Afghanistan: Gốc rễ của sự chia rẽ và khoảng trống quyền lực

Ảnh chụp màn hình bài viết.

Đó là nhận định từ TS. Usman (*) trong bài viết “Ungoverned Space and Regional Spillover, Rethinking Afghanistan’s Borders” (Tạm dịch: Khoảng trống quyền lực và hệ lụy lan tỏa khu vực: Nhìn nhận lại về biên giới Afghanistan) đăng tải trên tờ Modern Diplomacy ngày 23/2.

Gốc rễ của sự phân rã

Theo TS. Usman, sau nhiều cuộc "chinh phạt" ở các địa phương, nhà nước Afghanistan dù đã được thống nhất trên danh nghĩa, song bên trong vẫn là những mảnh ghép rời rạc do không tìm được một “tiếng nói chung” để gắn kết lòng dân.

More from WVR
Afghanistan: Chính quyền Taliban có động thái mới trong quan hệ ngoại giao với Ấn Độ

Trong thời kỳ đầu, các sắc tộc như Tajik, Uzbek, Hazara, Pashtun và các nhóm thiểu số khác chủ yếu gắn bó với các thủ lĩnh địa phương, hội đồng bộ lạc và các mạng lưới giao thương trong vùng.

Quyền lực lúc bấy giờ còn mang tính cục bộ và cá nhân thay vì hình thành một quy mô quốc gia thống nhất. Sự xuất hiện của nhà nước hiện đại về sau lại dấy lên nhiều hoài nghi về việc hướng tới bảo vệ lợi ích cho giới cầm quyền.

Việc Ahmad Shah Abdali lên nắm quyền vào giữa thế kỷ XVIII là một dấu mốc quan trọng, khi lần đầu tiên sức mạnh quốc gia được xây dựng trên nòng cốt là liên minh quân sự của một cộng đồng sắc tộc.

Với tư cách là người đặt nền móng cho Afghanistan hiện đại, ông đã thiết lập nên một bộ khung cho nhà nước thông qua các hoạt động quân sự cùng liên minh các bộ lạc Pashtun để củng cố lãnh thổ và mở rộng bờ cõi. Tuy nhiên, thay vì xây dựng một chính quyền hài hòa cho tất cả, phương thức lãnh đạo lúc bấy giờ lại thiên về sự phục tùng và ưu tiên sắc tộc.

Tiền lệ này tiếp tục được các thế hệ lãnh đạo sau đó kế thừa, khiến Afghanistan dẫu thống nhất trên danh nghĩa nhưng lại thiếu vắng những thể chế thực sự đại diện cho mọi tầng lớp nhân dân.

Khi nhắc về cuộc khủng hoảng tại Afghanistan, nhiều người thường nghĩ ngay đến lực lượng cầm quyền Taliban, những mùa bầu cử biến động hay những sự can dự từ cường quốc bên ngoài.

Sau thời Ahmad Shah, vai trò thực tế của thủ đô Kabul ngày càng không tương xứng với các tuyên bố trước đó. Quyền lực của chính quyền trung ương thường chỉ hiện diện rõ nét tại các đô thị lớn, các đơn vị quân đội và các tuyến giao thông huyết mạch. Những vùng đất rộng lớn khác, dưới góc nhìn của TS. Usman, khá giống với hình thức tiểu bang bán tự trị - khi thì hợp tác, lúc lại đối đầu, hoặc uyển chuyển xoay trục tùy theo thời thế.

Do đó, bài viết nhận định, khi người ta nói rằng Afghanistan chưa bao giờ thực sự kiểm soát được toàn bộ đất đai của mình, đó không phải là một lời chỉ trích chủ quan, mà là một "sự thật mang tính cấu trúc": Chính quyền trung ương chưa bao giờ nhận được sự thừa nhận tính chính danh trên toàn bộ bản đồ. Quyền lực thực sự vẫn luôn nằm trong tay các nhóm sắc tộc, giới giáo sĩ và chỉ huy địa phương.

Trong bối cảnh đó, bất cứ sự thay đổi quyền lực nào tại Kabul đều có tác động rất lớn đến các khu vực khác, bởi nhà nước đã sớm được nhiều phe phái nhìn nhận như một mục tiêu để tranh chấp quyền lực.

Bài toán "phân mảnh" lãnh thổ

Sự đa dạng về sắc tộc và nhân khẩu học càng khiến cục diện tại Afghanistan trở nên nan giải.

Theo ước tính, người Pashtun chiếm khoảng 42% dân số, người Tajik chiếm 27%, trong khi người Hazara và người Uzbek mỗi nhóm chiếm khoảng 9%. Quốc gia này sử dụng hai ngôn ngữ chính thức là Pashto và Dari, song vị thế của mỗi ngôn ngữ không đơn thuần là câu chuyện văn hóa mà luôn gắn liền với những sắc thái chính trị sâu sắc.

Ngay cả danh xưng quốc gia "Afghanistan" trong tiếng địa phương cũng liên quan mật thiết đến người Pashtun. Theo ông Usman, điều này khiến các nỗ lực xây dựng sự đoàn kết đôi khi chỉ dừng lại ở mức hình thức bởi người dân không thực sự có chung một niềm tự tôn dân tộc.

Sự phân bố sắc tộc tại miền Nam, Đông Bắc và các thành phố lớn, cùng với mối liên kết xuyên biên giới với các nước láng giềng như Tajikistan, Uzbekistan và Pakistan, tạo ra một thế trận chính trị phức tạp. Khi mối liên kết giữa các nhóm sắc tộc với bên ngoài mạnh hơn sự kết nối với chính quyền trung ương, vị chuyên gia nhận định, nguy cơ "phân mảnh" lãnh thổ sẽ luôn hiện hữu.

Cần những cơ chế chính trị thực tế để đảm bảo Afghanistan không còn là điểm đến cho các nhóm vũ trang gây bất ổn cho khu vực. (Nguồn: Shutterstock)

Bên cạnh đó, về khía cạnh an ninh, việc thiếu kiểm soát tại các vùng biên giới đã biến nhiều khu vực thành nơi hoạt động của các mạng lưới vũ trang. Khi nhà nước không đảm bảo được vai trò bảo trợ lãnh thổ, các nhóm này sẽ thay thế để cung cấp các dịch vụ từ an ninh đến hậu cần và quản trị địa phương. Các mạng lưới này thường hoạt động xuyên biên giới, tạo ra thách thức an ninh chung cho cả khu vực.

Do đó, vấn đề đặt ra là cần những cơ chế chính trị thực tế để đảm bảo Afghanistan không còn là điểm đến cho các nhóm vũ trang gây bất ổn cho khu vực.

Theo TS. Usman, với quốc gia có nền tảng sắc tộc đa dạng như Afghanistan, sự ổn định bền vững không chỉ dừng lại ở việc thống nhất cương vực hay quân sự, mà nằm ở việc xây dựng một “khế ước xã hội” chung, nơi ranh giới giữa quyền lực trung ương và bản sắc địa phương được hài hòa.

Do đó, nếu thiếu đi một hệ thống chính trị minh bạch và lòng tin giữa các sắc tộc, thì sự đoàn kết quốc gia sẽ chỉ là hình thức, để lại những “khoảng trống quyền lực” ảnh hưởng đến an ninh của cả khu vực. Chỉ khi mỗi người dân tìm thấy tiếng nói của mình trong bộ máy nhà nước, quốc gia mới thực sự trở thành một mái nhà chung thay vì là mục tiêu của những cuộc tranh giành quyền lực kéo dài.

TS. Usman là chuyên gia ngành địa chính trị và hiện đang thực hiện chương trình nghiên cứu sau tiến sĩ tại Đại học Sơn Đông, Trung Quốc. TS. Usman cũng là tác giả cuốn sách "Different Approaches on Central Asia: Economic, Security, and Energy", do Nhà xuất bản Lexington (Mỹ) ấn hành.