Việt Nam và Sri Lanka tuy cách xa về địa lý, nhưng lại được kết nối bởi một mối duyên đặc biệt vun đắp từ lịch sử, văn hóa, đặc biệt là văn hóa Phật giáo. Từ những lần dừng chân của người thanh niên Nguyễn Tất Thành trên đảo quốc Sri Lanka trong hành trình tìm đường cứu nước, sự đồng hành của nhân dân Sri Lanka với Việt Nam trong những năm tháng đấu tranh giành độc lập, đến những hoạt động giao lưu Phật giáo và giao lưu nhân dân ngày càng sâu rộng, quan hệ hai nước đã dần vượt lên khuôn khổ ngoại giao truyền thống để trở thành tình cảm chân thành giữa hai dân tộc.

Phát biểu tại quốc hội Sri Lanka ngày 8/5, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm khẳng định, Sri Lanka có vị trí rất đặc biệt trong ký ức lịch sử và tình cảm của nhân dân Việt Nam. Hơn nửa thế kỷ kể từ khi thiết lập quan hệ ngoại giao (21/7/1970), hai nước đã không ngừng củng cố tin cậy chính trị, đồng thời phát huy những giá trị chung về hòa bình, nhân ái và hòa hợp mà Phật giáo đã bồi đắp qua nhiều thế hệ.

Thông qua chuỗi bài “Việt Nam-Sri Lanka: Một mối duyên lành”, Báo Thế giới và Việt Nam mong muốn khắc họa những câu chuyện, nhân vật và dấu mốc đã góp phần vun đắp tình hữu nghị giữa hai dân tộc, đồng thời làm nổi bật vai trò của Phật giáo như một cầu nối bền vững trong giao lưu nhân dân và ngoại giao văn hóa giữa Việt Nam và Sri Lanka.

Nhắc đến mối quan hệ Việt Nam-Sri Lanka, không thể không nhắc tới những cuộc “gặp gỡ” của ý chí và lý tưởng giải phóng dân tộc mà chính lịch sử đã “se duyên”, để rồi vun đắp nên một tình hữu nghị bền chặt suốt hơn nửa thế kỷ qua.

“Mối lương duyên” từ lịch sử

Theo các tư liệu lịch sử, mối duyên giữa Việt Nam và Sri Lanka đã bắt đầu từ rất sớm, trước cả khi hai nước thiết lập quan hệ ngoại giao. Ngày 30/10/1911, trên hành trình bôn ba tìm đường cứu nước, người thanh niên Nguyễn Tất Thành đã đặt chân đến cảng Colombo. Những bức thư Người gửi về cho cha thông qua nhà chức trách Anh, hiện còn lưu trong hồ sơ mật thám Pháp, là những dấu tích đầu tiên ghi lại cuộc gặp gỡ giữa vị lãnh tụ Việt Nam với “hòn ngọc” của Ấn Độ Dương. Sau đó, vào các năm 1928 và 1946, Chủ tịch Hồ Chí Minh tiếp tục trở lại Sri Lanka, từng bước xây dựng mối quan hệ đoàn kết với nhân dân tiến bộ và phong trào đấu tranh vì hòa bình, độc lập dân tộc tại nơi đây và trên thế giới.

Trên hành trình ấy, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã có mối quan hệ gắn bó với nhà lãnh đạo cách mạng, Anh hùng dân tộc Sri Lanka Hon. Philip Gunawardena. Đó là cuộc gặp gỡ của khát vọng giải phóng dân tộc, của ý chí đấu tranh chống chủ nghĩa thực dân, đế quốc vì độc lập và tự do. Cũng từ đó, nhân dân Sri Lanka đã “bén rễ” những tình cảm đặc biệt với Việt Nam.

Trong những năm tháng Việt Nam kháng chiến chống Mỹ cứu nước, nhân dân Sri Lanka đã tổ chức nhiều hoạt động biểu tình quy mô lớn tại Colombo, thể hiện sự đồng cảm sâu sắc đối với cuộc đấu tranh chính nghĩa của nhân dân ta.

Sau khi hai nước thiết lập quan hệ ngoại giao ngày 21/7/1970 và Việt Nam mở Đại sứ quán tại Colombo năm 1971, tình hữu nghị ấy không ngừng được vun đắp. Trong chuyến thăm chính thức Sri Lanka theo lời mời của cố Tổng thống J. R. Jayewardene vào tháng 3/1978, cố Thủ tướng Phạm Văn Đồng đã khẳng định: “Quan hệ giữa hai nước chúng ta có gốc rễ sâu từ những luồng giao lưu văn hóa trong lịch sử, luôn luôn là những quan hệ hoà bình và hữu nghị”, đồng thời nhấn mạnh, nhân dân Sri Lanka đã luôn đứng bên cạnh Việt Nam trong cuộc đấu tranh giành độc lập và tiếp tục ủng hộ Việt Nam trên các diễn đàn quốc tế sau khi thống nhất.

Hơn nửa thế kỷ sau, tình cảm ấy vẫn được gìn giữ và tiếp nối. Tượng đài Chủ tịch Hồ Chí Minh tại Colombo, khánh thành năm 2013, không chỉ ghi dấu những lần Người dừng chân trên đảo quốc, mà còn trở thành biểu tượng sinh động cho tình cảm mà nhân dân Sri Lanka dành cho vị lãnh tụ của Việt Nam và cho mối quan hệ hữu nghị giữa hai dân tộc.

Tình yêu bén rễ với
mảnh đất hình chữ S

Tháng 12/2025, có một nhạc sĩ từ chính đảo quốc Sri Lanka xa xôi đã tới mảnh đất hình chữ S, mang theo hành trang là những bài hát về tình yêu và hy vọng về một thế giới hòa bình, hạnh phúc. Báo TG&VN may mắn có cơ hội gặp gỡ ông sau khi bài hát của ông đạt giải Ba tại Lễ trao Giải thưởng toàn quốc về thông tin đối ngoại lần thứ XI.

Ông là nhạc sĩ Mohamed Hanifa Mohamed Iqbal. Xuất thân là một người làm công tác địa chất, song ông lại học nhạc và trưởng thành trong phong trào thanh niên Sri Lanka. Ông từng xuống đường, hòa vào những cuộc vận động phản đối chiến tranh, bày tỏ sự ủng hộ đối với cuộc đấu tranh chính nghĩa của nhân dân Việt Nam.

Sinh ra trong một gia đình có cha là bưu tá và mẹ là nội trợ, dù không có truyền thống cách mạng, ông vẫn lớn lên trong những câu chuyện về Việt Nam, Palestine, Trung Đông hay Cuba mà gia đình thường thảo luận. Cả gia đình ông luôn dành sự quan tâm và ủng hộ đối với các cuộc đấu tranh chính nghĩa vì độc lập, tự do của các dân tộc trên thế giới.

Đến nay, nhạc sĩ Mohamed Hanifa Mohamed Iqbal đã ở độ tuổi “xế chiều”, nhưng khi trao đổi với chúng tôi, ông vẫn nhớ y nguyên cảm xúc khi lần đầu biết tới Lãnh tụ Hồ Chí Minh. Đó là những năm tháng còn ngồi trên ghế nhà trường, khi ông thường đọc các bài viết về cuộc đấu tranh của nhân dân Việt Nam trên những tờ báo như The Attha hay Forward của đảng Cộng sản Sri Lanka thời bấy giờ. Qua những trang báo ấy, “hình ảnh Chủ tịch Hồ Chí Minh hiện lên trong tâm trí tôi như biểu tượng của ý chí giải phóng dân tộc, của khát vọng độc lập, tự do và niềm tin vào một Việt Nam hòa bình, thống nhất sau những năm tháng đấu tranh kiên cường”, ông chia sẻ.

Đặc biệt, trong ký ức của nhạc sĩ, vào năm 1978, khi Cố Thủ tướng Phạm Văn Đồng tới thăm Sri Lanka theo lời mời của cố Tổng thống J. R. Jayewardene, ông đã được nghe những câu chuyện về nét tương đồng giữa hai dân tộc từ nền nông nghiệp với cánh đồng lúa nước trải dài đến niềm tin với Phật giáo và trên hết là ngọn lửa đấu tranh chống thực dân suốt chiều dài lịch sử. Chính những sợi dây liên kết vô hình ấy đã khiến trái tim ông tìm thấy một sự đồng điệu sâu sắc với dải đất hình chữ S.

Chúng ta luôn sát cánh bên nhau

Quay trở lại với con đường nghệ thuật của mình, ông nhắc tới Víctor Jara - một nghệ sĩ guitar, nhà hoạt động văn hóa Chile, người dành tình cảm đặc biệt cho các phong trào giải phóng dân tộc và luôn bày tỏ sự ngưỡng mộ đối với Chủ tịch Hồ Chí Minh, với cuộc đấu tranh chính nghĩa của nhân dân Việt Nam. Víctor Jara đã ca ngợi Bác Hồ trong ca khúc nổi tiếng “El derecho de vivir en paz” (Quyền được sống trong hòa bình) với những ca từ: “Nhà thơ Hồ Chí Minh - trao quyền được sống trong hòa bình - từ Việt Nam tới toàn nhân loại”. Ca khúc này từng lan tỏa mạnh mẽ tại nhiều quốc gia Mỹ Latinh, trở thành biểu tượng âm nhạc của tinh thần đấu tranh vì hoà bình và đoàn kết quốc tế.

Chính tinh thần ấy đã định hình con đường nghệ thuật của nhạc sĩ Mohamed Hanifa Mohamed Iqbal, để âm nhạc của ông trở thành tiếng nói của hòa bình, tình hữu nghị và khát vọng về một thế giới không còn xung đột.

Năm 2012, như một sự dẫn dắt kỳ diệu của “duyên số”, nhạc sĩ đã có cuộc gặp gỡ với Đại sứ Tôn Sinh Thành - Đại sứ Việt Nam đầu tiên tại Sri Lanka sau khi Đại sứ quán được mở lại. Tại lễ hội guitar do nhạc sĩ khởi xướng ở Colombo, sau khi lắng nghe ban nhạc biểu diễn những khúc ca về Víctor Jara , Đại sứ Tôn Sinh Thành đã gợi ý ông sáng tác một bài hát về Chủ tịch Hồ Chí Minh. Đề nghị ấy chạm đúng vào tâm nguyện bấy lâu của người nhạc sĩ về việc lan tỏa hình ảnh vị lãnh tụ kính yêu của Việt Nam. “Đó là một cơ hội tuyệt vời”, ông thầm nghĩ.

Để rồi vào ngày 12/5/2012, tác phẩm Ho Ho Ho Chi Minh lần đầu tiên được ra mắt, tạo nên một làn sóng yêu thích mạnh mẽ. Sức lan tỏa của bài hát tiếp tục vươn xa vào năm 2013, khi giai điệu ấy vang lên tại khắp Colombo và Đại học Peradeniya thuộc thành phố Kandy, đưa hình tượng Chủ tịch Hồ Chí Minh đến gần hơn trong lòng công chúng Sri Lanka.

Ông cho biết, đây là lần đầu tiên hình tượng một nhà cách mạng Việt Nam được khắc họa và lan tỏa tới công chúng Sri Lanka thông qua âm nhạc. Bài hát kể về hành trình đấu tranh bền bỉ của nhân dân Việt Nam chống thực dân Pháp, đế quốc Mỹ để giành lại độc lập và thống nhất đất nước. “Thông điệp ấy rất mạnh mẽ. Đó là một bài hát mang tính cách mạng ở đất nước chúng tôi”, nhạc sĩ Iqbal nói. Ông vô cùng xúc động và tự hào khi bài hát đã trở thành một “cú hit”và các Đại sứ Việt Nam đến Sri Lanka đều mời ông biểu diễn ca khúc.

Tháng 5/2026, trong chuyến thăm cấp nhà nước của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm tới Sri Lanka, nhạc sĩ Iqbal đã có vinh dự được hát ca khúc Ho Ho Ho Chi Minh trước lãnh đạo và đoàn đại biểu hai nước. Với ông, đó không chỉ là một tiết mục nghệ thuật mà còn là trọng trách đặc biệt. Để chuẩn bị cho buổi biểu diễn, ông đã dành nhiều thời gian tập hợp các thành viên trong ban nhạc, luyện tập kỹ lưỡng với mong muốn thể hiện ca khúc một cách trọn vẹn nhất.

Ông kể về sự lo lắng khi chuẩn bị, về niềm vui khi nhận được những tiếng vỗ tay từ đoàn đại biểu hai nước, về sự hạnh phúc mà ông coi như một “món quà”.

Với tình cảm và niềm vui đặc biệt ấy, nhạc sĩ Iqbal cho rằng, chuyến thăm của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm còn mang ý nghĩa đặc biệt đối với Sri Lanka trong bối cảnh đất nước đang nỗ lực vượt qua những khó khăn về kinh tế.

“Chuyến thăm của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm là một dấu mốc lịch sử đối với chúng tôi. Việt Nam đã tiếp thêm sức mạnh cho Sri Lanka vào thời điểm chúng tôi đang đối mặt với nhiều khó khăn. Việt Nam, với hơn 100 triệu dân, đã đến và khẳng định sẵn sàng đồng hành và giúp đỡ. Đó là món quà quý giá nhất mà đất nước các bạn dành cho Sri Lanka. Chúng tôi có thêm niềm tin rằng Sri Lanka không hề đơn độc, rằng hai dân tộc chúng ta luôn sát cánh bên nhau”, ông khẳng định.

Trước khi khép lại buổi trò chuyện với chúng tôi, nhạc sĩ Iqbal không quên nhắc về tình cảm mà hai người con của mình dành cho mảnh đất hình chữ S. Dù theo đuổi những sự nghiệp khác nhau trong ngành y và luật, cả hai đều có sự gắn kết đặc biệt với Việt Nam thông qua con đường văn học. Nhạc sĩ tâm sự: “Cả hai cháu đều đã được tiếp xúc với văn học Việt Nam. Các con tôi lúc nào cũng mong có dịp được cùng cả gia đình sang thăm đất nước xinh đẹp của các bạn”. Khát khao ấy của gia đình nhạc sĩ Iqbal chính là một lời khẳng định về nhịp cầu hữu nghị Việt Nam-Sri Lanka sẽ còn vươn xa và bền chặt, khi những giá trị tinh thần vẫn đang được truyền lửa qua nhiều thế hệ.

Thiết kế: Lim Dim; Nội dung: Yến Vi - Trung Anh - Phạm Hằng - Ngọc Anh

Video: Yến Vi - Chu Liên