Thấy gì từ cuộc đua giành khoáng sản thiết yếu trong bối cảnh biến đổi khí hậu?

Thấy gì từ cuộc đua giành khoáng sản thiết yếu trong bối cảnh biến đổi khí hậu? (Nguồn: Getty Images)

Cơ quan Năng lượng Quốc tế (IEA) dự báo, đến năm 2030, nhu cầu toàn cầu đối với lithium sẽ tăng gấp 40 lần, trong khi nhu cầu đồng sẽ tăng khoảng 40%. Nguy cơ thiếu hụt trên quy mô toàn cầu đang trở nên rõ rệt, bởi các công nghệ năng lượng tái tạo đòi hỏi số lượng lớn hơn và đa dạng các loại khoáng sản này.

Sự phân bố không đồng đều này đã biến chuỗi cung ứng khoáng sản thành tâm điểm trong cuộc đua địa chính trị giữa Mỹ, Liên minh châu Âu (EU) và Trung Quốc.

Đáng chú ý, Mỹ Latinh và châu Phi - những nơi sở hữu trữ lượng khoáng sản lớn nhưng phần lớn chưa được khai thác, đang trở thành những thị trường quan trọng trong cuộc cạnh tranh quyền lực này.

“Vấn đề là khoáng sản”

Tầm quan trọng của địa chính trị trong các trữ lượng này được phản ánh rõ nét qua xu hướng đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI). Trong hai thập niên qua, hơn 10% tổng FDI vào Mỹ Latinh đã chảy vào lĩnh vực khai khoáng, trong đó Mỹ chiếm khoảng 8% và Trung Quốc chiếm 14%.

Chile là quốc gia thu hút đầu tư lớn nhất, tương ứng với vị thế cung cấp gần 1/4 sản lượng đồng thô toàn cầu.

Trung Quốc đang dẫn đầu khi mua hơn 70% lithium thô của Chile vào năm 2024 và kiểm soát 70-80% nguồn cung đồng, lithium tinh luyện toàn cầu. Cùng lúc đó, Mỹ, Trung Quốc và EU cũng gia tăng đầu tư vào Brazil để tranh giành kho đất hiếm lớn thứ hai thế giới, đẩy dòng FDI tại đây tăng vọt lên 700 triệu USD.

Song song đó, Mỹ cũng bắt tay với Argentina, cùng Chile và Bolivia tạo nên “Tam giác Lithium” nắm giữ hơn nửa trữ lượng toàn cầu. Động thái này nhằm giúp Washington tự chủ nguồn cung, giảm phụ thuộc vào Trung Quốc, đặc biệt sau khi Bắc Kinh hạn chế xuất khẩu khoáng sản để đáp trả thuế quan của Mỹ vào năm 2025.

Thấy gì từ nỗ lực tự chủ trong lĩnh vực đất hiếm của Nhật Bản?

Nhật Bản đang phải đối mặt với rủi ro chiến lược ngày càng tăng từ sự phụ thuộc vào các khoáng sản thiết yếu, vốn ...

Những liên kết mới

Trong bối cảnh Trung Quốc kiểm soát tới 90% nguồn cung khoáng sản đã qua chế biến trên toàn cầu, Mỹ, EU và các đối tác đang ngày càng đẩy mạnh chiến lược đa dạng hóa nguồn cung.

Tháng 2/2026, 55 quốc gia, bao gồm Nhật Bản, Ấn Độ, Hàn Quốc, EU và Cộng hòa Dân chủ Congo, quốc gia chiếm 70% sản lượng cobalt toàn cầu, đã tham dự hội nghị do Mỹ tổ chức nhằm thảo luận việc hình thành một khối thương mại về khoáng sản thiết yếu.

Sáng kiến này hướng tới tăng cường phối hợp trong khai thác và tinh luyện, tiếp nối khuôn khổ Đối tác An ninh Khoáng sản được khởi xướng từ năm 2022, qua đó làm giảm vai trò của Trung Quốc.

Trước đó, Tổng thống Mỹ Trump đã công bố “Dự án Vault” với gói đầu tư 12 tỷ USD nhằm xây dựng kho dự trữ khoáng sản thiết yếu cấp quốc gia.

Tương tự, EU ban hành Đạo luật Nguyên liệu Thô Thiết yếu, trong đó quy định khối này không được phụ thuộc quá 65% vào bất kỳ quốc gia ngoài EU nào đối với một loại khoáng sản chiến lược, đồng thời yêu cầu ít nhất 10% hoạt động khai thác và 40% khâu chế biến các khoáng sản thiết yếu tiêu thụ tại EU phải diễn ra trong nội khối.

Australia nỗ lực làm điều này để lấy lại vị thế trong chuỗi cung ứng khoáng sản toàn cầu

Trước tình hình cạnh tranh chiến lược Mỹ-Trung và áp lực chuyển dịch năng lượng toàn cầu, Australia được cho là đang nỗ lực định ...

Cuộc tranh giành châu Phi mới

Trung Quốc hiện giữ vai trò chi phối tại châu Phi với các quan hệ đối tác khai khoáng tại 44 quốc gia. Đầu tư của Trung Quốc tại châu lục này đã tăng từ 75 triệu USD năm 2003 lên tới 4,2 tỷ USD vào năm 2020, chủ yếu thông qua các dự án quy mô lớn như Sáng kiến Vành đai và Con đường (BRI).

Các nhà sản xuất xe điện Trung Quốc được xây dựng tại Morocco nhằm tận dụng vị trí địa chiến lược để thâm nhập thị trường châu Âu.

Ngược lại, đầu tư khai khoáng của phương Tây tại châu Phi trong hai thập niên qua bị chững lại, chủ yếu do các lo ngại về môi trường và xã hội.

More from WVR
Đất hiếm và dầu mỏ: Yếu tố nào sẽ định hình cục diện kinh tế và quyền lực toàn cầu?

Tuy nhiên, xu hướng này đang thay đổi khi EU ký kết Đối tác Thương mại và Đầu tư Sạch với Nam Phi vào năm 2025, qua đó EU sẽ hỗ trợ Nam Phi phát triển công nghệ xanh để đổi lấy nguồn khoáng sản thiết yếu. Các thỏa thuận tương tự đang được xúc tiến với Congo, Zambia và Namibia.

Về phía Mỹ, vào tháng 2/2026, Washington đã tổ chức một hội nghị với các quốc gia như Congo, Kenya và Zambia nhằm thiết lập một khối thương mại khoáng sản thiết yếu.

Sáng kiến này tương đồng với việc Mỹ cho vay 553 triệu USD vào năm 2025 để nâng cấp Hành lang Lobito, tuyến đường sắt kết nối các mỏ khoáng sản của Congo, Angola và Zambia, nhằm bảo đảm nguồn cung và giảm phụ thuộc vào Trung Quốc.

Tuy nhiên, có ý kiến cảnh báo rằng, cuộc cạnh tranh địa chính trị này có thể mở ra một hình thức “chủ nghĩa thực dân tài nguyên” mới, trong đó các quốc gia đang phát triển xuất khẩu nguyên liệu thô để các nước phát triển tinh luyện thành sản phẩm giá trị cao, từ đó làm sâu sắc thêm bất bình đẳng kinh tế toàn cầu.

Một cuộc đua mang tính toàn cầu

Cuộc chạy đua khoáng sản không chỉ giới hạn giữa Mỹ và Trung Quốc.

Argentina, Liên minh châu Phi (AU), Mexico và Brazil thuộc nhóm G20 đã công bố Khuôn khổ Khoáng sản Thiết yếu vào đầu năm 2026 dưới sự dẫn dắt của Nam Phi. Sáng kiến này giúp các nước giữ vững chủ quyền và lợi ích khoáng sản trước các cường quốc, đồng thời giúp tăng tính minh bạch, nâng cao năng lực chế biến nội địa và siết chặt các tiêu chuẩn bền vững.

More from WVR
Modern Diplomacy: 'Chiến tranh Lạnh AI' Mỹ-Trung tái định hình quyền lực trên toàn cầu

Song song đó, Saudi Arabia đang mở rộng quan hệ với các quốc gia như Congo và cam kết đầu tư 10 tỷ USD vào lĩnh vực khai khoáng châu Phi trong khuôn khổ Tầm nhìn 2030 nhằm đa dạng hóa nền kinh tế.

Các Tiểu vương quốc Arab Thống nhất (UAE) cũng tăng cường quan hệ với Angola, Zambia và Zimbabwe để tiếp cận lithium, cobalt và đồng, đồng thời mở rộng lĩnh vực năng lượng xanh. Còn Ấn Độ cũng đã thúc đẩy các thỏa thuận khai khoáng với Congo, Nam Phi, Zimbabwe và Morocco nhằm bảo đảm nguồn cung các khoáng sản như cobalt và graphite.

Có thể thấy cuộc chạy đua giành khoáng sản thiết yếu mới chỉ bắt đầu. Đồng thời, quá trình này cũng nhắc nhở rằng, dù trong thời đại của sức mạnh công nghệ, quân sự và kinh tế vượt trội, các cường quốc thế giới vẫn không thể vượt qua những giới hạn căn bản do tự nhiên đặt ra.