Một thoáng văn hóa Nhật Bản: Thiên nhiên đất nước mặt trời mọc

Hữu Ngọc
Thiên nhiên nghiệt ngã, “dữ dội”, nhưng có lẽ không có dân tộc nào gắn bó với thiên nhiên một cách mật thiết như dân tộc Nhật Bản.
Theo dõi Baoquocte.vn trên
Mặc dù đại dịch Covid-19 đã hạn chế việc thưởng thức mùa hoa anh đào, tuy nhiên người dân Nhật Bản vẫn có thể ngắm hoa ở một số địa điểm. (Nguồn: Getty Images)
Cây hoa anh đào là quốc hoa. (Nguồn: Getty Images)

Nhìn toàn bộ, địa hình Nhật Bản đã tạo nên những phong cảnh hùng vĩ: núi rừng trùng điệp, sườn đá cheo leo, khe lũng hiểm trở, hồ trong veo đầy nước của tuyết núi tan chảy xuống, thác chảy rào rào. Đất nước được điểm tô bằng nhiều loài thảo mộc đa dạng, từ á nhiệt đới đến đới á Bắc cực: tre, chuối, mộc lan, long não, thông, phong, bách, sồi...

Rừng chiếm hai phần ba diện tích, chứa đến 168 loài thảo mộc (rừng châu Phi chỉ có 85), phổ biến nhất là loài thông tuyết (sugi) biểu tượng cho gỗ Nhật Bản.

Cây và hoa đều có ý nghĩa tượng trưng. Thông, tre và mận biểu tượng tuổi thọ, sự lâu bền. Hoa cúc nở muộn và lâu tàn thường dùng để mừng thọ các cụ và cũng là biểu tượng của Hoàng gia. Tre từ xưa vốn được nhân dân tôn kính, coi là có thần ở. Tre và măng được thờ ở các đền Thần đạo. Tục truyền: khi Nữ thần Mặt trời (Amateraxu) tức giận trốn vào trong động, có vị thần nhảy múa trước cửa động, tay cầm lá cỏ tre (sasa) khiến cho Nữ thần ra khỏi động. Điệu nhảy múa ấy sau thành tiết lễ thần và là gốc của nhạc vũ kịch Nô. Trong những ngày lễ hội mùa màng, bao giờ tre cũng có mặt.

Ngày Tết, tre và thông được chôn ở cổng nhà để đón xuân và cầu an; vào Hè, người ta tết những chiếc thuyền bằng lá cỏ tre để cúng cho thần đi lại. Có khi trong thuyền để những miếng cơm nắm sushi.

Kiến trúc Nhật ngày xưa dùng tre rất nhiều, gợi cảm giác thanh đạm và tao nhã. Ngày nay ít dùng tre vì giá thành đắt. Gia đình Nhật ngày càng tiến tới ở hộ riêng, nhà và chỗ ở nhỏ đi, đất trồng cây hiếm; do đó, trồng tre giữa những nhà cao tầng là hợp nhất vì tre không đòi hỏi nhiều ánh sáng. Tre Nhật mọc ở vùng đất núi lửa và có nhiều tinh thể thạch anh nên rất cứng và bóng, dùng làm đồ mỹ nghệ thì đẹp.

Cây hoa anh đào là quốc hoa. Nó thiếu vẻ hùng vĩ của thông, cái rực rỡ của cây mận, cái duyên dáng của liễu, nó mộc mạc và bình dân. Màu hoa anh đào hồng nhạt, tách riêng từng cây cũng đã đẹp, nhưng khi một lùm cây nở rộ bên bờ sông, bờ hồ, trên đê hay bãi cỏ thì thật vui mắt ấm lòng. Anh đào nở vào khoảng 20/3 ở miền Nam. Tiết trời càng ấm lên thì hoa lần lần nở ở các miền trên, khoảng giữa tháng Năm thì nở ở miền Bắc. Anh đào nở rộ là điềm lành báo mùa lúa tốt.

Ngắm hoa anh đào là một phong tục dân gian, bắt nguồn từ thời kỳ Heian và phổ biến có thể vảo khoảng thế kỷ X. Đây là một dịp xuất hành du xuân hưởng tiết trời ấm áp; cùng bạn bè, xóm làng, ăn uống, đàn hát sau những ngày đông lạnh lẽo kéo dài. Cũng có tục lệ đi ngắm hoa nở trong đêm.

Còn có tục lệ ngắm hoa mẫu đơn vào tháng Năm, hoa iris (diên vĩ) vào tháng Sáu, hoa sen vào tháng Bảy, hoa cúc và lá thu vào tháng Mười. Hoa iris được người Nhật trân trọng, coi như sự tốt lành, mang lại những điều quý giá cho những em bé khỏe mạnh. Từ “hoa” trong ngôn ngữ Nhật Bản có nghĩa rộng, chỉ không bông hoa, mà chỉ cả lá, cỏ và cành trong một số trường hợp.

Cỏ cây hoa lá đi vào văn chương Nhật Bản từ xa xưa. Trong tuyển tập thơ cổ nhất là Manyoshu (Vạn diệp tập = Tập vạn lá), một phần ba số thơ miêu tả các loại cây và hoa để tả nội tâm. Trong bài báo viết năm 1986, nhà phê bình văn học Nhật Bản Jun Eto (1932-1999) cho là nhiều bài thơ trong tuyển tập ấy ca ngợi cái đẹp của thiên nhiên để tưởng niệm những linh hồn người chết, bắc cầu giữa cõi âm và cõi dương.

Tuyển tập lớn nhất về thơ thể Tanka bắt đầu bằng sáu tập thơ về bốn mùa, các bài miêu tả thiên nhiên được xếp theo trình tự. Thí dụ màn sương đầu xuân, rồi đến cây cối nảy lộc, hoa mận nở, hoa anh đào nở... Một bài thơ thể Haiku mà không có chữ nào nhắc đến mùa Hạ thì coi là không chỉnh; mùa thường được gợi ý một cách gián tiếp bằng một loại cây nào đó – trắng là biểu hiện mùa thu cũng như châu chấu hay ngỗng trời... Những biểu tượng các mùa được tập trung trong cuốn Saijiki (Tuế thời ký).

Tính gắn bó với thiên nhiên có sắc thái tín ngưỡng và tôn giáo trong tiềm thức dân gian. Thần đạo (Shinto), tôn giáo gốc bản địa, cho là thiên nhiên, cây cối, loài vật... đều có quỷ thần nên phải tôn thờ; người chết cũng được thờ cúng, vì người ta tin là âm hồn vẫn tồn tại trong thiên nhiên và mỗi năm vài lần trở lại dương thế, đặc biệt vào dịp lễ Obon (hoặc Bon) vào tháng Bảy.

Phong tục đi ngắm hoa anh đào (Hanami) vào mùa Xuân mới đầu cũng là một lễ hội đón hồn người chết. Thường thường hồn lẩn quất ở núi rừng, tập hợp ở một số núi thiêng như Yoshino-yama (núi Cát Dã hay Phương Dã – được UNESCO công nhận là Di sản thế giới) ở Nara, Osorezan ở Aomori...

Đến nay, dân Nhật còn giữ những lễ hội gắn với thiên nhiên, xuất phát từ sinh hoạt nông nghiệp theo mùa. Tháng Giêng, vào dịp Tết âm lịch, nông dân diễn lại quá trình trồng lúa (Ta-asobi) để lấy khước được mùa; hát múa trồng lúa (Akiu no Taueodori).

Tháng Tư có hội cấy lúa. Tháng Sáu có lễ hội khai Hạ trừ ôn dịch, bảo vệ lúa khỏi bị sâu cắn. Tháng Mười có hội lễ cơm mới. Tháng Mười một có hội lễ tiến thần điền thổ ở với ruộng đất từ tháng Giêng. Có hai hội lễ hoa dành cho trẻ em: hội hoa đào hay hội búp bê (Hina Matsuri - ngày 3/3) cho các em gái (bày búp bê cúng hoa đào), hội trẻ con trai (Tango no Sekku - ngày 5/5 (ngày búp bê tướng sĩ, gươm đao, treo cờ hình cá chép bằng vải hay giấy sặc sỡ).

Ngày lễ hội Tanabata (7/7 âm lịch) gợi lại sự tích hai ngôi sao Ngưu Lang Chức Nữ bị sông Ngân Hà chia rẽ, năm chỉ gặp nhau một lần nếu trời không mưa. Hiện nay, lễ hội này ít tổ chức ở thành phố vì ít nhà có vườn tre mà tập trung ở Sendai vùng Tohoku.

Nhật Bản: Vùng đất mặt trời mọc

Nhật Bản: Vùng đất mặt trời mọc

Nhật - có nghĩa là Mặt trời, còn Bản nghĩa là gốc. Nhật Bản là đất nước của mặt trời, nơi mặt trời mọc lên, ...

Trải nghiệm văn hoá Nhật Bản cùng nhóm sinh viên tại Hà Nội

Trải nghiệm văn hoá Nhật Bản cùng nhóm sinh viên tại Hà Nội

Dự án truyền thông văn hoá về nghệ thuật gấp giấy Origami vừa được nhóm sinh viên năm cuối, chuyên ngành Quảng Cáo của Học ...

Hội hữu nghị quốc tế Nhật Bản - nốt thăng trong giai điệu tình người

Hội hữu nghị quốc tế Nhật Bản - nốt thăng trong giai điệu tình người

“Mưa vẫn mưa bay trên tầng tháp cổ, dài tay em mấy thuở mắt xanh xao…” – tôi đã bị thuyết phục hoàn toàn khi ...

Sôi nổi Chương trình giao lưu văn hóa kỷ niệm 50 năm Ngày thiết lập quan hệ ngoại giao Việt Nam-Nhật Bản

Sôi nổi Chương trình giao lưu văn hóa kỷ niệm 50 năm Ngày thiết lập quan hệ ngoại giao Việt Nam-Nhật Bản

Ngày 25/3, tại Nhà hát lớn Hà Nội đã diễn ra Chương trình giao lưu văn hóa kỷ niệm 50 năm Ngày thiết lập quan ...

Giới thiệu gần 70 tác phẩm búp bê truyền thống và hiện đại được chế tác trực tiếp tại Nhật Bản

Giới thiệu gần 70 tác phẩm búp bê truyền thống và hiện đại được chế tác trực tiếp tại Nhật Bản

Trung tâm Giao lưu Văn hóa Nhật Bản tại Việt Nam phối hợp cùng Bảo tàng Mỹ thuật Đà Nẵng tổ chức triển lãm 'Búp ...

Đọc thêm

Tăng cường liên kết doanh nghiệp Việt Nam tại Brunei Darussalam

Tăng cường liên kết doanh nghiệp Việt Nam tại Brunei Darussalam

Đại sứ quán Việt Nam tại Brunei đã tổ chức cuộc gặp và trao đổi với các doanh nghiệp Việt Nam hoạt động tại Brunei. Tham dự cuộc găp có ...
XSMB 6/3, trực tiếp kết quả xổ số miền Bắc hôm nay thứ Tư ngày 6/3/2024. dự đoán XSMB 6/3/2024

XSMB 6/3, trực tiếp kết quả xổ số miền Bắc hôm nay thứ Tư ngày 6/3/2024. dự đoán XSMB 6/3/2024

XSMB 6/3 - trực tiếp xổ số miền Bắc hôm nay 6/3/2024. dự đoán XSMB 6/3/2024. dự đoán xổ số miền Bắc thứ 4. xổ số hôm nay 6/3. SXMB ...
XSMT 6/3, trực tiếp kết quả xổ số miền Trung hôm nay thứ Tư ngày 6/3/2024. SXMT 6/3/2024

XSMT 6/3, trực tiếp kết quả xổ số miền Trung hôm nay thứ Tư ngày 6/3/2024. SXMT 6/3/2024

XSMT 6/3 - Trực tiếp kết quả xổ số miền Trung hôm nay 6/3/2024. kết quả xổ số ngày 6 tháng 3. xổ số miền Trung thứ 4. xổ số ...
XSMN 6/3, trực tiếp kết quả xổ số miền Nam hôm nay thứ Tư ngày 6/3/2024. xổ số hôm nay 6/3/2024

XSMN 6/3, trực tiếp kết quả xổ số miền Nam hôm nay thứ Tư ngày 6/3/2024. xổ số hôm nay 6/3/2024

XSMN 6/3 - xổ số hôm nay 6/3. Trực tiếp kết quả xổ số miền Nam 6/3/2024. xổ số hôm nay ngày 6 tháng 3. XSMN thứ 4. xo so ...
Thủ tướng Phạm Minh Chính dự Lễ đón các Trưởng đoàn tham dự Hội nghị Cấp cao ASEAN-Australia

Thủ tướng Phạm Minh Chính dự Lễ đón các Trưởng đoàn tham dự Hội nghị Cấp cao ASEAN-Australia

Chiều 5/3, Thủ tướng Phạm Minh Chính dự Lễ đón chính thức các Trưởng đoàn tham dự Hội nghị Cấp cao Đặc biệt kỷ niệm 50 năm quan hệ ASEAN-Australia.
Có thể dừng tuyển sinh lớp 6 chuyên Hà Nội - Amsterdam

Có thể dừng tuyển sinh lớp 6 chuyên Hà Nội - Amsterdam

Bộ Giáo dục và Đào tạo cho hay theo Luật Giáo dục năm 2019, trường chuyên chỉ được thành lập ở cấp THPT. Do đó, không có trường THCS trong ...
Lễ hội trình diễn ánh sáng sẽ quay trở lại với du khách Thủ đô Hà Nội

Lễ hội trình diễn ánh sáng sẽ quay trở lại với du khách Thủ đô Hà Nội

Vào tối 9/3 sắp tới, bầu trời Hà Nội sẽ lại được thắp sáng bởi Lễ hội trình diễn drone mang tên 'Sắc hương Tây Hồ'.
Độc đáo với ngày Im lặng của người dân trên hòn đảo Bali, Indonesia

Độc đáo với ngày Im lặng của người dân trên hòn đảo Bali, Indonesia

Để đánh dấu khởi đầu cho một năm mới, người dân trên hòn đảo Bali, Indonesia sẽ có một ngày chìm trong im lặng, khi hầu hết mọi hoạt động sẽ dừng lại.
Phát triển nhiều sản phẩm du lịch đêm tại Thủ đô Hà Nội

Phát triển nhiều sản phẩm du lịch đêm tại Thủ đô Hà Nội

Sở Du lịch Hà Nội vừa ban hành Kế hoạch xây dựng, phát triển sản phẩm du lịch đêm trên địa bàn, qua đó thu hút du khách chọn Thủ đô làm điểm đến.
Độc đáo hoạt động sinh sản của rùa biển quý hiếm tại Vườn quốc gia Côn Đảo

Độc đáo hoạt động sinh sản của rùa biển quý hiếm tại Vườn quốc gia Côn Đảo

Hằng năm, vào mùa sinh sản, loài rùa Xanh từ các đại dương xa xôi tìm về Vườn quốc gia Côn Đảo để tiến hành ghép đôi giao phối và làm tổ đẻ trứng.
Hành khách bức xúc vì bị ép mua bút trên máy bay

Hành khách bức xúc vì bị ép mua bút trên máy bay

Một hành khách đã bị tiếp viên từ chối cho mượn bút và yêu cầu anh phải tự mua một chiếc với giá 5 USD (hơn 100 nghìn đồng) trên máy bay.
Điểm Tham quan Khu Bảo tồn sinh thái Đồng Tháp Mười: Tiếp dẫn cảm hứng

Điểm Tham quan Khu Bảo tồn sinh thái Đồng Tháp Mười: Tiếp dẫn cảm hứng

Thiên nhiên tại Điểm Tham quan Khu Bảo tồn sinh thái Đồng Tháp Mười mùa này cuốn hút du khách bởi khí trời trong lành, mát mẻ.
Màn trình diễn áo dài ấn tượng của dàn phu nhân Đại sứ nước ngoài tại Việt Nam

Màn trình diễn áo dài ấn tượng của dàn phu nhân Đại sứ nước ngoài tại Việt Nam

Các phu nhân Đại sứ Mỹ, Armenia, Morocco, CH Czech và Indonesia đã diện thiết kế áo dài trên sân khấu chương trình ‘Hương sắc Áo dài Việt’.
Tuyên Quang khai mạc Lễ hội ‘Hương sắc Na Hang’ năm 2024

Tuyên Quang khai mạc Lễ hội ‘Hương sắc Na Hang’ năm 2024

Tại Lễ hội ‘Hương sắc Na Hang’, nghệ thuật hát Quan làng của đồng bào dân tộc Tày ở Tuyên Quang đã được công nhận Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia.
Bảo tồn, phát huy giá trị văn hoá của di tích lịch sử Phố Hiến

Bảo tồn, phát huy giá trị văn hoá của di tích lịch sử Phố Hiến

Lễ hội Văn hóa dân gian Phố Hiến diễn ra từ ngày 29/2-2/3 là một trong những hoạt động góp phần bảo tồn, phát huy các di tích lịch sử.
Chiêm ngưỡng nghệ thuật độc đáo của tranh khảm Italy

Chiêm ngưỡng nghệ thuật độc đáo của tranh khảm Italy

Hà Nội sẽ là thành phố đầu tiên ở châu Á tổ chức triển lãm đa phương tiện dành riêng cho tranh khảm của Italy.
Tuần lễ Áo dài Việt Nam 2024: Khơi dậy tình yêu, trách nhiệm giữ gìn và phát huy giá trị di sản áo dài

Tuần lễ Áo dài Việt Nam 2024: Khơi dậy tình yêu, trách nhiệm giữ gìn và phát huy giá trị di sản áo dài

Hội Liên hiệp Phụ nữ Việt Nam tổ chức Lễ phát động Tuần lễ Áo dài Việt Nam 2024 nhằm nhằm góp phần tôn vinh giá trị của áo dài trong đời sống, văn hóa, ...
Bản hòa âm đất nước tại Ngày Thơ Việt Nam năm 2024

Bản hòa âm đất nước tại Ngày Thơ Việt Nam năm 2024

Ngày Thơ Việt Nam năm 2024 diễn ra từ ngày 24-25/2 đã mang đến cho công chúng những di sản thi ca quý báu trong kho tàng thi ca 54 dân tộc Việt Nam.
Phiên bản di động