Việt Nam có thể giải bài toán kép tăng trưởng và giảm phát thải nhờ đòn bẩy này

Toàn cảnh Hội thảo "Xây dựng Ma trận hạch toán xã hội năng lượng (ESAM) cho Việt Nam nhằm thúc đẩy chuyển dịch năng lượng công bằng và chuyển đổi xanh".

Kết quả nghiên cứu trên được công bố tại Hội thảo "Xây dựng Ma trận hạch toán xã hội năng lượng (ESAM) cho Việt Nam nhằm thúc đẩy chuyển dịch năng lượng công bằng và chuyển đổi xanh" ngày 13/7, tại Hà Nội, do IPSS phối hợp với UNDP tổ chức.

Trong đó, nghiên cứu giới thiệu bộ công cụ mô phỏng chính sách mới nhằm hỗ trợ quá trình hoạch định chính sách dựa trên bằng chứng. Bộ công cụ cho phép đánh giá toàn diện tác động của các kịch bản chuyển dịch năng lượng đối với tăng trưởng kinh tế, phát thải khí nhà kính, phân phối thu nhập giữa các nhóm dân cư cũng như mức độ ảnh hưởng đến những nhóm dễ bị tổn thương.

Nền tảng của bộ công cụ là Ma trận hạch toán xã hội về năng lượng (ESAM), được IPSS phối hợp với Đại học Copenhagen (Đan Mạch), Cục Thống kê (Bộ Tài chính) cùng UNDP Việt Nam xây dựng. Đây là bộ dữ liệu kinh tế tích hợp, phản ánh mối quan hệ giữa hoạt động sản xuất, tiêu thụ năng lượng, phát thải và thu nhập hộ gia đình trong cùng một khung phân tích.

Khi kết hợp với các mô hình mô phỏng kinh tế, ESAM cho phép lượng hóa tác động của nhiều phương án chính sách, từ nâng cao hiệu quả sử dụng năng lượng, áp dụng cơ chế định giá carbon đến điều chỉnh giá điện, đồng thời đánh giá ảnh hưởng của các cú sốc bên ngoài như biến động giá năng lượng đối với an ninh năng lượng, sức chống chịu của nền kinh tế và đời sống người dân.

Đối với kịch bản tăng giá điện 10%, nghiên cứu chỉ rõ, những ngành sử dụng nhiều năng lượng, đặc biệt là công nghiệp chế biến, chế tạo, sẽ chịu tác động rõ rệt nhất do chi phí đầu vào gia tăng, từ đó làm gia tăng chi phí trong toàn bộ chuỗi cung ứng. Mức độ ảnh hưởng cũng có sự khác biệt đáng kể giữa các nhóm dân cư khi các hộ phi nông nghiệp ở khu vực đô thị chịu tác động lớn hơn so với các hộ nông nghiệp ở nông thôn.

Theo nhóm nghiên cứu, kết quả này cho thấy, việc điều chỉnh giá điện cần đi kèm các chính sách hỗ trợ có mục tiêu nhằm giảm thiểu tác động đối với các nhóm dễ bị tổn thương, đồng thời duy trì năng lực cạnh tranh của nền kinh tế trong quá trình chuyển dịch năng lượng.

Trong một kịch bản khác, việc áp dụng thuế carbon ở mức 15 USD cho mỗi tấn CO₂ tương đương được dự báo có thể giúp cắt giảm khoảng 2,9% lượng phát thải nhờ làm gia tăng chi phí của các hoạt động phát thải cao. Tuy nhiên, chính sách này cũng có thể khiến GDP giảm khoảng 0,8%, trong khi thu nhập của các nhóm hộ gia đình đều có nguy cơ suy giảm nếu không đi kèm các biện pháp hỗ trợ phù hợp.

Từ kết quả mô phỏng, nhóm nghiên cứu nhấn mạnh rằng, hiệu quả của chính sách định giá carbon không chỉ phụ thuộc vào mức thuế được áp dụng mà còn phụ thuộc rất lớn vào cơ chế phân bổ nguồn thu. Nếu khoản thu từ thuế carbon được tái đầu tư thông qua các chương trình an sinh xã hội đúng đối tượng, các hộ nghèo ở khu vực nông thôn vẫn có thể cải thiện thu nhập ròng, qua đó góp phần bảo đảm quá trình chuyển dịch năng lượng diễn ra theo hướng công bằng và bao trùm hơn.

Theo đánh giá của nhóm nghiên cứu, ESAM có thể trở thành công cụ phân tích quan trọng, giúp các cơ quan quản lý so sánh nhiều lộ trình chuyển dịch năng lượng, nhận diện rõ những đánh đổi giữa mục tiêu tăng trưởng, giảm phát thải và bảo đảm công bằng xã hội.

Đồng thời, khả năng đánh giá tác động đối với từng ngành kinh tế, từng nhóm hộ gia đình cũng như toàn bộ nền kinh tế sẽ tạo thêm cơ sở khoa học cho quá trình xây dựng và điều chỉnh chính sách.

Nghiên cứu được kỳ vọng tạo cơ sở khoa học giúp Việt Nam hoạch định lộ trình chuyển dịch năng lượng, cân bằng giữa mục tiêu tăng trưởng kinh tế, giảm phát thải, bảo đảm an ninh năng lượng và công bằng xã hội. (Nguồn: Climate and Energy Coalition)

Phát biểu tại hội thảo, ông Nguyễn Đức Trung, Phó Trưởng Ban Chính sách, Chiến lược Trung ương, đánh giá cao kết quả hợp tác giữa IPSS, UNDP Việt Nam, Cục Thống kê cùng Nhóm Nghiên cứu Kinh tế phát triển của Đại học Copenhagen trong việc xây dựng bộ dữ liệu và công cụ phân tích phục vụ hoạch định chính sách.

Đại diện Ban Chính sách, Chiến lược Trung ương bày tỏ tin tưởng rằng, những kết quả nghiên cứu sẽ được khai thác hiệu quả, qua đó góp phần nâng cao chất lượng công tác nghiên cứu, dự báo và tham mưu chính sách trong quá trình triển khai Nghị quyết Đại hội XIV của Đảng cùng Nghị quyết số 70-NQ/TW của Bộ Chính trị về bảo đảm an ninh năng lượng quốc gia.

Trong khi đó, bà Ramla Khalidi, Trưởng Đại diện thường trú UNDP tại Việt Nam, cho rằng, giá trị nổi bật của ESAM nằm ở khả năng giúp các nhà hoạch định chính sách nhận diện rõ nhóm được hưởng lợi cũng như nhóm có nguy cơ chịu tác động bất lợi trong quá trình chuyển dịch năng lượng.

Theo bà Khalidi, việc sử dụng chính dữ liệu của Việt Nam giúp các kết quả mô phỏng phản ánh sát thực tiễn hơn, từ đó hỗ trợ xây dựng những chính sách vừa củng cố an ninh năng lượng, vừa thúc đẩy tăng trưởng kinh tế, bảo vệ môi trường và bảo đảm công bằng xã hội.

Theo IPSS và UNDP, bộ dữ liệu ESAM cùng các công cụ mô hình sẽ được công khai trên cổng thông tin điện tử của UNDP và Đại học Copenhagen, đồng thời được cập nhật định kỳ nhằm đáp ứng yêu cầu nghiên cứu và hoạch định chính sách trong bối cảnh Việt Nam đang đẩy nhanh quá trình chuyển đổi sang nền kinh tế carbon thấp.

Việc hình thành một hệ thống dữ liệu và công cụ phân tích có khả năng lượng hóa đồng thời tác động kinh tế, xã hội và môi trường được kỳ vọng sẽ tạo nền tảng khoa học vững chắc, góp phần giúp quá trình chuyển dịch năng lượng của Việt Nam đạt được mục tiêu tăng trưởng bền vững, bảo đảm an ninh năng lượng và nâng cao phúc lợi xã hội.