 |
| Tổng Bí thư Tô Lâm gặp mặt đoàn đại biểu người có uy tín tiêu biểu trong đồng bào dân tộc ở khu vực biên giới, hải đảo. (Nguồn: TTXVN) |
Việt Nam đang đứng trước thời kỳ phát triển mới, nơi những yêu cầu của kinh tế tri thức, công nghệ số, quản trị hiện đại và hội nhập sâu rộng đặt ra thách thức lớn nhưng cũng mở ra những cơ hội chưa từng có.
Trong bối cảnh ấy, nội lực dân tộc tiếp tục giữ vai trò then chốt; chỉ khi nội lực được phát huy, các nguồn lực bên ngoài mới có thể hòa nhập, bổ trợ và thúc đẩy sự phát triển bền vững của quốc gia.
Người có uy tín là một thiết chế xã hội đặc thù, gắn bó sâu với cộng đồng và có khả năng dẫn dắt nhận thức, định hướng hành vi xã hội, đặc biệt trong vùng đồng bào dân tộc thiểu số (DTTS), đang phát huy vai trò cầu nối quan trọng giữa Nhà nước và nhân dân trong tiến trình phát triển bền vững.
Hiện thực hoá chính sách vào đời sống cộng đồng
Đối với vùng đồng bào DTTS - khu vực chiếm phần lớn diện tích lãnh thổ và là nơi cư trú của 53 dân tộc cùng tạo nên tính đa dạng văn hóa đặc sắc - việc phát huy nội lực càng mang ý nghĩa chiến lược.
Đây là địa bàn hội tụ nguồn tài nguyên phong phú, bản sắc văn hóa độc đáo và khát vọng vươn lên mạnh mẽ, nhưng cũng là khu vực chịu nhiều khó khăn về hạ tầng, giáo dục, thông tin, sinh kế, an sinh và biến đổi khí hậu. Sự ổn định, đoàn kết và phát triển ở các địa bàn này gắn liền với an ninh quốc gia và sự bền vững của khối đại đoàn kết toàn dân tộc.
Đặc biệt trong bối cảnh các đơn vị hành chính được sáp nhập theo tinh thần tinh gọn bộ máy, người có uy tín càng chứng tỏ giá trị – họ chính là điểm tựa giúp cộng đồng thích ứng, ổn định tâm lý, duy trì trật tự và bảo đảm các quyền cơ bản của con người như quyền văn hóa, quyền được an toàn, quyền tiếp cận dịch vụ công và quyền phát triển.
Nhận thức rõ giá trị đặc thù đó, Đảng và Nhà nước đã xác định công tác tranh thủ người có uy tín là một nhiệm vụ chiến lược trong chính sách dân tộc. Ngày 06/3/2018, Thủ tướng Chính phủ đã ban hành Quyết định số 12/2018/QĐ-TTg về "Tiêu chí lựa chọn, công nhận người có uy tín và chính sách đối với người có uy tín trong đồng bào DTTS", tạo hành lang pháp lý vững chắc cho việc công nhận và phát huy lực lượng đặc biệt này. Tính đến nay, cả nước có trên 30.000 người có uy tín trong cộng đồng DTTS được lựa chọn, công nhận và cập nhật hằng năm.
"Người gác cửa văn hóa": Khi văn hóa vật thể và phi vật thể đứng trước nguy cơ bị thương mại hóa hoặc mai một, người có uy tín đóng vai trò bảo đảm quyền văn hóa của cộng đồng - một nội dung quan trọng trong tiếp cận quyền con người của Việt Nam. Đồng thời, họ có khả năng điều chỉnh những tập quán không còn phù hợp, giúp cộng đồng dung hòa giữa truyền thống và yêu cầu của đời sống mới mà không gây xung đột hay đứt gãy giá trị.
Nòng cốt trong việc bảo đảm trật tự, an ninh từ cơ sở: Ở những địa bàn mà rào cản ngôn ngữ lớn, trình độ dân trí không đồng đều và thông tin chính thống khó tiếp cận từng hộ dân, tiếng nói của người có uy tín có sức nặng đặc biệt. Thông qua việc giải thích chủ trương, vận động chấp hành pháp luật, hòa giải mâu thuẫn, ngăn chặn xung đột dòng tộc, họ góp phần xử lý các vấn đề xã hội ngay từ khi còn manh nha, trước khi phát sinh thành điểm nóng. Chính sự can thiệp sớm và mềm dẻo ấy giúp quyền được an toàn và quyền an ninh con người của đồng bào được bảo đảm từ gốc, giảm đáng kể gánh nặng cho chính quyền địa phương.
Ở góc độ phát triển: Người có uy tín tiên phong trong việc ứng dụng các mô hình sản xuất mới, tham gia hợp tác xã, kết nối doanh nghiệp, chuyển đổi sinh kế hoặc tổ chức du lịch cộng đồng; tạo hiệu ứng lan tỏa mạnh mẽ trong cộng đồng. Bà con tin tưởng và sẵn sàng làm theo, từ đó hình thành những chuỗi thay đổi mang tính tự nguyện, bền vững. Chính vai trò dẫn dắt này giúp quyền phát triển, quyền được vươn lên bằng chính năng lực của mình, trở thành hiện thực trong đời sống của đồng bào DTTS, thay vì chỉ dừng lại ở mục tiêu chính sách.
Vai trò trung tâm trong các mô hình tự quản, hoà giải ở cộng đồng DTTS: Những tổ hòa giải, tổ an ninh tự quản, tổ liên gia phòng cháy chỉ thực sự hoạt động hiệu quả khi có sự tham gia và dẫn dắt của lực lượng này. Đây không chỉ là các mô hình giữ gìn trật tự đơn thuần, mà còn thể hiện khả năng cộng đồng tự bảo vệ quyền an toàn của mình, điều mà không một thiết chế hành chính nào có thể làm thay nếu thiếu sự tham gia chủ động của người dân.
Phối hợp hiệu quả với lực lượng công an cơ sở: Ở nhiều địa phương miền núi, nơi điều kiện địa hình phức tạp, dân cư phân tán và sự đa dạng về văn hóa, công an xã chính quy cần thời gian để nắm địa bàn và xây dựng niềm tin. Khi người có uy tín đồng hành, việc tuyên truyền pháp luật, cấp căn cước, cập nhật dữ liệu dân cư, phòng ngừa tệ nạn và giữ gìn an ninh trật tự trở nên thuận lợi hơn rất nhiều. Thực tiễn triển khai mô hình công an địa phương hai cấp, cũng như phương châm "4 cùng" ở các xã miền núi, cho thấy chỉ khi công tác vận động của Nhà nước kết hợp chặt chẽ với uy tín bản địa của cộng đồng thì các quyền cơ bản như quyền tiếp cận dịch vụ công, quyền được bảo vệ và quyền được an toàn mới được thực thi một cách đầy đủ và hiệu quả.
"Mỏ neo" tinh thần trong giai đoạn thay đổi về địa giới hành chính: Người có uy tín đóng vai trò giúp cộng đồng ổn định tâm lý, điều hòa khác biệt và thích ứng dần với những thay đổi trong quản trị xã hội. Khi nhu cầu tiếp cận dịch vụ công ngày càng tăng, khoảng cách địa lý và rào cản ngôn ngữ vẫn còn lớn, người có uy tín là người đứng ra vận động, giải thích và thuyết phục đồng bào bằng chính tiếng nói và sự tin cậy của cộng đồng. Nhờ vậy, các quyền như quyền tiếp cận thông tin, quyền tiếp cận dịch vụ công và quyền tham gia quản trị xã hội được bảo đảm một cách thực chất, không mang tính hình thức.
Ngăn chặn sớm các hành vi lợi dụng tôn giáo, dân tộc để kích động, lôi kéo: Điển hình như tại xã Bản Máy, tỉnh Tuyên Quang, ông Hoàng Xín Phủ - một người có uy tín của dân tộc La Chí - đã nhiều năm liền phối hợp với bộ đội biên phòng vận động người dân không vượt biên trái phép, không nghe lời dụ dỗ của các tổ chức phản động Hay Già làng Aê Bút ở buôn Ea Mấp, xã Quảng Phú, tỉnh Đắk Lắk, đã vận động đưa nhiều người lầm đường theo "tà đạo", theo FULRO ra kiểm điểm trước bà con buôn làng, góp phần ngăn chặn luồng gió độc của "tà đạo Hà Mòn" ở buôn Ea Mấp.
Thực hiện tốt công tác dân vận: Ở những địa phương triển khai mạnh công tác dân vận, người có uy tín giúp cán bộ công an tiếp cận từng hộ dân, tạo sự tin cậy trong quá trình giải thích thủ tục hành chính, định danh điện tử hay tuyên truyền pháp luật. Sự phối hợp ấy không chỉ bảo đảm quyền tiếp cận dịch vụ công mà còn củng cố niềm tin xã hội - nền tảng bền vững để quyền con người được thực thi lâu dài.Thông qua việc định hướng nhận thức, duy trì an ninh, hỗ trợ tiếp cận dịch vụ công và thúc đẩy sinh kế bền vững, họ góp phần thúc đẩy một cách toàn diện các nội dung cơ bản của quyền con người tại địa bàn cơ sở - nơi mọi chính sách chỉ thực sự có ý nghĩa khi đi vào đời sống của người dân.
 |
| Bộ đội Biên phòng cùng đồng bào tuần tra biên giới. (Nguồn: VGP) |
Xây dựng nhân tố trẻ có năng lực số
Mặc dù vai trò của người có uy tín đã được khẳng định lâu dài, thực tiễn hiện nay cho thấy công tác phát huy lực lượng này vẫn đứng trước những yêu cầu mới mà các cơ chế cũ chưa đáp ứng đầy đủ.
Hạn chế rõ nhất nằm ở việc lựa chọn và công nhận người có uy tín tại một số địa phương vẫn thiên về tính "duy trì", chưa bắt kịp biến động xã hội. Có nơi người được công nhận không còn điều kiện hoạt động, trong khi nhiều nhân tố mới, đặc biệt là người trẻ có tri thức, ảnh hưởng tích cực hoặc am hiểu công nghệ, chưa được ghi nhận. Điều này làm giảm tính đại diện và sức lan tỏa của lực lượng nòng cốt này.
Công tác bồi dưỡng cũng chưa tương thích với những thách thức mới. Nội dung đào tạo vẫn chủ yếu cập nhật chính sách, chưa chú trọng các vấn đề đang tác động trực tiếp đến đồng bào như kinh tế số, thị trường nông sản, kỹ năng phòng, chống tin giả, an ninh phi truyền thống hay sinh kế bền vững.
Chính sách hỗ trợ cũng còn khoảng cách so với yêu cầu thực tiễn. Ở nhiều nơi, phụ cấp còn thấp, hình thức tôn vinh chưa tương xứng, khiến động lực cống hiến bị ảnh hưởng.
Bối cảnh phát triển mới cũng đặt ra một thách thức quan trọng khác: sự phân hóa nội bộ cộng đồng. Khác biệt về tiếp cận thông tin, cơ hội sinh kế, niềm tin tôn giáo hay ảnh hưởng của kinh tế thị trường có thể tạo ra rạn nứt nếu không có lực lượng điều hòa thích đáng.
Một số địa bàn còn đối mặt với sự tác động của các luận điệu xuyên tạc về vấn đề tôn giáo, dân tộc, dễ xâm phạm tới quyền tự do tín ngưỡng đúng pháp luật của đồng bào nếu không được người có uy tín nhận diện và xử lý kịp thời.
Để người có uy tín tiếp tục là lực lượng nòng cốt thúc đẩy quyền con người ở vùng DTTS, có thể nghiên cứu, triển khai các giải pháp chiến lược sau:
Một là, tiêu chí lựa chọn phải được đổi mới theo hướng linh hoạt và phản ánh đúng cấu trúc xã hội hiện tại. Bên cạnh các nhân tố truyền thống như già làng, trưởng bản, cần ghi nhận những nhân tố mới có ảnh hưởng tích cực, đặc biệt là người trẻ có năng lực kết nối cộng đồng và sử dụng tốt công nghệ số.
Hai là, công tác bồi dưỡng cần được tái thiết kế theo hướng thực chất và cập nhật hơn. Ngoài pháp luật, quốc phòng – an ninh và kỹ năng hòa giải, cần bổ sung kiến thức về kinh tế số, phát triển sinh kế bền vững, phòng chống tin giả, bảo vệ môi trường, phòng cháy chữa cháy và ứng phó thiên tai. Những chuyên đề này giúp người có uy tín trở thành "điểm tựa" không chỉ về văn hóa – xã hội mà còn trong các mô hình phát triển kinh tế và an toàn cộng đồng.
Ba là, chính sách hỗ trợ và tôn vinh phải được thực hiện một cách nhân văn và ổn định. Khi người có uy tín trở thành cầu nối giữa Nhà nước và Nhân dân, việc bảo đảm điều kiện di chuyển, thông tin liên lạc và phụ cấp ổn định là yếu tố cần thiết để duy trì động lực. Các hình thức tôn vinh bằng truyền thông hiện đại và kể chuyện bản địa cũng giúp lan tỏa giá trị, củng cố vị thế xã hội của họ.
Bốn là, hoàn thiện cơ chế phối hợp bền vững giữa người có uy tín và lực lượng công an cơ sở, chính quyền địa phương, mặt trận và các tổ chức xã hội. Thực tiễn mô hình công an địa phương hai cấp cho thấy khi người có uy tín được tham gia từ đầu, các nhiệm vụ như quản lý cư trú, cấp căn cước, hòa giải, phòng ngừa tội phạm hay xây dựng mô hình tự quản đều đạt hiệu quả cao hơn. Đây là nền tảng để quyền tham gia của người dân được bảo đảm thực chất, qua đó tăng cường tính đồng thuận và tính bền vững của phát triển.
Năm là, nhìn nhận người có uy tín như một tác nhân chiến lược của tiến trình bảo đảm quyền con người theo cách tiếp cận của Việt Nam, coi trọng quyền văn hóa, quyền an toàn, quyền tham gia và quyền phát triển, cần được thể chế hóa rõ hơn. Khi họ được trao điều kiện để phát huy đầy đủ năng lực, các quyền này sẽ được thẩm thấu vào đời sống thôn bản thông qua con đường tự nhiên nhất – niềm tin cộng đồng.
 | Giáo dục quyền con người là lựa chọn chiến lược trong kỷ nguyên phát triển mới Phó Thủ tướng Hồ Quốc Dũng khẳng định, giáo dục quyền con người không chỉ là nhiệm vụ của riêng ngành giáo dục mà là ... |
 | Đại hội Đảng lần thứ XIV: Phát triển toàn diện con người ngày càng đầy đủ, trọng tâm và thực chất Đại hội Đảng lần thứ XIV được kỳ vọng mở ra một kỷ nguyên phát triển mới, thịnh vượng cho đất nước và con người ... |
 | Xây dựng và phát triển văn hoá thực sự trở thành nền tảng, nguồn lực nội sinh, động lực phát triển đất nước nhanh, bền vững trong kỷ nguyên mới Văn hóa Việt Nam là kết tinh những giá trị tốt đẹp của dân tộc trong tiến trình hàng nghìn năm dựng nước và giữ ... |
 | Đại hội XIV của Đảng: Đại đoàn kết toàn dân tộc - động lực quan trọng thực hiện thắng lợi mục tiêu phát triển đất nước trong kỷ nguyên mới Hà Nội Tại phiên thảo luận các dự thảo văn kiện sáng 21/1 của Đại hội Đảng toàn quốc lần thứ XIV, Ủy viên Trung ương Đảng, ... |
 | Quyền con người trên không gian mạng: Thực tiễn trên thế giới và Việt Nam Việc bảo đảm và bảo vệ quyền con người trên không gian mạng là yêu cầu cấp bách đặt ra đối với cộng đồng quốc ... |
