"Khi còn nhỏ, tôi mơ ước trở thành nhà văn. Sở thích của tôi là đắm mình trong những cuốn tiểu thuyết", nữ chủ nhân giải Fields bộc bạch.
Lớn lên ở Tehran, Iran, Mirzakhani chưa bao giờ có ý định trở thành một nhà toán học. Cô say mê văn học và đọc tất cả các cuốn sách mà cô tìm thấy. Những câu chuyện đã gieo vào tâm hồn bé thơ của Mirzakhani một tham vọng không xác định, rằng cần phải làm điều gì đó tuyệt vời và lớn lao. Nhưng chắc chắn không phải là trở thành nhà toán học, mà có lẽ là một nhà văn.
Tám tuổi, Maryam Mirzakhani thường tự nghĩ ra những câu chuyện thành công với mẫu nhân vật là một cô gái nổi bật. Mỗi đêm trước khi đi ngủ, nhân vật chính của cô sẽ trở thành thị trưởng thành phố, đi du lịch vòng quanh thế giới, hoặc thực hiện một sứ mệnh cao cả nào đó. Cho đến nay, cô vẫn giữ thói quen tự vẽ ra những câu chuyện phức tạp trong tâm trí. Những tham vọng lớn lao vẫn không thay đổi, nhưng nhân vật chính đã không còn là các cô gái mà là bề mặt hyperbol, không gian modul và hệ thống động lực.
Mirzakhani ví von việc nghiên cứu toán học giống như viết một cuốn tiểu thuyết. "Có những nhân vật khác nhau, và bạn cần phải làm thế nào để hiểu họ hơn nữa. Mọi thứ cứ phát triển, và khi bạn nhìn lại, các nhân vật đã hoàn toàn khác với ấn tượng ban đầu", Mirzakhani nói.
Từng mất hứng thú với toán học
Khó có thể hình dung được một nhà toán học hàng đầu như Mirzakhani lại mất tinh thần khi học toán. Năm đầu tiên ở trường trung học nữ Farzanegan, một trường chuyên dành cho những học sinh tài năng nhất của Iran, cô đã không tạo được ấn tượng tốt với giáo viên toán. "Giáo viên toán của tôi lúc bấy giờ cho rằng tôi chẳng có tài năng đặc biệt gì. Ở tuổi đó, việc người khác nhìn bạn như thế nào rất quan trọng. Khi đó, tôi đã mất đi hứng thú với toán học", Mirzakhani nói.
Sự quan tâm chỉ thực sự trở lại khi Mirzakhani nghe người anh trai kể lại câu chuyện về Carl Friedrich Gauss, một nhà toán học Đức nổi tiếng, khi còn là học sinh đã nghĩ ra cách tính tổng các số từ 1 đến 100 chỉ trong vài giây. "Đó là lần đầu tiên tôi biết được một phương pháp giải tuyệt vời. Điều ấy thực sự hấp dẫn tôi dù tôi không tự nghĩ ra", Mirzakhani nhớ lại.
Sau đó, Mirzakhani đã hoàn toàn dành thời gian để học, tham gia vào các cuộc thi toán. Cô say mê nghiên cứu cho đến khi trở thành người phụ nữ đầu tiên sở hữu chiếc huy chương danh giá nhất dành cho những cống hiến trong toán học.
Lạc quan và đam mê
Những nghiên cứu của Mirzakhani kết nối nhiều lĩnh vực từ hình học, vi phân, phân tích phức tạp cho đến hệ thống động lực. Thế giới toán học của Mirzakhani "có rất nhiều công cụ và không thể biết được cái nào sẽ giải quyết được vấn đề. Cần phải lạc quan và cố gắng", Mirzakhani hào hứng.
"Cô ấy rất lạc quan và tinh thần ấy lan cả sang những người khác. Đôi khi thất bại, nhưng cô ấy không bao giờ chùn bước", Eskin, một cộng sự của Mirzakhani nhận xét. Cô lạc quan ngay cả trong cách tiếp cận để phát triển chứng minh mới: "công việc nghiên cứu rất hấp dẫn và đầy thách thức. Giống như khi bị lạc trong một khu rừng, bạn phải sử dụng tất cả những kiến thức mà mình có để giải quyết vấn đề, và với một chút may mắn, bạn sẽ tìm ra lối thoát".
Mirzakhani thường mô tả bản thân bằng từ "chậm". Cô thường xoáy vào một vấn đề và đào sâu nghiên cứu hàng năm liền. "Nhiều tháng năm sau đó, khi nhìn lại, bạn sẽ thấy những khía cạnh rất khác nhau của một vấn đề", Mirzakhani khẳng định.
Sự mất cân bằng giới tính trong toán học là điều phổ biến và đã tồn tại lâu đời, đặc biệt là với giải thưởng Fields vốn chỉ dành cho các nhà toán học dưới 40 tuổi và được cho là không thích hợp với phụ nữ, những người luôn vướng bận gia đình. Mirzakhani đã phá vỡ truyền thống ấy. Cô hy vọng "điều này sẽ tạo động lực cho các nhà toán học nữ, và sẽ có nhiều phụ nữ đoạt các giải thưởng tương tự trong tương lai".
Đưa ra lời khuyên cho những học sinh muốn theo đuổi toán học, Maryam Mirzakhani cho rằng, mọi học sinh nên dành cho toán học một cơ hội. "Nếu không có sự hứng thú, môn học này sẽ trở nên vô vị và khô khan. Chỉ những người kiên nhẫn theo đuổi mới thấy được vẻ đẹp của nó", nhà toán học chia sẻ.
Hoàng Hà (tổng hợp)
