Đừng chỉ trao công cụ, hãy dạy trẻ cách làm chủ AI

Ngày 5/9 vừa qua, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm đã gửi thư cho các thầy cô giáo và học sinh nhân lễ khai giảng năm học mới. Trong thư, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước nhấn mạnh: “Trước những thay đổi sâu sắc của khoa học, công nghệ và trí tuệ nhân tạo, giáo dục phải chủ động mở rộng cơ hội tiếp cận tri thức, nâng cao chất lượng dạy và học. Công nghệ phải phục vụ con người và làm cho giáo dục tốt đẹp hơn. Càng ứng dụng công nghệ hiện đại, nhà trường càng phải bồi đắp tư duy độc lập, liêm chính học thuật, trách nhiệm, ý thức công dân và những giá trị nhân văn không máy móc nào có thể thay thế”.

Trí tuệ nhân tạo (AI) đang dần trở thành một phần trong đời sống học đường. Nhưng bên cạnh việc giúp học sinh tiếp cận công nghệ, điều quan trọng hơn là dạy các em biết sử dụng AI đúng lúc, có trách nhiệm và không đánh mất khả năng tư duy độc lập.

Học sinh đọc sách trong thư viện nhà trường. (Ảnh: Trần Thị Hoa)

Không chỉ dạy trẻ cách sử dụng công nghệ...

Con trai tôi đang học lớp 8, thời gian gần đây, tôi để ý thấy con thường xuyên sử dụng AI để tìm ý tưởng cho bài văn hay giải bài toán khó. Con bảo rằng trên lớp, các bạn đều sử dụng như thế.

Trước đây, mỗi khi gặp một bài toán khó hoặc bí khi viết một bài văn nghị luận, con sẽ nhờ bố mẹ hoặc nhắn tin nhờ thầy cô giáo hướng dẫn, gợi ý. Nhưng giờ đây, con trở nên chủ động hơn với việc học nhờ AI. Tuy nhiên, điều khiến tôi lo lắng là liệu con có bị phụ thuộc vào việc sử dụng AI?

Ngày nay, một học sinh chỉ với chiếc máy tính hoặc điện thoại di động kết nối mạng có thể dễ dàng hỏi AI để giải một bài toán, tìm ý tưởng cho bài văn, tra cứu kiến thức hay tạo ra một bức tranh chỉ bằng vài yêu cầu chỉ trong vài giây.

Từ thực tế việc học của con trai, tôi nhận thấy AI đang mở ra những cách học mới nhưng cũng đặt ra một câu hỏi, khi công nghệ ngày càng làm được nhiều việc thay con người, trẻ em cần được dạy điều gì để không trở nên phụ thuộc vào nó?

Từ hiệu ứng concert đến phát triển công nghiệp văn hóa bền vững
More from WVR

Bộ Giáo dục và Đào tạo đã ban hành Quyết định số 2422 ngày 18/8/2026 về Khung nội dung giáo dục trí tuệ nhân tạo cho học sinh phổ thông. Điểm đáng chú ý là khung nội dung này không đặt trọng tâm đơn thuần vào việc hướng dẫn học sinh sử dụng các công cụ AI, mà được xây dựng trên bốn mạch kiến thức: Tư duy lấy con người làm trung tâm, đạo đức AI, kỹ thuật và ứng dụng AI, thiết kế hệ thống AI.

Nội dung cốt lõi dự kiến triển khai với thời lượng 12 tiết mỗi lớp trong một năm học, đồng thời có thể lồng ghép vào các môn học và hoạt động giáo dục. Ngay từ lớp 2, học sinh đã được tiếp cận những vấn đề gần gũi như khi nào nên và không nên sử dụng AI, AI làm việc ra sao và con người giữ vai trò kiểm soát như thế nào, AI có thể hỗ trợ các thành viên trong gia đình và cộng đồng ra sao.

Đó là một cách tiếp cận đáng chú ý bởi điều trẻ cần không chỉ là biết đặt câu hỏi cho một chatbot hay sử dụng một ứng dụng tạo hình ảnh, mà còn phải hiểu những giới hạn của công nghệ, nhận thức được trách nhiệm của mình khi sử dụng sản phẩm do AI tạo ra.

Một công cụ có thể đưa ra lời giải nhanh chóng nhưng không thể thay trẻ trải nghiệm niềm vui khi tự mình tìm ra đáp án cho một bài toán khó. AI có thể gợi ý một đoạn văn hoàn hảo, trôi chảy nhưng lại không giúp trẻ có những cảm xúc đặc biệt, khả năng quan sát và suy nghĩ của bản thân về vấn đề đó.

Bởi vậy, dạy trẻ sử dụng AI không nên bắt đầu bằng câu hỏi có bao nhiêu công cụ cần biết, mà cần bắt đầu từ việc các em hiểu công nghệ có thể giúp gì và không thể làm thay điều gì trong học tập.

Nhìn lại, thực tế việc dạy trẻ sử dụng AI một cách hiệu quả lại từ chính cách người lớn đang sử dụng thế nào. Nếu cha mẹ nhắc nhở con không được phụ thuộc vào máy móc, công nghệ nhưng lại thường xuyên dùng điện thoại để giải quyết mọi việc, ngay cả trong bữa ăn thì bài học về sự tự chủ khi sử dụng công nghệ cũng khó có sức thuyết phục đối với trẻ.

Như ai đó nói, trẻ em không chỉ học từ những điều được giảng giải trên lớp trên trường mà còn quan sát cách người lớn hành xử mỗi ngày. Vì thế, giáo dục AI cũng là dịp để người lớn nhìn lại chính mình.

Giáo dục về đạo đức và trách nhiệm cho trẻ khi sử công nghệ là rất cần thiết. (Ảnh minh họa: Trần Thị Hoa)

Không thể “đẩy việc” cho AI

Theo Kế hoạch số 4758 của Sở Giáo dục và Đào tạo Hà Nội, từ năm học 2026-2027, 100% cơ sở giáo dục trên địa bàn thành phố sẽ triển khai nội dung giáo dục AI cho học sinh từ lớp 1 đến lớp 12, với thời lượng 12 tiết nội dung cốt lõi mỗi lớp trong một năm học. AI được tổ chức dưới hình thức chuyên đề, không phát sinh môn học mới, không kiểm tra định kỳ riêng, không lập sổ điểm và không thu thêm chi phí từ học sinh, gia đình.

Việc đưa giáo dục AI đến với học sinh ở tất cả các cấp học là bước đi cần thiết trong bối cảnh công nghệ đang hiện diện ngày càng rõ trong đời sống. Tuy nhiên, 12 tiết học trong một năm khó có thể tạo nên thói quen sử dụng công nghệ có trách nhiệm nếu những điều trẻ được học không tiếp tục được thực hành ngoài lớp học.

Một đứa trẻ có thể chỉ học về AI vài tiết ở trường nhưng lại tiếp xúc với công nghệ này thường xuyên tại nhà thông qua điện thoại, máy tính bảng, công cụ tìm kiếm hay các ứng dụng tạo hình ảnh. Vì vậy, nếu giáo dục AI chỉ ở phạm vi nhà trường, những kiến thức và nguyên tắc được trang bị cho học sinh sẽ khó phát huy ý nghĩa.

Theo tôi, để khung giáo dục AI thực sự đi vào đời sống học đường, cần hình thành một “chân kiềng” trách nhiệm: Nhà trường - gia đình - học sinh. Trước hết, giáo viên phải là những người làm mẫu về việc sử dụng AI có trách nhiệm. Học sinh cần được hướng dẫn cách phân biệt đâu là phần kiến thức do mình tự tìm hiểu, đâu là nội dung có sự hỗ trợ của AI, khi nào có thể tham khảo công cụ và khi nào cần tự mình thực hiện.

Quan trọng hơn, các em phải hiểu rằng, sử dụng AI không phải là đẩy mọi trách nhiệm giải toán, viết văn cho công nghệ. Muốn vậy, nhà trường cũng cần có những nguyên tắc rõ ràng đối với giáo viên. Công việc nào có thể sử dụng AI hỗ trợ, sản phẩm nào cần được con người kiểm tra, dữ liệu nào không được đưa lên các hệ thống AI và ai chịu trách nhiệm về nội dung được sử dụng...

Trong khi đó, các bậc cha mẹ không cần phải am hiểu kỹ thuật hay thành thạo mọi ứng dụng AI nhưng cần biết con đang sử dụng công nghệ vào mục đích gì, có thể gặp những rủi ro nào và làm thế nào để đồng hành cùng con trong việc học.

Nhà trường cũng có thể tổ chức những buổi trao đổi ngắn dành cho phụ huynh, cung cấp tài liệu dễ hiểu về AI, những nội dung trẻ được học theo từng độ tuổi, các nguy cơ liên quan đến dữ liệu cá nhân, thông tin sai lệch và sự phụ thuộc vào công nghệ.

Việc đưa AI vào trường học cũng cần đi kèm những “hàng rào” bảo vệ phù hợp. Không để học sinh tiếp cận tự do với mọi công cụ AI, mà cần có những hệ thống được lựa chọn, thiết kế phù hợp với từng lứa tuổi, có kiểm soát nội dung chặt chẽ.

Bởi với trẻ nhỏ, các em vẫn còn từng bước hình thành khả năng nhận diện thông tin sai lệch, nội dung không phù hợp hay những nguy cơ liên quan đến quyền riêng tư trên mạng xã hội. Do đó, giáo dục về đạo đức và trách nhiệm khi sử công nghệ cho trẻ là cần thiết.

Cuối cùng, học sinh cũng cần được trao vai trò chủ động, tự kiểm chứng thông tin và biết chịu trách nhiệm với sản phẩm của mình. Bởi nếu bài toán nào khó cũng “giao phó” cho AI giải, chắc chắn các em sẽ trở nên lệ thuộc.

Bên cạnh việc hướng dẫn cho trẻ sử dụng AI an toàn, thông minh, còn cần dạy trẻ việc lúc nào nên và không nên “đẩy việc” cho AI. Bởi mỗi phụ huynh đều mong con thông thạo công nghệ trong xã hội số nhưng không phải việc ỷ lại, lười tư duy và bị động.

Trong thế giới AI, còn cần giúp trẻ có đủ hiểu biết để không lúng túng trước công nghệ nhưng cũng không phụ thuộc hay tuyệt đối hóa nó. Và bài học ấy sẽ chỉ thực sự có ý nghĩa khi hiện diện trong cách người lớn chúng ta đang sử dụng công nghệ hàng ngày. Đúng như lời nhắn nhủ của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm: “Thế giới đang đổi thay từng ngày. Điều đã học có thể nhanh chóng trở nên cũ nhưng tinh thần ham học, bản lĩnh, khả năng sáng tạo, lòng trung thực và nghị lực vươn lên sẽ luôn có giá trị...”.