Giáo sư Furuta Motoo: Hiểu Việt Nam để hiểu thế giới

Trong cuộc trò chuyện với TGVN, ông chia sẻ về hành trình học thuật và những động lực kiến tạo mô hình giáo dục quốc tế tại Việt Nam.

Giáo sư Furuta Motoo. (Ảnh NVCC)

Thưa Giáo sư Furuta Motoo, điều gì đã đưa ông đến với Việt Nam học và gắn bó sâu sắc trong suốt nhiều thập kỷ qua?

Thời điểm tôi vào Đại học Tokyo là khi cuộc kháng chiến chống Mỹ cứu nước của nhân dân Việt Nam đang diễn ra ác liệt nhất. Đối với tôi, dường như cả thế giới đang chuyển động xoay quanh trung tâm là Việt Nam.

Tôi nghĩ rằng nếu có thể hiểu được về đất nước Việt Nam với ý nghĩa “trung tâm” đó thì có thể dễ dàng hiểu được về cả thế giới. Đó chính là lý do lớn nhất khiến tôi chọn Việt Nam làm đối tượng nghiên cứu của mình.

Như vậy, có thể nói Việt Nam chính là mối tình đầu của tôi trên con đường nghiên cứu khoa học của mình. Trải qua hơn nửa thế kỷ, tôi vẫn rất chung thủy với mối tình đầu ấy.

Yếu tố quan trọng nhất khiến tôi kiên trì với mối tình đầu chính là con người - những người bạn Việt Nam, bao gồm cả các thầy cô đã hướng dẫn tôi, các bạn đồng nghiệp và các em học trò… Nhờ sự giúp đỡ quý báu cùng tình cảm sâu sắc mà các bạn bè Việt Nam dành cho tôi, tôi mới có thể kiên trì theo đuổi con đường nghiên cứu Việt Nam của mình.

Là người nước ngoài đầu tiên giữ cương vị Hiệu trưởng tại một trường thành viên của Đại học Quốc gia Hà Nội, ông cảm nhận thế nào về trọng trách này sau nhiều năm?

Đối với tôi, vai trò Hiệu trưởng Trường Đại học Việt Nhật (VJU) là một vị trí mà không được phép thất bại. Điều này tạo ra áp lực rất lớn đối với tôi.

Tuy nhiên, tôi đã điều hành VJU trong suốt 10 năm qua dựa trên sự hợp tác quý báu của tất cả những người tham gia ở cả hai bên Việt Nam và Nhật Bản, và tôi vô cùng biết ơn điều đó.

Theo ông, điều gì làm nên bản sắc riêng của VJU trong hệ thống giáo dục đại học Việt Nam?

Tôi luôn cho rằng VJU nên đào tạo nhân tài có thể góp phần thúc đẩy mối quan hệ đối tác bình đẳng giữa Việt Nam và Nhật Bản. Muốn làm được như vậy, chúng ta cần có cách nhìn mới về Nhật Bản cũng như về Việt Nam.

Khi người Việt Nam muốn hiểu về Nhật Bản, cần có một góc nhìn đa chiều hơn và tư duy phê phán, quan tâm không chỉ đến những thành công mà còn đến những thất bại của Nhật Bản. Qua đó, người Việt Nam có thể vận dụng một cách chủ động cách nghĩ, cách làm và kinh nghiệm của Nhật Bản vào đời sống thực tế của mình.

Với kỳ vọng VJU là biểu tượng hợp tác giáo dục Việt Nam - Nhật Bản, ông đánh giá thế nào về hiệu quả của mô hình này sau gần một thập kỷ, đặc biệt trong bối cảnh toàn cầu hóa và chuyển đổi số hiện nay?

Tôi kỳ vọng VJU sẽ đóng vai trò lớn trong việc thay đổi hình ảnh Nhật Bản tại Việt Nam, hướng tới cách nhìn nhận Nhật Bản một cách đa chiều, không định kiến, không thần thánh hóa nhưng cũng không bài xích.

Hơn nữa, người Việt Nam có thể soi chiếu những thành công và cả những thất bại của Nhật Bản, so sánh với các nước trên thế giới để rút ra những bài học phù hợp với tình hình và khát vọng phát triển của Việt Nam. Cách nhìn mới về Nhật Bản như vậy sẽ được gọi là “Nhật Bản học khai phóng”.

Trọng điểm đào tạo và nghiên cứu của VJU là các lĩnh vực công nghệ tiên tiến mà Nhật Bản có thế mạnh. Tuy nhiên, để thúc đẩy chuyển giao công nghệ thì cần có cách nhìn về Nhật Bản như đã nêu trên.

Vì vậy, tôi cho rằng VJU nên phát triển các lĩnh vực công nghệ tiên tiến, đồng thời duy trì và coi trọng các lĩnh vực “Nhật Bản học khai phóng” và “Việt Nam học khai phóng” với quy mô nhất định.

Tôi nhận thấy mô hình như vậy xứng đáng với tên gọi VJU. Với định hướng đó, VJU lấy các lĩnh vực công nghệ tiên tiến làm trọng điểm, đồng thời lấy giáo dục khai phóng làm triết lý giáo dục của mình.

Giáo sư Furuta Motoo ra mắt cuốn sách “Việt Nam - Một góc nhìn từ Nhật Bản” năm 2025. (Ảnh NVCC)

Theo ông, đâu là rào cản lớn nhất trong việc quốc tế hóa giáo dục đại học Việt Nam hiện nay?

Việt Nam có văn hóa tôn trọng khách nước ngoài. Là một người nước ngoài sống tại Việt Nam, tôi đã được hưởng rất nhiều lợi ích từ văn hóa này. Tuy nhiên, tôi tin rằng văn hóa “tôn trọng khách” khác với việc coi người nước ngoài như những đồng nghiệp.

Tôi nghĩ rằng, để các trường đại học thực sự quốc tế hóa, sẽ gặp những hạn chế nếu không thiết lập được văn hóa chào đón các nhà nghiên cứu và giảng viên nước ngoài như “đồng nghiệp” chứ không phải chỉ là “khách”.

Các trường đại học Việt Nam có lịch học linh hoạt (bao gồm ngày khai giảng và tốt nghiệp, cũng như ngày bắt đầu và kết thúc học kỳ).

Mặc dù điều này có những ưu điểm, chẳng hạn như khả năng xử lý hiệu quả các tình huống khẩn cấp như Covid-19, việc văn hóa không quyết định ngày bắt đầu học kỳ tiếp theo cho đến phút cuối cùng lại là một trở ngại lớn đối với giao lưu quốc tế tại các trường đại học như sự tham gia của giảng viên nước ngoài trong các lớp học, chương trình trao đổi sinh viên với các trường đại học nước ngoài trong các kỳ nghỉ và việc tiếp nhận sinh viên quốc tế.

Nếu xem lịch học linh hoạt này như một phần của văn hóa đại học, tôi tin đây là một văn hóa cần được thay đổi để có thể chào đón người nước ngoài như những “đồng nghiệp”.

Từ thực tiễn đào tạo tại VJU, ông nhìn nhận như thế nào về yêu cầu đổi mới giáo dục đại học, đặc biệt trong việc gắn đào tạo với nhu cầu thực tiễn và hợp tác quốc tế?

VJU chú trọng việc so sánh với Việt Nam để giúp sinh viên Việt Nam hiểu sâu hơn về Nhật Bản. Các học phần về Nhật Bản được giảng dạy bởi giảng viên Nhật Bản và Việt Nam hợp tác, nhằm giúp sinh viên hiểu Nhật Bản thông qua sự so sánh với Việt Nam.

Chúng tôi mong muốn cung cấp nguồn nhân lực chất lượng cao cho cả các doanh nghiệp Nhật Bản lẫn các doanh nghiệp Việt Nam.

Hiện nay, có rất nhiều doanh nghiệp Nhật Bản muốn khai thác thị trường Việt Nam, phát triển hàng hóa và sản phẩm phù hợp với thị hiếu của người Việt.

Vì vậy, họ rất cần nhân lực Việt Nam thực sự hiểu rõ Việt Nam. Hơn nữa, khi sinh viên Việt Nam muốn vận dụng kinh nghiệm Nhật Bản một cách chủ động, họ cũng cần có kiến thức vững chắc về Việt Nam.

Giáo sư Furuta Motoo cùng các sinh viên VJU. (Ảnh NVCC)

Nghị quyết số 71-NQ/TW của Bộ Chính trị nhấn mạnh yêu cầu nâng cao chất lượng nguồn nhân lực trong bối cảnh hội nhập quốc tế. Theo ông, các trường đại học ở Việt Nam cần thay đổi gì để đáp ứng yêu cầu này?

Tôi cho rằng các trường đại học Việt Nam cần đổi mới cách tiếp cận cũng như góc nhìn về văn hóa và kỹ thuật nước ngoài. VJU sẽ đóng vai trò tiên phong trong việc đổi mới cách nhìn về Nhật Bản tại Việt Nam.

Nghị quyết 71 khuyến khích các cơ sở giáo dục Việt Nam thành lập các phân hiệu ở nước ngoài. Tôi kỳ vọng trong số các sinh viên tốt nghiệp của VJU sẽ có những người hiện thực hóa việc thành lập phân hiệu VJU tại Nhật Bản.

Trân trọng cảm ơn Giáo sư!

Giáo sư Furuta Motoo là nhà Việt Nam học hàng đầu tại Nhật Bản, nghiên cứu chuyên sâu về lịch sử và chính trị Việt Nam. Ông từng là Hiệu trưởng Trường Đại cương, Đại học Tokyo (2001-2002); Phó Giám đốc Đại học Tokyo (2004-2006); Giám đốc thư viện Đại học Tokyo (2009-2015).

Ông là Hiệu trưởng người nước ngoài đầu tiên của Trường Đại học Việt Nhật (thuộc Đại học Quốc gia Hà Nội) và đã hoàn thành nhiệm kỳ 10 năm công tác từ 2016-2026.