Nhờ có Napoleon
Năm 1798, Napoleon đưa quân đến Nam Phi bắt đầu cuộc chiến với người Anh trong việc đặt ách cai trị lên Ai Cập. Tuy cuộc chinh phạt mang tính chất quân sự, nhưng vị tướng này còn mang theo 167 nhà khoa học.
Năm 1799, khi lực lượng quân Napoleon đang dọn dẹp vùng phụ cận quanh pháo đài Fort Julien ở Rosetta, nằm cách Alexandria 35km về phía Bắc, họ tìm thấy một tảng đá phẳng màu đen ghi những ký tự kỳ lạ.
Phiến đá được đặt tên là Rosetta, lập tức được gửi đến Viện Nghiên cứu Ai Cập ở Cairo. Người ta phát hiện ra 14 dòng đầu tiên được viết bằng chữ hieroglyphs, 2/3 còn lại được viết bằng chữ Ai Cập cổ có tên là demotic, quan trọng hơn cả là 54 dòng cuối cùng được viết bằng chữ Hy Lạp. Những nhà khoa học không đọc được chữ Ai Cập, nhưng họ dễ dàng đọc được đoạn viết bằng tiếp Hy Lạp. Nội dung đoạn chữ là lời cầu nguyện của các tư tế muốn cảm tạ thần linh đã cho họ tiền bạc để xây dựng tượng của Pharaoh có tên Ptolemy V. Việc hiểu được phần tiếng Hy Lạp trên phiến đá khiến các nhà khoa học tràn trề tin tưởng rằng họ đang đến rất gần với việc đọc hiểu ngôn ngữ Ai Cập cổ.
Thách thức
Sự tranh cãi xung quanh việc giải mã chữ Ai Cập cổ diễn ra trong nhiều năm, nhưng rốt cuộc những dòng chữ đó vẫn là bí ẩn. Tu sĩ Horapollo, người viết cuốn sách Hieroglyphika chỉ ra rằng: "Một từ của chữ Ai Cập cổ không thể hiện một âm mà thể hiện một ý nghĩa. Đó là ngôn ngữ biểu nghĩa chứ không phải ngôn ngữ biểu âm như các ngôn ngữ phương Tây". Ý tưởng của Horapallo là một gợi ý xuất sắc trong việc đọc hiểu được chữ Ai Cập sau này.
Đến thế kỷ 18, học giả người Pháp là Guignes nhận định những chữ cái Ai Cập cổ có thể vừa biểu ý, vừa biểu âm như chữ Trung Hoa.
Năm 1802, một học giả người Pháp là Sacy đã tìm ra được phần lớn các chữ cái trên phiến đá, nhưng khi ghép nối lại thì nội dung những dòng chữ này không có ý nghĩa gì. Ông đầu hàng!
Sau đó Akerblad, học trò của Sacy đã so sánh kỹ càng và đưa ra kết luận có tất cả 29 chữ cái xuất hiện trên phiến đá Rosetta. Akerblald đã cố giải mã nhưng vẫn thất bại. Năm 1822, sau nửa thế kỷ được tìm ra, phiến đá Rossetta vẫn là một bí ẩn.
Giải mã
Trước khi người Anh chiếm viên đá, những nhà khoa học Pháp đã kịp copy những chữ viết Ai Cập lên giấy bằng cách bôi mực vào viên đá rồi in lên giấy dán. Để rồi sau khi về nước, hai bên bờ biển Manche ngấm ngầm diễn ra cuộc đua trong việc giải mã Rosetta.
Người Anh in ra nhiều âm bản để đưa đến đại học Oxford, Cambridge, Edinburgh nghiên cứu. Khi đó các nhà nghiên cứu đều chú ý đến phần hai mà không chú ý đến phần chữ Ai Cập cổ hoàn toàn là chữ tượng hình. Các nhà khoa học đó muốn giải mã phần hai - phần có cả chữ biểu âm nhằm tìm ra bảng chữ cái Ai Cập cổ nhưng hướng đi của họ đã sai lầm.
TS Thomas Young, một thiên tài về ngôn ngữ (đọc thông viết thạo tiếng Ảrập, Ba Tư và Thổ) đã thử giải mã phiến đá Rosetta vào năm 1804. Ông thấy rằng nếu chỉ bám vào việc tìm ra bảng chữ cái Ai Cập cổ mà không để ý đến những chữ tượng hình thì việc giải mã sẽ đi đến ngõ cụt. Bước đột phá này đã giúp cho Young nhận ra có nhiều từ không phải là từ Ai Cập cổ trên phiến đá. Young cũng nhận định những chữ cái không chỉ biểu hình mà còn biểu âm. Những nhận định này hoàn toàn chuẩn xác nhưng ông vẫn không thể giải mã được toàn bộ phiến đá. Tuy nhiên những nhận định của ông về phiến đá Rosetta được viết trong cuốn Bách khoa toàn thư lần thứ 14 xuất bản năm 1819, trở thành gợi ý đắt giá cho Jean-Francois Champollion.
Champollion làm việc ở Viện nghiên cứu Pháp. Trong quá trình nghiên cứu, ông học tiếng Hy Lạp, Hebrew, Ảrập, Ba Tư, Sanskrit và tiếng Coptic. Năm 1822, những nghiên cứu của Champollion chỉ giẫm chân tại chỗ. Đến khi ông đọc được ý tưởng của Young trong Bách khoa toàn thư 14, ông đã giải mã được khá nhiều phần trên phiến đá Rosetta trong đó có những cái tên sau này nổi danh trong lịch sử như Ptolemy, Cleopatra, Alexander Đại Đế.
Năm 1822, sau khi nghiên cứu một phiến đá chạm khắc lấy từ đền Abu Simbel, sau đó vài tháng, Champollion tìm ra một nhân vật lịch sử nổi tiếng bậc nhất Ai Cập là Con trai thần mặt trời - Pharaoh Rameses. Ông cũng hoàn thiện công trình nghiên cứu của mình và chỉ ra chữ Ai Cập cổ là những chữ tượng hình là sự kết hợp giữa những từ nguyên vẹn và những chữ cái. Với những sửa chữa cần thiết, Champollion đã hoàn thiện phần nghiên cứu về chữ Ai Cập và vượt qua được những vướng mắc mà Young chưa giải quyết được.
Năm 1824, Champollion cho xuất bản thành quả nghiên cứu đầy giá trị. Sau đó ông còn nhiều lần đến Ai Cập để bổ sung cho công trình của mình và viết lại lịch sử Ai Cập cho tới khi ông qua đời năm 1832.
Công trình của Champollion là chìa khóa giúp những nhà khoa học sau này có thể giải mã một lượng thư tịch khổng lồ về đất nước và con người Ai Cập cổ đại. Một thế giới đã được mở ra bắt đầu từ một phiến đá nhỏ nhoi giờ đang nằm trong Bảo tàng Anh ở London: Phiến đá Rosetta.
Ngọc Quỳnh (Tổng hợp)
