Để ‘Học thật, thi thật, nhân tài thật’ thành phương châm hành động của toàn ngành giáo dục và mỗi người học

Học sinh tham dự kỳ thi tốt nghiệp THPT 2026. (Nguồn: Bộ GD&ĐT)

Chỉ khi đề cao tinh thần học thật, thi thật, nền giáo dục mới có thể phát hiện, bồi dưỡng nhân tài thật và củng cố niềm tin của xã hội vào giá trị của mỗi kỳ thi.

Kỳ thi tốt nghiệp THPT năm 2026 khép lại với nhiều tín hiệu tích cực về công tác tổ chức nhưng niềm vui ấy đã không trọn vẹn khi những sai phạm nghiêm trọng tại điểm thi Trường THPT chuyên Tuyên Quang (tỉnh Tuyên Quang) và Trường THPT Lê Trực (tỉnh Quảng Trị) bị phát hiện. Những vụ việc này không chỉ làm ảnh hưởng đến sự công bằng, minh bạch của một kỳ thi quốc gia mà còn gióng lên hồi chuông cảnh báo về một vấn đề lớn hơn, đó là nếu không kiên quyết bảo vệ giá trị của học thật, thi thật, sẽ rất khó có được nhân tài thật để xây dựng đất nước.

Theo báo cáo của Bộ GD&ĐT, nguyên nhân dẫn đến các sai phạm xuất phát từ nhiều yếu tố. Sự phát triển nhanh của công nghệ khiến các hình thức gian lận ngày càng tinh vi, trong khi nghiệp vụ phòng chống gian lận chưa được cập nhật thường xuyên, thiết bị hỗ trợ phát hiện vi phạm chưa được trang bị đồng bộ và một bộ phận cán bộ coi thi còn thiếu kinh nghiệm. Tuy nhiên, điều đáng lo ngại hơn cả là có những trường hợp cố tình vi phạm quy chế, không thực hiện đúng chức trách, nhiệm vụ được giao. Đây không còn là hạn chế về chuyên môn mà là vấn đề về đạo đức nghề nghiệp và trách nhiệm đối với xã hội.

Phát biểu về những hiện tượng tiêu cực này, Bộ trưởng Bộ GD&ĐT Hoàng Minh Sơn chia sẻ: “Với những hiện tượng tiêu cực xảy ra, tất cả chúng ta đều rất buồn”. Đó không chỉ là nỗi buồn của người đứng đầu ngành Giáo dục mà còn là tâm trạng chung của hàng triệu học sinh, phụ huynh và những người luôn tin tưởng vào sự công bằng của các kỳ thi.

Nhìn lại chặng đường 40 năm đổi mới thi cử, Bộ trưởng Hoàng Minh Sơn khẳng định kỳ thi tốt nghiệp THPT và tuyển sinh Đại học đã có nhiều bước tiến quan trọng. Công tác tổ chức ngày càng bài bản, khoa học, giảm áp lực cho học sinh và xã hội, đồng thời vẫn bảo đảm mục tiêu đánh giá năng lực người học. Những kết quả đó là thành quả của cả một quá trình cải cách bền bỉ. Chính vì vậy, những sai phạm xảy ra ở một số điểm thi càng trở nên đáng tiếc bởi chúng làm ảnh hưởng đến uy tín của cả hệ thống giáo dục, dù chỉ xuất phát từ một số cá nhân.

Điều đáng suy ngẫm là Bộ trưởng GD&ĐT không chỉ nhắc đến những nguyên nhân khách quan mà còn thẳng thắn đặt ra câu hỏi về trách nhiệm của chính những người làm giáo dục: “Những người làm giáo dục đã nhận diện được những động lực tạo ra tiêu cực này chưa? Chúng ta đã làm hết sức mình và đã thể hiện đầy đủ sự tự trọng của mình chưa?”.

Đó là những câu hỏi không dành riêng cho cán bộ coi thi hay lãnh đạo ngành giáo dục, mà còn dành cho mỗi nhà giáo, mỗi phụ huynh, mỗi học sinh và toàn xã hội.

Gian lận thi cử không tự nhiên xuất hiện trong một ngày mà có thể bắt đầu từ những biểu hiện rất nhỏ như học đối phó, chạy theo điểm số, bệnh thành tích, sự dễ dãi trong kiểm tra, đánh giá hay tâm lý coi kết quả quan trọng hơn năng lực thực chất. Khi những biểu hiện ấy không được ngăn chặn kịp thời, chúng sẽ tích tụ và có thể dẫn đến những vi phạm nghiêm trọng hơn. Một kỳ thi có thể bị ảnh hưởng chỉ bởi một vài cá nhân thiếu trách nhiệm nhưng niềm tin của xã hội lại mất rất nhiều thời gian mới có thể khôi phục.

Một nền giáo dục chỉ thực sự phát triển khi đặt nền tảng trên sự trung thực. Học thật là quá trình người học tích lũy kiến thức, rèn luyện kỹ năng và hình thành nhân cách bằng chính nỗ lực của mình. Thi thật là thước đo khách quan để đánh giá đúng năng lực ấy. Khi học thật và thi thật được bảo đảm, xã hội mới có thể phát hiện và bồi dưỡng nhân tài thật - những con người có đủ năng lực, phẩm chất và bản lĩnh để đóng góp cho đất nước.

Ngược lại, nếu gian lận trở thành lối tắt, điểm số sẽ không còn phản ánh năng lực thực chất. Người học thiếu kiến thức vẫn có thể đạt kết quả cao, trong khi những học sinh trung thực lại chịu thiệt thòi. Sâu xa hơn, nếu những người thiếu năng lực bước vào các trường đại học, trở thành kỹ sư, bác sĩ, giáo viên hay cán bộ quản lý nhờ những kết quả không trung thực, hậu quả sẽ không chỉ dừng lại ở giáo dục mà còn ảnh hưởng trực tiếp đến chất lượng nguồn nhân lực quốc gia và sự phát triển bền vững của đất nước.

Trong bối cảnh chuyển đổi số diễn ra mạnh mẽ, công nghệ vừa tạo ra nhiều cơ hội nhưng cũng đặt ra những thách thức mới đối với công tác tổ chức thi. Điều đó đòi hỏi ngành Giáo dục phải liên tục cập nhật nghiệp vụ, đầu tư đồng bộ các thiết bị phát hiện gian lận, hoàn thiện quy chế và tăng cường ứng dụng công nghệ trong giám sát.

Nhưng công nghệ chỉ là giải pháp hỗ trợ, điều quan trọng nhất vẫn là xây dựng đội ngũ cán bộ làm thi có bản lĩnh, trách nhiệm và đạo đức nghề nghiệp. Một quy chế chặt chẽ sẽ khó phát huy hiệu quả nếu con người cố tình vi phạm. Ngược lại, những người làm giáo dục có lòng tự trọng và tinh thần trách nhiệm sẽ luôn biết cách bảo vệ sự công bằng của kỳ thi.

Bộ trưởng Hoàng Minh Sơn cho biết, Bộ GD&ĐT đang phối hợp với các địa phương và cơ quan chức năng để lấy lại sự công bằng, trung thực và độ tin cậy của kỳ thi. Ông nhấn mạnh: “Bằng tất cả sự tự trọng của những người làm giáo dục, các nhà giáo, chúng ta cần từng bước đẩy lùi vấn đề này từ những việc nhỏ nhất: Trong công việc dạy học, kiểm tra bài tập, trong công tác báo cáo kết quả, phải thực chất, trung thực”.

Thông điệp ấy không chỉ dành cho mùa thi năm nay mà còn là định hướng lâu dài cho sự phát triển của nền giáo dục nước ta. Mỗi kỳ thi rồi sẽ qua đi nhưng giá trị của sự trung thực sẽ còn mãi. Một nền giáo dục không thể được xây dựng bằng những điểm số đẹp nhưng thiếu thực chất. Đất nước cũng không thể kỳ vọng có đội ngũ nhân lực chất lượng cao nếu chấp nhận sự giả dối ngay từ ghế nhà trường.

Vì vậy, hơn bao giờ hết, thông điệp “Học thật, thi thật, nhân tài thật” cần trở thành phương châm hành động của toàn ngành giáo dục và của mỗi người học. Chỉ khi trung thực được đặt ở vị trí trung tâm, mỗi tấm bằng mới thực sự có giá trị, mỗi kỳ thi mới thực sự công bằng và mỗi nhân tài được phát hiện mới xứng đáng trở thành động lực cho sự phát triển của đất nước trong tương lai.