Giáo dục trong thời đại biến động: Gen Z cần chuẩn bị những gì để không tụt hậu?

TS. Bùi Phương Việt Anh cho rằng, cần trang bị năng lực lõi để Gen Z bứt phá tương lai. (Ảnh NVCC)

Dưới góc nhìn của mình, TS. Bùi Phương Việt Anh, Viện trưởng Viện quản trị chiến lược và nhân lực quốc tế (Viện SHRM) kiêm Tổng giám đốc EAS Việt Nam, đơn vị chuyên đào tạo và tổ chức kỳ thi chứng chỉ năng lực quản trị toàn cầu, nhấn mạnh giáo dục cần bảo đảm sự công bằng, đề cao các giá trị văn hóa và nhân văn, để khi bước ra khỏi giảng đường, Gen Z có được một thế giới quan đủ vững, đủ rõ và đủ nhân bản cho hành trình nghề nghiệp và cuộc sống sau này.

Trong bối cảnh thế giới biến động nhanh và khó dự báo, theo ông, đâu là những kỹ năng cốt lõi mà thế hệ Gen Z cần trang bị để thích ứng và bứt phá trong tương lai?

Thế giới hôm nay vận động nhanh, phức tạp và chứa đựng nhiều rủi ro khó lường, đòi hỏi mỗi cá nhân phải sở hữu những năng lực đủ bền vững để thích ứng và phát triển dài hạn. Với Gen Z, điều quan trọng không phải là chạy theo các “xu hướng kỹ năng” ngắn hạn, mà là xây dựng những nhóm kỹ năng lõi có giá trị lâu dài. Theo tôi, có 4 nhóm kỹ năng then chốt.

Thứ nhất, tư duy hệ thống và năng lực học tập suốt đời. Mọi vấn đề trong đời sống hiện nay đều đan xen, tác động qua lại lẫn nhau theo logic hệ thống, xuyên ngành, từ kinh tế, chính trị đến công nghệ và xã hội. Vì vậy, Gen Z cần khả năng nhìn nhận tổng thể, đồng thời coi việc liên tục cập nhật tri thức, tự nâng cấp bản thân là một kỹ năng thiết yếu.

Thứ hai, năng lực thích ứng và quản trị rủi ro. Là thế hệ lớn lên trong bối cảnh biến đổi khí hậu, chuyển đổi số, phát triển xanh và nhiều bất định toàn cầu, Gen Z buộc phải có khả năng thích nghi cao. Trong đó, kỹ năng nhận diện, đánh giá và quản trị rủi ro sẽ trở thành năng lực cốt lõi để hội nhập và phát triển bền vững.

Thứ ba, kỹ năng công nghệ gắn với trách nhiệm xã hội. Cuộc cách mạng công nghệ, đặc biệt là sự phát triển mạnh mẽ của AI và dữ liệu lớn, đòi hỏi Gen Z phải thành thạo kỹ năng số trong mọi mặt đời sống – từ giao tiếp, mua sắm đến thương mại điện tử. Tuy nhiên, song hành với đó là yêu cầu về tư duy đạo đức, ý thức trách nhiệm trong không gian số xuyên biên giới; nếu thiếu nền tảng này, hệ quả xã hội sẽ rất khó lường.

Thứ tư, giao tiếp đa văn hóa và bản lĩnh cá nhân. Trong một thế giới phẳng, kỹ năng giao tiếp, sử dụng ngoại ngữ, hiểu biết văn hóa, cùng năng lực hợp tác, đàm phán và xử lý xung đột là vô cùng quan trọng. Đồng thời, Gen Z cũng cần bản lĩnh vững vàng để đối diện với áp lực, thách thức và những rủi ro ngày càng gia tăng trong cuộc sống và công việc.

Không chỉ kỹ năng, thái độ sống và học tập đóng vai trò thế nào đối với thành công của Gen Z trong kỷ nguyên biến động? Giáo dục cần làm gì để nuôi dưỡng những thái độ tích cực ấy?

“Thái độ quan trọng hơn trình độ” là một quan niệm được Gen Z nhắc tới khá nhiều, điều này hoàn toàn có cơ sở trong bối cảnh thế giới đa cực, thông tin nhiễu loạn và yêu cầu hợp tác ngày càng cao. Một thái độ tích cực giúp người trẻ nhìn nhận vấn đề đúng đắn và đưa ra quyết định hiệu quả; ngược lại, kiến thức dù nhiều nhưng đi kèm thái độ tiêu cực sẽ trở thành rào cản lớn cho phát triển.

Để hình thành thái độ đúng, giáo dục cần đổi mới toàn diện, từ triết lý đến cơ chế tự chủ, nhằm tạo ra những công dân Gen Z thích ứng hơn, sáng tạo hơn. Giáo dục phải chuyển từ “học để thi” sang kiến tạo tri thức, coi học tập là nền tảng cốt lõi của phát triển.

Môi trường giáo dục cần khuyến khích trải nghiệm, thử thách và tự khám phá, thay vì áp đặt máy móc, giáo điều. Quá trình dạy học phải chuyển từ truyền thụ sang hỗ trợ người học tự tích lũy, tự học dưới sự dẫn dắt của nhà giáo dục.

Quan trọng hơn, giáo dục cần bảo đảm sự công bằng, đề cao các giá trị văn hóa và nhân văn, để khi bước ra khỏi giảng đường, Gen Z có được một thế giới quan đủ vững, đủ rõ và đủ nhân bản cho hành trình nghề nghiệp và cuộc sống sau này.

Gen Z được nhìn nhận là thế hệ sáng tạo, dám khác biệt. Theo ông, giáo dục hiện nay đã tạo đủ “không gian” để các em trở thành những người tiên phong và tạo ra giá trị mới hay chưa?

Theo tôi, câu trả lời là chưa hoàn toàn. Không gian “khai phóng” để Gen Z thực sự là chính mình, tự chủ và sáng tạo vẫn còn hạn chế. Một phần xuất phát từ tâm lý lo lắng, bao bọc quá mức của gia đình và xã hội, cùng với những ràng buộc trong công tác quản lý. Dù vậy, so với các thế hệ trước, Gen Z hiện nay vẫn có nhiều cơ hội thể hiện bản thân hơn.

Thực tế cho thấy, một bộ phận Gen Z đã có ý thức tự khám phá, nhưng chưa đủ mạnh mẽ để bứt phá tư duy, còn e dè, ngại rời khỏi vùng an toàn, dẫn đến việc học mang tính hình thức, nặng mục tiêu thi cử. Một bộ phận khác gặp khó khăn trong việc được thừa nhận và tham gia sâu vào quá trình giáo dục, tự bồi dưỡng và hội nhập, nên còn tư duy hời hợt, ngại tranh biện, ngại va chạm.

Bối cảnh xã hội hiện nay cũng chưa tạo ra môi trường đủ an toàn để Gen Z dám thử thách và sửa sai. Không ít bạn trẻ cảm thấy thiếu cảm giác an toàn ngay trong chính môi trường sống và học tập của mình.

Vì vậy, giáo dục cần thực sự tạo không gian để người học được khác biệt, sáng tạo, dám thử và dám sai. Cần chuyển trọng tâm từ phân định đúng – sai sang kiến tạo tư duy giải quyết vấn đề. Nhà giáo dục phải thay đổi vai trò, trở thành người dẫn dắt, đồng hành cùng người học, thay vì chỉ đóng vai trò kiểm soát, đánh giá. Đồng thời, cần xóa bỏ bệnh thành tích, đo lường hiệu quả giáo dục bằng giá trị đóng góp cho xã hội, chứ không phải bằng số lượng hay hình thức.

Giáo dục cần bảo đảm sự công bằng, đề cao các giá trị văn hóa và nhân văn, để khi bước ra khỏi giảng đường, Gen Z có được một thế giới quan đủ vững. (Nguồn: Shutterstock)

Mục tiêu của giáo dục là đào tạo con người tạo ra tác động tích cực cho xã hội. Vậy làm thế nào để nhà trường vừa trang bị kiến thức, vừa khơi dậy tinh thần trách nhiệm xã hội và khát vọng cống hiến ở người học?

Trong bối cảnh hiện nay, giáo dục cần đi xa hơn vai trò truyền thụ kiến thức, để thực hiện sứ mệnh kiến tạo giá trị và định hướng giải pháp, từ đó hình thành năng lực thích ứng cho người học. Theo tôi, cần tập trung vào một số hướng chính.

Trước hết, phải gắn học thuật với thực tiễn, tăng tính ứng dụng và “thực chiến” để người học nhận ra giá trị thực sự của tri thức trong giải quyết vấn đề. Đồng thời, cần thường xuyên cập nhật nội dung học tập, đổi mới phương pháp giảng dạy và đánh giá kết quả, xác lập mục tiêu giáo dục hướng tới hình thành thái độ, năng lực hành vi phù hợp với vị trí sống và làm việc trong tương lai.

Bên cạnh đó, các kỹ năng con người và kỹ năng sinh tồn cần được chú trọng phát triển một cách chính thức, giúp người học làm chủ hành vi và tư duy của mình. Việc phát triển con người phải gắn với mục tiêu phát triển đất nước, quê hương, đồng thời mang tầm nhìn và giá trị toàn cầu để không bị tụt lại trong hội nhập.

Dưới góc nhìn của ông, đâu là những thay đổi cấp thiết nhất mà giáo dục Việt Nam cần thực hiện ngay lúc này để không bỏ lỡ tương lai của thế hệ trẻ?

Để không đánh mất tương lai của thế hệ trẻ, giáo dục Việt Nam cần những thay đổi mang tính cấp thiết và hệ thống, thay vì các điều chỉnh mang tính kỹ thuật hay phong trào ngắn hạn. Tôi muốn nhấn mạnh 5 thay đổi quan trọng cần thực hiện ngay.

Thứ nhất, chuyển trọng tâm từ “dạy kiến thức” sang “phát triển năng lực và con người”. Trong bối cảnh tri thức dễ tiếp cận, điều cốt lõi là hình thành tư duy, năng lực tự học, giải quyết vấn đề, đạo đức và bản lĩnh cá nhân cho người học.

Thứ hai, đổi mới phương pháp giảng dạy và đánh giá. Không thể kỳ vọng sáng tạo nếu việc đánh giá vẫn thiên về ghi nhớ. Cần coi trọng quá trình học tập, năng lực tư duy, hợp tác, sáng tạo và giá trị đóng góp cho cộng đồng.

Thứ ba, nâng cao năng lực đội ngũ nhà giáo trong vai trò mới. Giáo viên cần được trao quyền, được đào tạo lại để trở thành người dẫn dắt, truyền cảm hứng và đồng hành cùng người học. Nếu thiếu điều này, mọi cải cách khó đi vào thực chất.

Thứ tư, gắn giáo dục với thực tiễn phát triển của đất nước và thế giới. Nhà trường cần kết nối chặt chẽ với doanh nghiệp, cộng đồng và các tổ chức trong và ngoài nước để người học được học trong bối cảnh thực, từ đó hình thành năng lực tạo giá trị.

Thứ năm, xây dựng văn hóa giáo dục nhân văn, cởi mở và tôn trọng khác biệt. Khi người học không còn sợ sai, sợ bị đánh giá hay sợ khác biệt, giáo dục mới thực sự nuôi dưỡng được thế hệ sáng tạo và tiên phong. Do đó, giáo dục Việt Nam cần đổi mới mạnh mẽ ngay từ bây giờ để tránh những hệ lụy lâu dài cho tương lai.