Tăng mức xử phạt hành chính, siết chế tài để chặn đứng ‘dòng chảy’ thuốc lá lậu

Ngày 22/4, tại Hà Nội, Báo Công an nhân dân đã tổ chức cuộc Tọa đàm “Phòng, chống thuốc lá lậu - Thực trạng và hành lang pháp lý trong tình hình mới” nhằm cung cấp thông tin bao quát về thị trường thuốc lá lậu từ các cơ quan chức năng, chuyên gia, doanh nghiệp.

Việt Nam thuộc nhóm 15 nước hút thuốc lá nhiều nhất thế giới và đang có dấu hiệu trẻ hóa Chặn thuốc giả, thuốc quá hạn Phòng chống kháng thuốc - Chấm dứt lạm dụng thuốc kháng sinh

Đây sẽ là cơ sở thực tiễn quan trọng để cơ quan lập pháp có các điều chỉnh biện pháp hành chính, nâng mạnh chế tài phù hợp.

Phát biểu đề dẫn Tọa đàm, Đại tá Nguyễn Thanh Bình, Phó Cục trưởng Cục Truyền thông Công an nhân dân, Tổng Biên tập Báo Công an nhân dân cho biết, phòng, chống thuốc lá lậu - một vấn đề không mới nhưng ngày càng phức tạp, với nhiều hệ lụy nghiêm trọng đối với nền kinh tế, sức khỏe cộng đồng và cả trật tự, an toàn xã hội.

Đại tá Nguyễn Thanh Bình, Phó Cục trưởng Cục Truyền thông Công an nhân dân, Tổng Biên tập Báo Công an nhân dân phát biểu đề dẫn Tọa đàm. (Ảnh: Thu Anh)

Thuốc lá lậu không chỉ gây thất thu ngân sách Nhà nước, làm méo mó môi trường cạnh tranh, mà còn tiềm ẩn nhiều nguy cơ do không được kiểm soát về chất lượng. Đáng lo ngại hơn, hoạt động buôn lậu thuốc lá thường gắn với các đường dây tội phạm, ảnh hưởng trực tiếp đến an ninh kinh tế và hiệu lực quản lý nhà nước.

“Việc nhận diện đúng thực trạng, phân tích nguyên nhân, và đề xuất các giải pháp đồng bộ, khả thi là yêu cầu cấp thiết. Buổi Tọa đàm được tổ chức với mong muốn tạo diễn đàn trao đổi thẳng thắn, đa chiều giữa các cơ quan quản lý, lực lượng chức năng, chuyên gia và doanh nghiệp, qua đó góp phần hoàn thiện cơ chế, chính sách và nâng cao hiệu quả công tác đấu tranh phòng, chống thuốc lá lậu trong thời gian tới”,

Với vai trò là cơ quan báo chí của lực lượng Công an nhân dân, Báo Công an nhân dân xác định rõ trách nhiệm đồng hành, là cầu nối thông tin để góp phần hoàn thiện khung pháp lý; đồng thời nâng cao hiệu quả phòng chống thuốc lá lậu, thúc đẩy sự vào cuộc quyết liệt, đồng bộ của cả hệ thống chính trị đối với vấn đề này.

“Cuộc chiến” dài hơi với thuốc lá lậu

Thực trạng hoạt động buôn bán thuốc lá điếu nhập lậu trong nội địa Việt Nam thời gian qua diễn biến ngày càng phức tạp, tinh vi và khó kiểm soát. Mặc dù các cơ quan chức năng đã triển khai nhiều biện pháp quyết liệt, đạt được những kết quả đáng ghi nhận, song thực tế cho thấy đây vẫn là một “cuộc chiến” dài hơi, đòi hỏi sự phối hợp đồng bộ của cả hệ thống chính trị, sự hoàn thiện về pháp luật cũng như nâng cao nhận thức của người dân.

Trước hết, về phương thức và thủ đoạn hoạt động, các đối tượng buôn bán thuốc lá nhập lậu ngày càng thể hiện sự chuyên nghiệp và cảnh giác cao. Trong quá trình giao dịch, chúng thường chỉ chấp nhận buôn bán khi có người quen giới thiệu, hạn chế tiếp xúc với người lạ nhằm tránh bị phát hiện. Đáng chú ý, các giao dịch thường được chia nhỏ, với số lượng dưới 1.500 bao để né tránh việc bị xử lý hình sự. Việc vận chuyển cũng không theo quy luật cố định, mà sử dụng nhiều phương tiện khác nhau như xe khách, xe tải, thậm chí kết hợp nhiều chặng trung chuyển, khiến công tác theo dõi, phát hiện gặp nhiều khó khăn.

Không dừng lại ở đó, các đối tượng còn áp dụng nhiều biện pháp ngụy trang tinh vi. Thuốc lá thường được đóng trong bao ni-lông màu đen hoặc bao xác rắn, sau đó giấu trong các vật dụng cồng kềnh, có khoang rỗng như loa thùng, thùng carton hoặc các thiết bị gia dụng. Thủ đoạn “xé lẻ” hàng hóa, phân tán thành nhiều lô nhỏ, không chỉ giúp giảm thiểu rủi ro khi bị phát hiện mà còn gây khó khăn cho lực lượng chức năng trong việc thu thập chứng cứ để xử lý triệt để.

Các đại biểu trao đổi tại Tọa đàm. (Ảnh: Thu Anh)

Một xu hướng đáng lo ngại khác là việc lợi dụng các dịch vụ vận chuyển hiện đại. Các đối tượng buôn lậu tận dụng dịch vụ bưu chính, chuyển phát nhanh, đặc biệt là hình thức giao hàng thu tiền hộ (COD) để trà trộn thuốc lá lậu vào các bưu kiện. Nhờ chính sách bảo mật thông tin khách hàng và quy trình giao nhận nhanh chóng, việc kiểm tra, kiểm soát trở nên phức tạp hơn rất nhiều. Đây là một “kẽ hở” lớn mà các đối tượng đang khai thác triệt để.

Chia sẻ tại Tọa đàm, ông Đặng Văn Dũng, Phó Chánh văn phòng Thường trực Ban chỉ đạo quốc gia phòng chống buôn lậu, gian lận thương mại và hàng giả cho biết, trước tình hình hoạt động buôn lậu, vận chuyển, sản xuất, mua bán trái phép thuốc lá nhập lậu diễn ra rất phức tạp tại một số địa bàn trọng điểm, ảnh hưởng xấu đến sức khỏe cộng đồng, gây thất thu ngân sách, thiệt hại cho ngành sản xuất thuốc lá trong nước. Trên cơ sở đề xuất của Ban Chỉ đạo 389 quốc gia, ngày 30/9/2014, Thủ tướng Chính phủ đã ban hành Chỉ thị số 30/CT-TTg về tăng cường công tác đấu tranh chống buôn lậu thuốc lá (Chỉ thị số 30) với nhiều giải pháp đồng bộ, cụ thể, quyết liệt.

“Qua hơn 10 năm triển khai thực hiện Chỉ thị số 30, tình trạng buôn lậu, vận chuyển, tàng trữ, mua bán trái phép thuốc lá nhập lậu cơ bản đã được kiểm soát và giảm rõ rệt. Từ năm 2014 đến năm 2025, lực lượng chức năng đã phát hiện, bắt giữ và thu giữ hơn 110 triệu bao thuốc lá cùng hơn 388 tấn lá thuốc lá. Đây là con số rất lớn, cho thấy sự nỗ lực không ngừng nghỉ của các lực lượng như Công an, hải quan, quản lý thị trường, bộ đội biên phòng”, ông Đặng Văn Dũng nhấn mạnh.

Tuy nhiên, những kết quả này mới chỉ phản ánh một phần của thực trạng. Trên thực tế, hoạt động buôn lậu thuốc lá vẫn tiềm ẩn nhiều yếu tố phức tạp. Điều này không chỉ gây thất thu ngân sách nhà nước mà còn ảnh hưởng nghiêm trọng đến sức khỏe cộng đồng và trật tự an toàn xã hội.

Ông Đặng Văn Dũng cũng nhận định, nhu cầu tiêu dùng đối với thuốc lá, thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng - đặc biệt trong nhóm thanh thiếu niên - đang có xu hướng gia tăng. Trong khi đó, lợi nhuận từ hoạt động buôn lậu, vận chuyển trái phép qua biên giới các mặt hàng này cao hơn nhiều so với các hàng hóa thông thường khác. Do đó, trong thời gian tới, hoạt động buôn lậu, vận chuyển trái phép thuốc lá và mua bán trái phép mặt hàng cấm là thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng... tiếp tục gia tăng qua biên giới, đường biển, đường hàng không và trên môi trường thương mại điện tử.

Tăng mức xử phạt đủ sức răn đe

Theo TS. Nguyễn Quốc Việt, Chuyên gia chính sách công Trường Đại học Kinh tế, Đại học Quốc gia Hà Nội, thông qua khảo sát tại 4 địa bàn trọng điểm liên quan đến vấn nạn thuốc lá lậu là tỉnh Kiên Giang cũ thuộc tỉnh An Giang hiện nay, tỉnh Sóc Trăng cũ thuộc tỉnh Cần Thơ hiện nay, TP. Đà Nẵng và tỉnh Khánh Hòa thì việc tăng mức xử phạt hành chính là cần thiết.

TS. Nguyễn Quốc Việt, Chuyên gia chính sách công Trường Đại học Kinh tế, Đại học Quốc gia Hà Nội chỉ rõ, phòng, chống thuốc lá lậu không chỉ là nhiệm vụ của lực lượng chức năng mà là hệ quả của việc thiết kế chính sách thuế và chế tài xử phạt. (Ảnh: Thu Anh)

Bên cạnh đó, chính sách thuế cũng nên hài hòa. Cùng với những giải pháp, chính sách, việc chống buôn lậu từ gốc là quan trọng; cần sự phối hợp đa ngành cắt đứt chuỗi cung ứng từ biên giới vào nội địa. Thuốc lá lậu gây thất thu ngân sách hàng nghìn tỷ đồng mỗi năm từ thuế tiêu thụ đặc biệt, VAT, phí đóng góp...; làm suy yếu doanh nghiệp hợp pháp, trong đó có các doanh nghiệp nhà nước, ảnh hưởng đến chuỗi cung ứng, tạo sự lệch pha trong môi trường đầu tư và giảm hiệu quả vốn đầu tư công.

“Phòng, chống thuốc lá lậu không chỉ là nhiệm vụ của lực lượng chức năng mà là hệ quả của việc thiết kế chính sách thuế và chế tài xử phạt”, TS. Nguyễn Quốc Việt chỉ rõ.

Bàn về mức xử phạt, bà Phan Minh Thuỷ - Trưởng phòng Tư vấn chính sách và pháp luật, Ban Pháp chế, Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI) dẫn chứng trong khi một số nước lân cận quy định mức phạt cao gấp nhiều lần thu nhập bình quân, thì mức phạt vi phạm hành chính của Việt Nam hiện nay là chưa cao, cần xem xét đến tính răn đe.

“Hiện mức phạt vi phạm hành chính một số quốc gia châu Á như sau: Việt Nam mức phạt cao nhất là 100 triệu, tức chưa tới 4.000 USD, so sánh với GDP thì chưa đến 0,8 lần GDP, trong khi đó tỷ trọng này của Singgapore 2,47 lần, Malaysia là 7,45 lần, Thái Lan là 1,88 lần. Nếu mức phạt của Việt Nam khiêm tốn thì dễ bị đối tượng vi phạm coi tiền phạt là ‘chi phí vận hành’ trong kinh doanh”, bà Thuỷ phân tích.

Bà Phan Minh Thuỷ, Trưởng phòng Pháp chế, Ban Pháp chế, VCCI cho rằng mức phạt vi phạm hành chính của Việt Nam hiện nay là chưa cao, cần xem xét đến tính răn đe. (Ảnh: Thu Anh)

Từ thực tế này, đại diện Ban Pháp chế, VCCI đề xuất một số giải pháp để chống buôn lậu thuốc lá: Cải cách chế tài, nâng mức phạt hành chính; Tăng cường tính cạnh tranh cho thuốc lá hợp pháp; thúc đẩy giải pháp công nghệ và phối hợp liên ngành; thay đổi tư duy truyền thông và vai trò cộng đồng…

Đồng tình với quan điểm cần xử lý nghiêm các hành vi buôn lậu thuốc lá, ông Nguyễn Chí Nhân, Tổng Thư ký Hiệp hội Thuốc lá Việt Nam cho rằng, trước diễn biến ngày càng tinh vi, phức tạp của hoạt động buôn lậu thuốc lá, yêu cầu đặt ra hiện nay là phải tiếp tục hoàn thiện hành lang pháp lý theo hướng đồng bộ, thống nhất, rõ trách nhiệm và đủ sức răn đe.

Ông Nhân kiến nghị tiếp tục mở các chuyên án tại các tuyến, địa bàn trọng điểm; triệt phá tận gốc các đường dây buôn lậu xuyên quốc gia từ khu vực biên giới, không để hàng lậu tập kết, phân tán vào nội địa. Xử lý hình sự thật nghiêm minh các đối tượng cầm đầu để răn đe, đặc biệt với hành vi tái phạm cần xem xét xử lý hình sự. Đẩy mạnh đấu tranh với hoạt động mua bán thuốc lá trái phép trên không gian mạng, rất cần sự phối hợp chặt chẽ giữa các cơ quan chức năng để rà soát, xử lý tận gốc các tài khoản, hội nhóm và gỡ bỏ các tài khoản vi phạm.

Đến từ Hội tư vấn Thuế, bà Lê Thị Duyên Hải, Phó Chủ tịch kiêm Tổng thư ký Hội Tư vấn Thuế (VTCA) cho biết, Luật thuế Tiêu thụ đặc biệt số 66/2025/QH15 được ban hành lần đầu tiên áp dụng bổ sung mức thuế tuyệt đối theo lộ trình từ năm 2027 đến năm 2031 song song với mức thuế tương đối 75% đã được áp dụng từ năm 2019. Theo đó, từ năm 2027, thuế Tiêu thụ đặc biệt đối với mỗi bao thuốc lá 20 điếu sẽ tăng thêm 2.000 đồng mỗi năm, đến năm 2031 tăng đủ là 10.00 đồng.

Bà Lê Thị Duyên Hải, Phó Chủ tịch kiêm Tổng thư ký Hội Tư vấn Thuế (VTCA) chia sẻ tại Tọa đàm. (Ảnh: Thu Anh)

Theo bà Hải, việc gia tăng nghĩa vụ thuế là cần thiết nhằm định hướng tiêu dùng và bảo vệ sức khỏe cộng đồng, song đồng thời cũng đẩy giá thành thuốc lá sản xuất trong nước lên cao, làm cho giá bán thuốc lá trong nước thậm chí cao so với thuốc lá lậu do thuốc lá lậu không đóng các khoản thuế, vô hình chung làm cho người tiêu dùng sẽ tìm đến thuốc lá lậu. “Tăng thuế mới chỉ là kiểm soát bề nổi với sản xuất trong nước, còn với nhập lậu, thị trường đang sử dụng lại chiếm tỷ trọng rất lớn. Mọi biện pháp thuế đều không có ý nghĩa khi thuốc lá lậu lộng hành vì không chịu bất kỳ loại thuế nào.

“Chúng ta đã đối xử với thuốc lá lậu như hàng cấm - điều này chúng tôi hoàn toàn đồng ý, vì nó ảnh hưởng lớn tới sức khoẻ người tiêu dùng”, bà Hải đồng tình.