Vừa qua, nhân kỷ niệm 25 năm thành lập, Wikimedia Foundation triển khai chiến dịch Knowledge Is Human, nhằm vinh danh đội ngũ tình nguyện viên. Đây là một trong những nỗ lực nhằm giải quyết vấn đề mà tổ chức này đang phải đối mặt.
Theo đó, nội dung Wikipedia đang được ChatGPT, Gemini sử dụng nhiều hơn bao giờ hết để trả lời người dùng, nhưng lượng người trực tiếp truy cập trang lại giảm; còn số lượng khoảng 250.000 biên tập viên tình nguyện gần như không tăng thêm sau nhiều năm.
 |
| AI đang hưởng lợi ngày càng nhiều từ nội dung báo chí, trong khi nguồn thu của các tòa soạn lại chịu sức ép lớn. (Ảnh minh họa do AI tạo ra) |
AI đọc hộ, độc giả “ngó lơ”
Với báo chí, vấn đề khắc nghiệt hơn nhiều. Theo khảo sát Xu hướng và Dự báo Báo chí, Truyền thông và Công nghệ 2026 của Reuters Institute (Đại học Oxford) với 280 lãnh đạo truyền thông tại 51 quốc gia, chỉ 38% tin rằng ngành báo chí có triển vọng tích cực trong năm tới, giảm 22 điểm phần trăm so với 4 năm trước, dù 53% vẫn lạc quan về chính doanh nghiệp của mình. Khoảng cách này cho thấy niềm tin vào nghề đang tách rời khỏi niềm tin vào toàn ngành.
Đáng lo hơn là viễn cảnh “Google Zero”, tức tình trạng người dùng nhận được câu trả lời ngay trên Google dù không cần vào trang báo.
Dữ liệu Chartbeat trong báo cáo cùng kỳ của Reuters Institute cho thấy các nhà xuất bản dự báo lưu lượng từ công cụ tìm kiếm có thể giảm khoảng 43% trong ba năm tới, tiếp nối đà giảm 43% từ Facebook và 46% từ X trong hai năm rưỡi qua.
Dữ liệu của Similarweb cũng ghi nhận tỷ lệ tìm kiếm không dẫn đến cú nhấp nào đã tăng từ 56% lên 69% chỉ trong khoảng một năm (giữa 2024 và 5/2025).
Các thống kê trên cho thấy vấn đề không nằm ở chất lượng nội dung, mà ở việc cánh cửa dẫn độc giả đến với nội dung ấy đang bị khép lại.
Nhìn từ kinh nghiệm quốc tế
Các tòa soạn lớn đã thử ít nhất 2 hướng. Một số chọn đàm phán đơn lẻ. Thỏa thuận giữa News Corp và OpenAI năm 2024 là một ví dụ tiêu biểu.
CEO OpenAI Sam Altman khẳng định họ đang xây nền móng để AI tôn trọng và duy trì tiêu chuẩn báo chí chất lượng cao. Cách này giúp thương hiệu lớn có nguồn thu ổn định, nhưng đẩy các tòa soạn nhỏ, vốn không có vị thế đàm phán tương đương, vào thế bị bỏ lại.
Hướng thứ hai là hợp tác tập thể. Báo cáo Same Gatekeepers, New Tollbooths (Open Markets Institute, 4/2026) của Courtney Radsch cho rằng các thỏa thuận riêng lẻ không phải là giải pháp bền vững cho toàn ngành và kêu gọi cơ chế cấp phép tập thể để nhà xuất bản nhỏ cũng có cơ hội hưởng lợi từ thị trường AI.
Ở giữa hai thái cực đó, mô hình của Wikimedia Enterprise có vẻ ôn hòa hơn. Thay vì thu phí bản quyền nội dung mở, Wikimedia cung cấp dịch vụ truy cập dữ liệu trả phí cho các doanh nghiệp. Google và Perplexity đã đăng ký, dù tổ chức này thừa nhận rằng nhiều công ty AI khác vẫn khai thác dữ liệu mà chưa tham gia cơ chế tương tự.
Điểm chung của cả ba mô hình vừa nêu là nội dung không tự nhiên được trả giá xứng đáng, mà cần một cơ chế (đơn lẻ hoặc tập thể) đủ mạnh để buộc nền tảng AI chia sẻ lợi ích ngược lại.
Cơ chế nào cho báo chí Việt Nam?
Quan sát tình hình tại Việt Nam, chúng ta nhận thấy một phần của bài toán đã bắt đầu được luật hóa, nhưng dường như vẫn chưa trọn vẹn.
Một là cơ chế xử lý việc chia sẻ trái phép ở cấp cá nhân. Nghị định 174/2026/NĐ-CP (hiệu lực từ ngày 1/7/2026) quy định phạt từ 20-30 triệu đồng đối với hành vi lợi dụng mạng xã hội để chia sẻ tác phẩm báo chí trái phép. Đây là bước tiến đáng ghi nhận, nhưng mới chạm phần ngọn, khi việc AI khai thác nội dung báo chí ở quy mô công nghiệp vẫn gần như chưa có chế tài tương xứng.
Hai là cơ chế cấp phép tập thể. Luật Báo chí 2025 (cũng có hiệu lực từ ngày 1/7/2026) đã mở rộng không gian hoạt động báo chí sang môi trường mạng, đồng thời trao cơ chế tài chính đặc thù cho một số cơ quan chủ lực. Được xem là nền tảng để cụ thể hóa thành cơ chế đàm phán tập thể, thay vì để từng tòa soạn nhỏ tự xoay xở trước các tập đoàn công nghệ toàn cầu.
Ba là cơ chế đo lường lại giá trị của nội dung. Khi lượt xem không còn là thước đo đáng tin cậy, báo chí cần những chỉ số mới. Chẳng hạn như mức độ nội dung được AI trích dẫn, được xác định nguồn gốc, mức độ giữ chân độc giả qua kênh sở hữu trực tiếp (newsletter, cộng đồng trả phí), thay vì phụ thuộc vào lưu lượng vãng lai từ tìm kiếm.
Nếu các nút thắt về sở hữu trí tuệ, tài chính báo chí và năng lực đàm phán tập thể không được tháo gỡ, mọi nỗ lực chuyển đổi số của báo chí Việt Nam vẫn có nguy cơ chỉ dừng lại ở các văn bản pháp lý, chưa chạm đến bài toán sống còn của từng tòa soạn.
Trong lý thuyết truyền thông, báo chí giữ vai trò “người gác cổng thông tin”, quyết định tin gì đến công chúng, theo trình tự nào. Nhưng khi AI trở thành lớp trung gian mới giữa báo chí và độc giả, chính người gác cổng cũng bị… gác lại bên ngoài.
Nội dung do tòa soạn tạo ra vẫn được dùng, nhưng thương hiệu, uy tín và trách nhiệm giải trình gắn với nó lại bị vô hình hóa trong câu trả lời của thuật toán. Bài toán báo chí thời hậu tìm kiếm, vì vậy, không chỉ là bài toán công nghệ hay kinh tế, mà còn là bài toán giành lại vị trí gác cổng đã dịch chuyển sang chủ thể khác.
| ‘Người trẻ cần được hướng nghiệp sớm để thành công’ Hướng nghiệp cần được thực hiện từ sớm với sự hỗ trợ của gia đình và nhà trường để giúp người trẻ chọn đúng ngành ... |
| Kiến tạo không gian văn hóa Việt ở nước ngoài Từ đêm nhạc tại Bucharest, sân khấu áo dài ở Udon Thani đến những cuộc đối thoại về di sản Chủ tịch Hồ Chí Minh ... |
| Hà Nội mở rộng không gian giao lưu văn hóa quốc tế Lễ hội Văn hóa thế giới tại Hà Nội lần thứ hai dự kiến diễn ra từ ngày 1-4/10/2026, quy tụ các hoạt động nghệ ... |
| Xây dựng một sân chơi riêng cho Áo dài Việt Nam từ Fashion Week Áo dài không thiếu những sân khấu quốc tế, nhưng vẫn thiếu một không gian để các nhà thiết kế cùng định hình những cách ... |
| Du lịch Việt Nam trước lợi thế cạnh tranh Nghị quyết số 26-NQ/TW của Bộ Chính trị về phát triển du lịch Việt Nam trở thành ngành kinh tế mũi nhọn trong kỷ nguyên ... |
