Vòng tròn chính sách: Phát triển nền dữ liệu kiến tạo tương lai số

Trong bối cảnh khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và dữ liệu ngày càng giữ vai trò quan trọng trong quá trình hiện đại hóa nền nông nghiệp Việt Nam, việc phát hiện, ghi nhận và lan tỏa những giá trị từ thực tiễn sản xuất có ý nghĩa chiến lược đối với sự phát triển của quốc gia. Nếu 40 năm trước, bước ngoặt lịch sử nằm ở việc dũng cảm giải phóng sức sản xuất bằng cơ chế thị trường, hôm nay, chặng đường chuyển mình tiếp theo đòi hỏi một cuộc cách mạng sâu sắc không kém: Đổi mới thể chế toàn diện dựa trên dữ liệu và triết lý đồng kiến tạo.

Lê Nguyễn Thiên Nga, Viện trưởng Viện Quản trị Chính sách và Chiến lược Phát triển.

Viện trường Lê Nguyễn Thiên Nga, thiết kế mô hình dữ liệu Vòng tròn Chính sách

Thể chế khi được khơi thông sẽ là động lực tăng trưởng đột phá; ngược lại, nếu chậm đổi mới, chính thể chế sẽ trở thành điểm nghẽn lớn nhất kìm hãm nguồn lực quốc gia. Để đưa đất nước tự tin bước vào kỷ nguyên vươn mình, công tác lập pháp và điều hành chính sách cần những bước chuyển căn bản cả về tư duy, công cụ thực thi lẫn cách tiếp cận các động lực tăng trưởng. Trong chiến lược phát triển chung, các ngân hàng thương mại chủ lực đã chủ động đáp ứng nhu cầu vốn, thiết kế nhiều sản phẩm đặc thù nhằm tạo cơ chế linh hoạt, tài trợ cho phát triển bền vững trong các lĩnh vực như năng lượng sạch, nông nghiệp xanh, lâm nghiệp bền vững, quản lý nước và xử lý chất thải. Chẳng hạn, VietinBank cung cấp các giải pháp về tài khoản thanh toán, quản lý dòng tiền, ngân hàng số và các dịch vụ tài chính chuyên biệt. Riêng gói dịch vụ thanh toán 2026 dành cho doanh nghiệp có thể được miễn phí tới 100% cho các dịch vụ trong gói. Nhờ đó, doanh nghiệp có thể chủ động tối ưu các khoản phí giao dịch thường xuyên, qua đó góp phần giảm chi phí vận hành và nâng cao hiệu quả quản lý dòng tiền. Các chương trình khơi thông điểm nghẽn tài chính, đang nỗ lực thiết lập cơ chế liên kết với ngân hàng và các ngân hàng… nhằm đề xuất xây dựng các gói tín dụng phù hợp, tiếp sức cho nông dân và nhà khoa học hiện thực hóa ý tưởng.

Ngân hàng Vietinbank tại Lễ tôn vinh “Nhà Khoa học của Nhà nông” lần thứ 8 do Hội Nông dân chủ trì

1. Ba đột phá căn bản định hình nền lập pháp kiến tạo

Từ góc độ nghiên cứu chiến lược kết hợp thực tiễn đồng hành cùng cộng đồng đổi mới sáng tạo, thể chế giai đoạn mới cần được xây dựng dựa trên ba trụ cột đột phá:

Chuyển tư duy lập pháp từ quản lý sang đồng kiến tạo phát triển

Lập pháp hiện đại không thể dừng lại ở tư duy “quản chặt”, mà phải chuyển dịch mạnh mẽ sang vai trò dẫn dắt và mở đường. Quá trình làm luật đòi hỏi sự đồng kiến tạo thực chất giữa 3 chủ thể: Nhà nước, cộng đồng doanh nhân và giới nghiên cứu.

Cần khẩn trương rà soát, kiên quyết bãi bỏ các quy định chồng chéo để giảm thiểu tối đa chi phí tuân thủ cho xã hội. Đồng thời, việc phân cấp, phân quyền phải đi liền với nguồn lực, thẩm quyền tương xứng và trách nhiệm giải trình rõ ràng của người đứng đầu. Mục tiêu cốt lõi không đơn thuần là cắt giảm số lượng thủ tục, mà là tăng tính dự đoán của chính sách, tạo dựng niềm tin vững chắc để các nguồn lực xã hội được phân bổ tối ưu.

Giải tỏa điểm nghẽn thực thi bằng Khung quản trị rủi ro ba vùng

Tâm lý sợ sai, né tránh và đùn đẩy trách nhiệm đang là lực cản vô hình khiến nhiều chính sách tiến bộ chậm đi vào đời sống. Để bảo vệ những cán bộ dám nghĩ, dám làm, cần xây dựng tiêu chí minh bạch nhằm phân định rõ ràng giữa rủi ro khách quan trong quá trình tìm tòi đổi mới và các hành vi cố ý vi phạm hoặc vụ lợi.

Một giải pháp mang tính kiến trúc là áp dụng Khung quản trị rủi ro ba vùng:

1. Vùng Đỏ: Ranh giới pháp lý tối cao, trật tự công cộng và an ninh quốc gia tuyệt đối không được xâm phạm.

2. Vùng Vàng: Không gian thử nghiệm thể chế có kiểm soát (sandbox) dành cho các mô hình, sáng kiến mới chưa có tiền lệ.

3. Vùng Xanh: Không gian mở rộng tối đa quyền tự chủ, khuyến khích sáng tạo chủ động vì lợi ích chung.

Thể chế linh hoạt mở đường cho các động lực tăng trưởng mới

Kinh tế số, kinh tế xanh, trí tuệ nhân tạo (AI), công nghiệp bán dẫn và các mô hình kinh doanh mới đang phát triển với tốc độ vượt xa chu kỳ lập pháp truyền thống. Pháp luật không thể chạy theo để vá víu, mà phải đi trước nhiều bước, tiệm cận các chuẩn mực quốc tế.

Đặc biệt, việc thiết lập khung pháp lý linh hoạt để thu hút và trọng dụng nhân tài ở các vị trí “tổng công trình sư”, “kiến trúc sư trưởng” sẽ là đòn bẩy ngắn nhất giúp Việt Nam hội tụ nguồn lực tinh hoa và đón đầu các dòng vốn công nghệ cao toàn cầu.

2. Dữ liệu số: Hạ tầng mềm của nền quản trị quốc gia hiện đại

Chỉ đạo của lãnh đạo Đảng và Quốc hội về việc chuyển từ “tiền kiểm” sang “hậu kiểm” trên cơ sở tiêu chuẩn, dữ liệu và trách nhiệm giải trình đã chạm đúng vào bản chất của bài toán thể chế hiện nay.

Chuyển từ tiền kiểm sang hậu kiểm thực chất là chuyển từ can thiệp hành chính chủ quan sang quản trị rủi ro thông minh. Khi mọi giao dịch và thực thi được giám sát, phân tích theo thời gian thực dựa trên dữ liệu chuẩn xác, mọi “vùng xám” né tránh trách nhiệm sẽ bị xóa bỏ. Tư duy quản trị quốc gia sẽ chuyển từ kỳ vọng “phải đúng tuyệt đối ngay từ đầu trên văn bản” sang phương thức “liên tục đo lường, phản hồi và đúng dần theo thực tiễn”.

Tuy nhiên, thách thức lớn nhất hiện nay nằm ở nghịch lý: Chính sách đòi hỏi phân tầng sâu sát theo từng nhóm đối tượng cụ thể, nhưng hạ tầng dữ liệu thực tế lại bị phân mảnh và cát cứ. Tinh gọn bộ máy sẽ chỉ là hình thức nếu thiếu sự hợp nhất trọn vẹn về hạ tầng dữ liệu theo nguyên tắc “Thu thập một lần, dùng nhiều lần” (Once-Only Principle) và tiêu chuẩn “Đúng – Đủ – Sạch – Sống”.

Để hóa giải điểm nghẽn này, 4 giải pháp căn cơ từ thực tiễn gần 10 năm triển khai Đề án “Từ Chính sách ra Cuộc sống” cần được sớm thể chế hóa:

1. Xây dựng Bản chỉ dẫn số về chính sách: Số hóa toàn bộ quyền và nghĩa vụ theo “vòng đời công dân” và “chu kỳ doanh nghiệp”, giúp người thụ hưởng dễ dàng tra cứu quyền lợi tại từng điểm chạm mà không bị cản trở bởi rào cản hành chính.

2. Nghiên cứu Bộ chỉ số Hấp thụ chính sách Quốc gia (NPAI): Đo lường và định lượng tác động thực chất của văn bản quy phạm pháp luật qua 4 khía cạnh: khả năng tiếp cận, mức độ thụ hưởng, chi phí tuân thủ và tác động thực tế đến đời sống kinh tế - xã hội.

3. Thí điểm có kiểm soát phương thức thực thi mới (Sandbox): Đưa cơ chế quản trị số vào các lĩnh vực có rủi ro kiểm soát được, gắn chặt với các bộ tiêu chuẩn nghiệm thu minh bạch.

4. Thiết lập kênh dữ liệu phản hồi thời gian thực: Kết nối thông tin trực tiếp từ cơ sở, doanh nghiệp và hiệp hội thông qua mạng lưới Đại sứ Dữ liệu và các chuỗi ấn phẩm hành động, giúp cơ quan ban hành luật kịp thời lắng nghe, điều chỉnh chính sách sau khi ban hành.