Hát đối được lưu truyền từ lâu đời tại nhiều làng Việt cổ ven biển, làng đảo và làng chài trên vịnh Hạ Long. Dù chưa có công trình nghiên cứu xác định chính xác thời điểm ra đời, loại hình diễn xướng này đã trở thành một phần đời sống tinh thần của cư dân miền biển.
Tiếng hát từ đời sống ngư dân
Những câu hát mộc mạc vang lên trong lúc quai đê lấn biển, quăng chài, phơi lưới, chèo thuyền đánh bắt thủy sản hay trong các dịp hội hè, đình đám, cưới hỏi. Qua nhiều thế hệ, người dân sáng tác, bổ sung và truyền lại những câu hát từ chính trải nghiệm lao động, sinh hoạt hằng ngày.
 |
| Không cần nhạc đệm cầu kỳ, sức hấp dẫn của hát đối chủ yếu nằm ở lời ca, giai điệu tự nhiên và sự tương tác giữa những người tham gia. (Nguồn: Báo Văn Hóa) |
Hát đối thường diễn ra giữa nam và nữ, thể hiện nét văn hóa giao duyên của cư dân vạn chài. Từ những câu nói giản dị, người dân biến tấu thành lời hát có vần điệu theo thể lục bát, dần hình thành giai điệu quen thuộc. Trên nền những làn điệu được truyền lại, người hát có thể ứng tác linh hoạt theo hoàn cảnh, tạo nên sự sinh động trong mỗi cuộc hát.
Nội dung hát đối phong phú, từ tình yêu đôi lứa, tình cảm quê hương, biển đảo đến đời sống lao động và những quan niệm đạo lý.
Lời hát giàu chất trữ tình, thể hiện sự chân thành, dí dỏm cùng khả năng ứng đối nhanh nhạy của người hát. Không cần nhạc đệm cầu kỳ, sức hấp dẫn của hát đối chủ yếu nằm ở lời ca, giai điệu tự nhiên và sự tương tác giữa những người tham gia.
Việc được ghi danh là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia góp phần khẳng định giá trị của hát đối trong đời sống văn hóa cộng đồng, đồng thời đặt ra yêu cầu bảo vệ một loại hình nghệ thuật dân gian đang đứng trước nguy cơ mai một.
Tạo không gian để di sản tiếp nối
Những năm qua, ngành văn hóa, Hội Văn nghệ dân gian thành phố, các địa phương ven biển, Ban Quản lý di sản thế giới vịnh Hạ Long - Yên Tử cùng các câu lạc bộ đã triển khai hoạt động sưu tầm, phục dựng và truyền dạy hát đối, hát giao duyên. Đây là những nỗ lực nhằm lưu giữ các làn điệu cổ, đồng thời duy trì môi trường thực hành di sản trong cộng đồng.
Tuy nhiên, với loại hình nghệ thuật hình thành và phát triển từ đời sống dân gian, việc bảo tồn không thể dừng ở sưu tầm tư liệu hay lưu giữ những bài hát cũ. Điều quan trọng là duy trì đội ngũ nghệ nhân, người thực hành và tạo điều kiện để các thế hệ tiếp tục học, hát và trao truyền di sản.
Một trong những hướng cần quan tâm là đưa hát đối vào hoạt động ngoại khóa, lớp truyền dạy và chương trình trải nghiệm văn hóa dành cho học sinh, thanh thiếu niên tại những địa phương còn lưu giữ loại hình này. Việc tiếp cận di sản qua thực hành sẽ giúp người trẻ hiểu hơn về đời sống, phong tục và cách ứng xử của cư dân miền biển, từ đó hình thành ý thức gìn giữ giá trị văn hóa quê hương.
Cùng với đó, hát đối có thể được giới thiệu trong các chương trình du lịch biển, du lịch cộng đồng và hoạt động trải nghiệm văn hóa. Nếu được tổ chức phù hợp với không gian, tập quán và chủ thể di sản, những hoạt động này vừa tạo thêm cơ hội để công chúng tiếp cận nghệ thuật dân gian, vừa góp phần duy trì môi trường thực hành cho cộng đồng.
Công tác kiểm kê, nghiên cứu, ghi âm, ghi hình và số hóa tư liệu cũng cần được đẩy mạnh nhằm lưu giữ các bài hát cổ, tư liệu về nghệ nhân và quá trình thực hành di sản. Việc giới thiệu trên nền tảng số sẽ mở rộng khả năng tiếp cận, đồng thời hỗ trợ công tác nghiên cứu, truyền dạy trong tương lai.
Để những giải pháp này phát huy hiệu quả, cần quan tâm hơn đến chế độ đãi ngộ nghệ nhân, nguồn kinh phí duy trì hoạt động của các câu lạc bộ và việc khuyến khích cộng đồng sưu tầm, ghi chép các bài hát cổ. Sự phối hợp giữa cơ quan quản lý văn hóa, địa phương, nhà nghiên cứu và người dân có ý nghĩa quan trọng trong việc bảo tồn di sản từ chính nơi đã sản sinh và nuôi dưỡng nó.
Giữ gìn hát đối vùng biển Quảng Ninh cũng là giữ lại ký ức lao động, tình cảm và nếp sống của cộng đồng cư dân ven biển. Khi những câu hát tiếp tục hiện diện trong đời sống thường ngày, được người già truyền cho người trẻ và được thực hành trong không gian văn hóa phù hợp, di sản mới có thể duy trì sức sống bền vững.
| Lớp học nghệ thuật kết nối thế hệ trẻ với văn hóa Việt Tổ chức Giao lưu Văn hóa Việt Nam – Australia (VACEO) đang duy trì các lớp học múa và nhạc cụ truyền thống tại Sydney, ... |
| Festival không phải là cuộc hẹn mùa vụ Một festival cần vượt ra ngoài khuôn khổ của sự kiện, giúp công chúng hiểu hơn về một vùng đất, đồng thời tạo nên sức ... |
| Giữ sắc chàm giữa mùa vàng Lao Chải (Lào Cai) Giữa những thửa ruộng bậc thang vàng óng mùa lúa chín, sắc chàm trên trang phục truyền thống, tiếng khèn vang giữa núi rừng và ... |
| Ca Huế hướng tới danh hiệu Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại Là loại hình âm nhạc truyền thống đặc sắc, kết tinh giá trị văn hóa và nghệ thuật của vùng đất cố đô, ca Huế ... |
| Hướng tới kỷ niệm 80 năm Ngày Văn hóa toàn quốc Dự kiến trong tháng 11/2026, các hoạt động kỷ niệm 80 năm Ngày Văn hóa toàn quốc và Tuần lễ Văn hóa đại đoàn kết ... |
