Đào tạo báo chí trong kỷ nguyên số: Giữ phần ‘tĩnh’ giữa dòng chảy công nghệ

Đề cập đến tương lai đào tạo báo chí - truyền thông, PGS.TS. Phạm Chiến Thắng nhấn mạnh khái niệm “cải cách triệt để”. Theo ông, sự xuất hiện của trí tuệ nhân tạo, mạng xã hội và các nền tảng số không chỉ làm thay đổi môi trường tác nghiệp báo chí mà còn đặt ra yêu cầu tái cấu trúc toàn bộ tư duy đào tạo. Từ giảng đường đến tòa soạn, từ chương trình học đến năng lực người học, mọi yếu tố đều cần được đặt trong hệ sinh thái truyền thông mới đang vận động từng ngày.

PGS. TS. Phạm Chiến Thắng. (Ảnh NVCC)

Thích ứng với hệ sinh thái truyền thông mới

Sự phát triển mạnh mẽ của trí tuệ nhân tạo (AI), mạng xã hội và các nền tảng số đang làm thay đổi sâu sắc hệ sinh thái truyền thông. Trong bối cảnh đó, đào tạo báo chí không thể chỉ điều chỉnh cục bộ mà cần được tái cấu trúc toàn diện, từ triết lý giáo dục, chương trình đào tạo đến phương thức tổ chức thực hành. Mục tiêu không chỉ là trang bị kỹ năng công nghệ cho sinh viên mà còn hình thành một thế hệ nhà báo có tư duy liên ngành, năng lực làm chủ AI, bản lĩnh nghề nghiệp và trách nhiệm xã hội trong môi trường truyền thông số.

Để thích ứng với sự chuyển đổi này, hoạt động đào tạo tại các trường đại học không thể chỉ dừng lại ở những thay đổi mang tính chắp vá như bổ sung cơ học một vài học phần công nghệ mới vào chương trình cũ. Thay vào đó, cần có một cuộc cải cách triệt để.

Đầu tiên, các cơ sở giáo dục cần tái định hình triết lý đào tạo theo hướng liên ngành, trong đó chương trình đào tạo phải tích hợp kiến thức giữa nghiệp vụ báo chí, công nghệ thông tin và tư duy sản xuất sản phẩm truyền thông. Công nghệ không còn là môn bổ trợ mà là nền tảng cốt lõi giải phóng sức lao động sáng tạo cho sinh viên.

More from WVR
Công tác đào tạo báo chí: Thích ứng thế nào với trí tuệ nhân tạo?

Hai là, chuyển đổi số trong hoạt động đào tạo cần phải thay đổi toàn diện từ tư duy quản trị, quy trình sản xuất nội dung đa nền tảng cho đến phương thức quản lý siêu dữ liệu. Nhà trường cần thay đổi phương pháp giảng dạy sang hình thức đào tạo kết hợp giữa lý luận và thực tiễn, tổ chức các hoạt động học tập theo mô hình Media Lab hay học tập tại tòa soạn để sinh viên được trực tiếp giải quyết các bài toán truyền thông thực tế.

Ba là, thay vì đào tạo sinh viên cách “cạnh tranh” với máy móc, nhà trường cần bồi dưỡng họ trở thành những người kiểm soát, đào tạo AI và dẫn dắt việc sử dụng công nghệ trong hoạt động chuyên môn. Sinh viên cần được giáo dục coi AI là “đồng nghiệp” hỗ trợ để giải phóng sức lao động khỏi các tác vụ lặp đi lặp lại, tập trung vào sáng tạo các tác phẩm báo chí chuyên sâu và giàu tính nhân văn.

Cùng với yêu cầu đổi mới đào tạo, quá trình chuyển đổi số cũng đang mở ra những cơ hội phát triển mạnh mẽ, đồng thời cũng đặt ra thách thức không nhỏ cho các cơ sở đào tạo báo chí. Về mặt cơ hội, quá trình hiện đại hóa công nghệ thông qua tích hợp các hệ thống thông minh, mô phỏng tòa soạn số, trường quay thực tế ảo hay phòng đa phương tiện hiện đại giúp sinh viên được thực hành tác nghiệp trực quan, tiếp cận quy trình sản xuất tin tức chuẩn quốc tế ngay từ trên giảng đường.

Chuyển đổi số cũng thúc đẩy sự tương tác đa chiều giữa nhà trường, sinh viên, các tòa soạn và công chúng một cách gần gũi và dễ dàng hơn. Bên cạnh đó, việc xây dựng kho học liệu mở và tài nguyên giáo dục số giúp lan tỏa tri thức rộng rãi, tạo điều kiện để các trường đại học dễ dàng kết nối và hội nhập với nền báo chí quốc tế.

Tuy nhiên, hiện vẫn tồn tại một khoảng cách công nghệ rất lớn giữa các cơ sở đào tạo trọng điểm ở trung ương và các trường địa phương do thiếu ngân sách đầu tư cho các phòng lab số chuyên dụng hay phần mềm phân tích dữ liệu chuyên biệt... Quá trình chuyển đổi số quốc gia trong ngành giáo dục và truyền thông còn ở giai đoạn đầu, tạo ra độ trễ nhất định khi đưa các công nghệ mới vào hoạt động đào tạo.

Song song đó, năng lực số của một bộ phận giảng viên xuất thân từ báo chí truyền thống còn hạn chế, còn thiếu các kỹ năng tác nghiệp trên môi trường số. Về điều kiện thực hành, mối liên kết giữa nhà trường và các cơ quan báo chí hiện nay chưa xây dựng được quy trình đào tạo chung dài hạn, khiến việc chuyển giao kỹ năng thực hành chỉ mang tính ngắn hạn và rời rạc.

13-25+26. Đào tạo báo chí trong kỷ nguyên số: Giữ phần tĩnh giữa dòng chảy công nghệ

Người làm báo cần nhận thức rõ ranh giới pháp lý và đạo đức khi ứng dụng công nghệ để không chệch hướng. (Nguồn: VnEconomy)

Làm chủ AI nhưng không đánh mất bản lĩnh nghề nghiệp

Trước thực tế AI ngày càng tham gia sâu vào quá trình sản xuất nội dung, chương trình đào tạo báo chí cần tập trung trang bị cho sinh viên những nhóm năng lực cốt lõi để trở thành những người làm báo chuyên nghiệp và làm chủ công nghệ.

Trước hết, sinh viên cần hiểu rõ về AI, biết ứng dụng các công cụ này như một trợ lý để thu thập dữ liệu, cá nhân hóa nội dung và tối ưu hóa năng suất lao động. Tuy nhiên, họ phải có tư duy phản biện để đánh giá sản phẩm của AI, giảm thiểu sự lệ thuộc hoàn toàn vào công nghệ gây suy giảm tư duy độc lập, dễ mắc phải những rủi ro từ thông tin giả và vi phạm bản quyền.

Ngoài ra, người làm báo hiện đại phải có kiến thức về thu thập, xử lý siêu dữ liệu, biết ứng dụng thuật toán để phân tích dữ liệu lớn và thành thạo nghệ thuật kể chuyện bằng dữ liệu. Trước bối cảnh tin giả bùng nổ, sinh viên cần được đào tạo bài bản kỹ thuật xác minh nguồn gốc thông tin trên môi trường số, sử dụng thành thạo các công cụ xác thực chuyên dụng để đảm bảo tính minh bạch trước khi xuất bản.

Sinh viên cũng cần thành thạo các kỹ năng cơ bản và thiết yếu như sử dụng thiết bị di động thông minh để tác nghiệp độc lập tại hiện trường, tích hợp viết bài, chụp ảnh, quay dựng video ngắn, sản xuất podcast nhằm đáp ứng nhu cầu thông tin tức thời, đa nền tảng của công chúng.

Cuối cùng, công nghệ truyền thông biến đổi liên tục khiến kiến thức rất nhanh bị lạc hậu. Do đó, khả năng tự học, tự nghiên cứu và cập nhật xu hướng công nghệ là yếu tố quan trọng nhất để sinh viên xây dựng vị trí nghề nghiệp cho bản thân trong suốt quá trình hành nghề sau này. Tuy nhiên, trong quá trình đào tạo, việc phát triển kỹ năng công nghệ cần song hành với bồi dưỡng bản lĩnh chính trị, đạo đức nghề nghiệp và trách nhiệm xã hội. Đây là bài toán then chốt quyết định bản sắc và sự phát triển bền vững của báo chí cách mạng Việt Nam.

Trong kỷ nguyên số, kỹ năng công nghệ là phần “động” biến đổi liên tục, còn bản lĩnh chính trị, đạo đức và trách nhiệm xã hội chính là phần “tĩnh” mang tính gốc rễ, định hình giá trị nhân văn cốt lõi của thông tin. AI có thể tối ưu hóa quy trình sản xuất nội dung nhưng chỉ có bản lĩnh, lương tâm nghề nghiệp và trách nhiệm xã hội của người làm báo mới tạo ra giá trị của một tác phẩm báo chí.

Đạo đức nghề báo không thể chỉ giảng dạy qua các bài lý thuyết khô khan. Cần đưa các nội dung về đạo đức AI, trách nhiệm xã hội trên không gian số, luật an ninh mạng... lồng ghép trực tiếp vào các học phần thực hành, tác nghiệp, nghiệp vụ. Sinh viên cần nhận thức rõ ranh giới pháp lý và đạo đức khi ứng dụng công nghệ để không chệch hướng.

Các trường đại học cũng cần tích cực hợp tác sâu rộng với các cơ quan báo chí chủ lực. Việc đưa sinh viên tham gia tác nghiệp thực tế tại tòa soạn ngay từ năm học đầu tiên dưới sự dẫn dắt của những nhà báo giàu kinh nghiệm sẽ giúp họ trực tiếp va chạm, xử lý các tình huống đạo đức thực tiễn, từ đó tự bồi đắp bản lĩnh nghề nghiệp một cách tự nhiên và thực chất nhất.

Đón đầu tương lai báo chí số

Nhìn về tương lai, trong vòng một thập kỷ tới, khi chiến lược chuyển đổi số báo chí đến năm 2030 được triển khai toàn diện, mô hình tòa soạn số dựa trên dữ liệu lớn và AI sẽ hoàn toàn chiếm thế chủ đạo. Báo chí sẽ tích hợp sâu các công nghệ như thực tế ảo, thực tế ảo tăng cường và các thuật toán cá nhân hóa thông tin.

More from WVR
Báo chí 'gặp khó' trong cuộc cạnh tranh khốc liệt từ các nền tảng truyền thông số

Trong mô hình truyền thông dựa trên thuật toán đó, nhà báo không còn là người đưa tin đơn thuần mà vai trò sẽ chuyển dịch mạnh mẽ thành chuyên gia phân tích dữ liệu, người hướng dẫn, kiểm chứng, xác minh thông tin và dẫn dắt nhận thức của công chúng trước sự nhiễu loạn của tin tức tự động. Do đó, tư duy liên ngành, năng lực sáng tạo nội dung có giá trị nhân văn và khả năng quản trị tòa soạn số đa nền tảng sẽ là những phẩm chất quyết định giá trị của người làm báo.

Để chuẩn bị cho xu hướng này, Bộ Giáo dục và Đào tạo cùng các cơ sở giáo dục cần sớm hoàn thiện khung chương trình đào tạo báo chí - truyền thông chuẩn quốc gia gắn với chuyển đổi số để áp dụng thống nhất. Trong đó, tích hợp sâu các học phần công nghệ số như báo chí dữ liệu, thuật toán truyền thông, công nghệ AI và truyền thông số vào chương trình giảng dạy.

Bên cạnh đó, một việc không thể thiếu là đầu tư xây dựng các mô hình phòng thí nghiệm truyền thông (Media Lab), trung tâm thực hành báo chí với trang thiết bị hiện đại như trường quay thực tế ảo, phòng đa phương tiện... để sinh viên có môi trường thực hành tác nghiệp trực quan, sát với thực tiễn. Đồng thời, tiếp tục đẩy mạnh đào tạo lại kỹ năng số cho giảng viên báo chí thông qua các chương trình bồi dưỡng chuyên môn nghiệp vụ; có cơ chế phù hợp để thu hút các nhà báo giàu kinh nghiệm từ các tòa soạn lớn tham gia giảng dạy và hướng dẫn sinh viên.