nha thuộc Vườn Quốc gia Phong Nha-Kẻ Bàng. (Nguồn: TTXVN)

Trước giá trị đặc biệt đó, một trong những hướng đi mới được đặt ra là mở rộng hợp tác với khu vực Hin Nam No (Lào), hình thành không gian bảo tồn xuyên biên giới dựa trên cùng một hệ sinh thái karst và các hành lang sinh học liên thông.

Định hướng này không chỉ nâng tầm giá trị di sản mà còn phản ánh xu hướng bảo tồn mới: tiếp cận theo hệ sinh thái thay vì theo ranh giới hành chính, đặc biệt trong bối cảnh biến đổi khí hậu và suy giảm đa dạng sinh học toàn cầu.

Phong Nha-Kẻ Bàng đã được công nhận là Di sản Thiên nhiên Thế giới, nhưng giá trị thực sự nằm ở những gì nó đang lưu giữ: những loài sinh vật chưa được khám phá hết, những dữ liệu khí hậu kéo dài hàng chục nghìn năm và những hệ sinh thái nguyên sinh hiếm hoi còn tồn tại.

Thách thức lớn nhất hiện nay là cân bằng giữa phát triển du lịch và bảo tồn. Việc khai thác phải gắn chặt với nghiên cứu khoa học và bảo vệ nghiêm ngặt, bởi một khi hệ sinh thái bị phá vỡ, chúng không thể phục hồi trong thời gian của một đời người.

Điều đặc biệt nhất của Phong Nha-Kẻ Bàng không phải là những gì đã được biết đến, mà là những gì vẫn đang tiếp tục được phát hiện. Mỗi loài mới, mỗi dữ liệu khoa học được bổ sung đều cho thấy thiên nhiên nơi đây vẫn đang vận động không ngừng.

Giữa đại ngàn Trường Sơn, khu rừng ấy vẫn lặng lẽ lưu giữ một kho báu, không chỉ trong lòng đất mà trong chính sự sống, nơi tiến trình tiến hóa của tự nhiên vẫn đang tiếp diễn, vượt ra ngoài những gì con người đã kịp nhận biết.