Để bản sắc trở thành sức mạnh phát triển của Hà Nội

Đó còn là bài toán về ký ức, bản sắc và cách con người sống trong thành phố. Khi văn hóa được nhìn nhận như một nguồn lực phát triển, Hà Nội đứng trước yêu cầu vừa gìn giữ những lớp trầm tích đã làm nên Thăng Long - Hà Nội, vừa tạo không gian để những giá trị ấy tiếp tục sống trong tương lai.

Văn hiến - Bản sắc - Sáng tạo” là giá trị cốt lõi, nguồn lực nội sinh và sức mạnh mềm của Thủ đô. (Ảnh: V.H)

Từ khai thác sang tái đầu tư cho văn hóa

Có người nói “quy hoạch văn hóa” không chỉ là quy hoạch các hoạt động văn nghệ hay xây dựng thêm các thiết chế văn hóa. Đó còn là quy hoạch những không gian nuôi dưỡng ký ức, gìn giữ bản sắc và hình thành lối sống.

Thật vậy, một quảng trường đủ để người dân gặp gỡ nhau, một vỉa hè đủ rộng để người già thong thả đi bộ, và một công viên để trẻ em vui chơi và học cách sẻ chia. Một con phố đi bộ để nghệ thuật truyền thống có thể cất lên giữa đời sống. Những điều tưởng như rất bình thường ấy cũng là một phần của quy hoạch văn hóa. Bởi không gian đô thị không chỉ phục vụ con người, mà còn góp phần định hình cách con người sống và ứng xử với nhau.

Với Hà Nội, câu chuyện này càng đáng được đặt ra khi thành phố bước vào tầm nhìn phát triển dài hạn, kéo dài suốt một thế kỷ. Một trăm năm là khoảng thời gian đủ dài để diện mạo đô thị thay đổi nhiều lần. Những khu phố mới có thể mọc lên, những tuyến đường có thể được mở rộng, những trung tâm mới có thể hình thành.

Nhưng giữa những thay đổi ấy, điều gì khiến một người vẫn có thể nhận ra mình đang ở Hà Nội? Câu trả lời không chỉ nằm ở những công trình mang tính biểu tượng. Nó nằm trong cấu trúc không gian, nhịp sống, cảnh quan, ký ức và cách con người ứng xử trong thành phố.

Quy hoạch tổng thể Thủ đô tầm nhìn 100 năm đặt con người, văn hóa, khoa học - công nghệ, hạ tầng và môi trường trong một chỉnh thể. Đây là cách tiếp cận cho thấy phát triển đô thị không thể chỉ được đo bằng tốc độ xây dựng hay quy mô hạ tầng.

Với Hà Nội, văn hóa trước hết là những gì đã được tích lũy qua hơn một nghìn năm lịch sử. Đó là ký ức đô thị, di sản vật thể và phi vật thể; những không gian làng, phố, hồ, đình, chùa, làng nghề; và cả những cách ứng xử được truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác. Những giá trị ấy không nên chỉ được nhìn như những gì cần được cất giữ. Chúng có thể trở thành nguồn lực để thành phố phát triển, tạo sức hấp dẫn và nâng cao chất lượng sống.

PGS.TS Bùi Hoài Sơn cho rằng: “Điểm đáng chú ý của Quy hoạch tổng thể Thủ đô là văn hóa được đặt vào vị trí của một nguồn lực phát triển, thay vì chỉ được nhìn như một lĩnh vực cần đầu tư hay một lớp trang trí cho đô thị”.

Nhìn văn hóa như một nguồn lực cũng đồng nghĩa với việc thay đổi cách bảo tồn. Di sản không thể chỉ tồn tại trong những hồ sơ, biển tên hay những công trình được trùng tu. Di sản cần được tiếp tục sống trong đời sống đô thị. “Trong tầm nhìn 100 năm, tôi cho rằng Hà Nội cần chuyển từ tư duy giữ gìn di sản sang làm cho di sản tiếp tục sống, từ bảo tồn từng điểm sang bảo tồn hệ sinh thái văn hóa, từ khai thác văn hóa sang tái đầu tư cho văn hóa”, PGS.TS Bùi Hoài Sơn cho biết.

Pháo hoa rực rỡ tại Hoàng thành Thăng Long trong đêm bế mạc Lễ hội Văn hóa thế giới tại Hà Nội lần II năm 2026. (Ảnh: Phạm Tuấn Anh)

Hiện đại nhưng không đánh mất “căn cước”

Hà Nội sẽ tiếp tục phát triển, những khu đô thị mới sẽ hình thành, những cực phát triển mới sẽ được mở ra. Thành phố cần hạ tầng hiện đại để đáp ứng quy mô dân cư và nhu cầu phát triển ngày càng lớn, nhưng hiện đại hóa không đồng nghĩa với việc biến Hà Nội thành một đô thị có thể tìm thấy ở bất cứ nơi nào.

Một thành phố càng hội nhập sâu thì càng cần một căn cước rõ ràng. Hà Nội có lợi thế mà không phải đô thị nào cũng có: lớp lịch sử dày, hệ thống di sản phong phú và những không gian đã trở thành ký ức chung của nhiều thế hệ.

“Paris, Kyoto, Seoul hay Singapore đều hiện đại, nhưng mỗi thành phố được nhận diện bởi một 'căn cước' rất rõ. Hà Nội cũng vậy, hiện đại hóa chỉ thực sự thành công khi một người đi qua thành phố vẫn có thể nhận ra đây là Hà Nội, không chỉ bằng những di tích nổi tiếng mà còn bằng cấu trúc không gian, nhịp sống, ký ức, cách ứng xử và những trải nghiệm văn hóa riêng”, PGS.TS Bùi Hoài Sơn nhấn mạnh.

Điều đó đặt ra yêu cầu bảo vệ các vùng lõi bản sắc của thành phố. Hồ Gươm, phố cổ 36 phố phường, khu phố cũ, hồ Tây, các làng cổ, làng nghề, đình, chùa, di tích và hệ thống không gian mặt nước là những lớp ký ức không thể dễ dàng thay thế. Một thành phố có thể xây một tòa nhà mới, mở một tuyến đường mới, nhưng không thể tạo lại một không gian lịch sử đã biến mất.

“Trước hết là bảo vệ nghiêm ngặt những vùng lõi bản sắc và các lớp cảnh quan lịch sử như Hồ Gươm, phố cổ 36 phố phường, khu phố cũ, Hồ Tây, cùng các làng cổ, làng nghề, di tích, đình, chùa và hệ thống không gian mặt nước. Không thể để giá đất hoặc lợi ích ngắn hạn quyết định số phận của những tài sản văn hóa không thể tái tạo”, PGS.TS Bùi Hoài Sơn nói.

Tuy nhiên, bảo tồn không có nghĩa là đóng băng thành phố. Một Hà Nội chỉ sống bằng ký ức sẽ không thể đáp ứng những yêu cầu của tương lai. Thành phố vẫn cần có những không gian mới, những khu đô thị mới và những phương thức sống mới. Vấn đề là những không gian ấy phải tạo ra được bản sắc thay vì sao chép những mô hình kiến trúc vô danh.

Quan trọng hơn, trong quá trình bảo tồn và phát triển, người dân phải được đặt ở vị trí trung tâm. Nếu cư dân rời khỏi những khu phố lịch sử, nếu những không gian từng có đời sống cộng đồng chỉ còn phục vụ cho việc tham quan, bản sắc cũng sẽ dần trở thành một lớp vỏ.

“Nếu cư dân bị đẩy ra khỏi không gian di sản, nếu phố cổ chỉ còn là sân khấu du lịch, thì có thể giữ được vỏ kiến trúc nhưng lại mất đi đời sống văn hóa”, PGS.TS Bùi Hoài Sơn nhận định.

Đây có lẽ là một trong những bài toán khó nhất của Hà Nội trong quá trình phát triển. Việc bảo tồn một công trình có thể bắt đầu từ một dự án. Nhưng việc bảo tồn đời sống của một khu phố lại cần sự tham gia của cộng đồng. Đó là những người sinh sống, làm việc, buôn bán, trò chuyện và tạo nên nhịp sống hằng ngày. Vì vậy, quy hoạch văn hóa không nên chỉ được nhìn nhận qua những công trình lớn. Nó bắt đầu từ những điều gần gũi hơn: Một khoảng không gian công cộng đủ rộng, những tuyến phố có thể đi bộ, những công viên dành cho trẻ em, những hàng cây, mặt nước và những nơi người dân có thể gặp nhau.

Một thành phố đáng sống không chỉ là thành phố có những công trình đẹp. Đó phải là nơi con người có cơ hội gặp gỡ, chia sẻ và hình thành những ký ức chung. Do đó, tầm nhìn 100 năm không chỉ là câu chuyện Hà Nội sẽ lớn đến đâu, có bao nhiêu khu đô thị mới hay những tuyến hạ tầng hiện đại nào sẽ được hình thành. Đó còn là câu hỏi: Hà Nội muốn trở thành một thành phố như thế nào?

Nghị quyết số 02-NQ/TW xác định văn hóa ở vị trí trung tâm trong chiến lược phát triển kinh tế - xã hội, với “Văn hiến - Bản sắc - Sáng tạo” là giá trị cốt lõi, nguồn lực nội sinh và sức mạnh mềm của Thủ đô. Nếu lấy văn hóa làm một trong những thước đo của sự phát triển, mỗi dự án lớn trong tương lai không chỉ cần trả lời câu hỏi về hiệu quả kinh tế hay hạ tầng. Cần nhìn rộng hơn: Dự án ấy có làm giàu thêm bản sắc Hà Nội, nâng cao chất lượng sống và mở rộng khả năng sáng tạo của người dân hay không?

Hà Nội có nghìn năm văn hiến, nhưng tương lai thế nào lại phụ thuộc vào cách thế hệ hôm nay ứng xử với di sản, với cộng đồng và với chính thành phố nơi mình đang sống. Một quyết định đúng về quy hoạch hôm nay có thể tạo nên một không gian sống tốt cho nhiều thế hệ sau. Vì thế, Hà Nội của 100 năm tới không chỉ cần hiện đại hơn. Thành phố cần sâu hơn trong ký ức, giàu hơn trong bản sắc và rộng hơn trong những không gian dành cho con người…

Trong định hướng phát triển Thủ đô, thành phố luôn đặt “Văn hiến - Bản sắc - Sáng tạo” ở vị trí trung tâm, coi đây là những giá trị cốt lõi, nguồn lực nội sinh mạnh mẽ hình thành nên bản lĩnh, trí tuệ và sức vươn của Hà Nội. Trên nền tảng đó, Hà Nội đang cụ thể hóa các chủ trương, chính sách bằng những việc làm, công trình, dự án mang tính động lực nhằm phát huy giá trị văn hiến, bản sắc và sức sáng tạo, hiện thực hóa mục tiêu xây dựng Thủ đô văn minh, hiện đại, giàu đẹp trong kỷ nguyên mới.