Theo TS. Nguyễn Thị Thắm, giảng viên ngành Truyền thông chuyên nghiệp, Đại học RMIT Việt Nam, điều đáng lo ngại không chỉ nằm ở thời gian sử dụng mạng xã hội mà còn ở cách các nền tảng đang tác động đến khả năng tập trung, cảm xúc, hành vi và quá trình hình thành bản sắc của trẻ.
 |
| Học sinh Indonesia tiếp cận nội dung về không gian số an toàn trên điện thoại. (Nguồn: Antara) |
Từ góc độ truyền thông số và kinh tế nền tảng, phần lớn mạng xã hội hiện nay vận hành theo mô hình kinh tế chú ý (attention economy). Mục tiêu của các nền tảng không chỉ là kết nối người dùng mà còn giữ họ ở lại càng lâu càng tốt để tạo doanh thu quảng cáo, thu thập dữ liệu hành vi và dự đoán xu hướng tiêu dùng.
Quan trọng nhất là thuật toán cá nhân hóa, sử dụng trí tuệ nhân tạo (AI) để dự đoán người dùng sẽ xem, thích, bình luận hoặc phản ứng với nội dung nào. Những nội dung tạo cảm xúc mạnh như tranh cãi, phẫn nộ hay sợ hãi thường được ưu tiên vì có khả năng tạo tương tác cao.
Các nền tảng còn xây dựng hồ sơ hành vi rất chi tiết của người dùng, từ độ tuổi, vị trí, chủ đề quan tâm đến thời gian xem và cách tương tác để dự đoán hành vi trong tương lai. Với trẻ em và thanh thiếu niên, điều này đặc biệt đáng lo ngại vì não bộ vẫn đang trong quá trình phát triển, trong khi khả năng tự kiểm soát và nhận biết sự tác động của thuật toán còn hạn chế.
Video ngắn đang thay đổi cách trẻ tiếp nhận thông tin
TS. Nguyễn Thị Thắm cho rằng việc trẻ em và thanh thiếu niên tiếp xúc liên tục với video ngắn, nội dung được cá nhân hóa và thói quen lướt điện thoại vô định có thể ảnh hưởng đến khả năng tập trung, thói quen tiếp nhận thông tin, cảm xúc, hành vi cũng như các mối quan hệ xã hội.
Các nền tảng như TikTok, YouTube Shorts hay Instagram Reels cung cấp nội dung có thời lượng ngắn, chuyển cảnh nhanh, âm thanh kích thích và mang lại cảm giác thỏa mãn tức thì.
Theo thời gian, não bộ dần quen với việc tiếp nhận thông tin nhanh và liên tục. Khi quay lại đọc sách, nghe giảng hoặc làm bài tập trong thời gian dài, trẻ dễ cảm thấy nhàm chán, khó duy trì sự chú ý và giảm kiên nhẫn với quá trình học tập.
Điều này không khiến trẻ mất hoàn toàn khả năng tập trung, nhưng não có xu hướng ưu tiên những thông tin ngắn và giàu kích thích hơn.
Trẻ dễ hình thành kiểu chú ý rời rạc, thường xuyên chuyển đổi giữa các hoạt động, khó theo dõi nội dung phức tạp và dễ bị phân tâm bởi thông báo hoặc thói quen đa nhiệm. Đồng thời, vòng lặp phần thưởng liên tục từ video ngắn cũng khiến trẻ khó chấp nhận việc phải chờ đợi kết quả trong học tập.
Ngoài ra, việc tiếp xúc kéo dài với những nội dung giàu kích thích có thể khiến trẻ dễ cáu gắt, bồn chồn khi không có thiết bị, khó chịu đựng sự buồn chán và giảm khả năng tự tạo ra các hoạt động giải trí.
Không chỉ tác động đến khả năng chú ý, thuật toán còn liên tục gợi ý các xu hướng, lối sống, tiêu chuẩn sắc đẹp và hình mẫu thần tượng, từ đó ảnh hưởng đến cách trẻ xây dựng hình ảnh bản thân, hành vi xã hội và quá trình hình thành bản sắc cá nhân.
 |
| Cha mẹ nên khuyến khích hoặc cùng con tham gia các hoạt động như thể thao, đọc sách, trải nghiệm thiên nhiên và giao tiếp trực tiếp để duy trì khả năng tập trung cũng như cân bằng giữa đời sống trực tuyến và đời sống thực. (Nguồn: Pexels) |
Vì sao AI vẫn không thể bảo vệ trẻ tuyệt đối?
Theo chuyên gia, việc nội dung độc hại hoặc sai lệch vẫn có thể tiếp cận trẻ em dù các nền tảng đã áp dụng AI kiểm duyệt, bộ lọc an toàn và sự giám sát của phụ huynh cho thấy những giới hạn căn bản của cơ chế kiểm duyệt hiện nay.
Các nền tảng được thiết kế để tối đa hóa tương tác, thời gian xem và tốc độ lan truyền nội dung, trong khi hệ thống kiểm duyệt chủ yếu chỉ phản ứng sau khi nội dung đã được đăng tải hoặc lan truyền.
AI cũng chưa thể hiểu nội dung theo cách con người hiểu. Hệ thống có thể nhận diện từ khóa nhưng gặp khó khăn với những nội dung ngụ ý, meme, ký hiệu thay thế hoặc các video cổ vũ hành vi gây hại một cách tinh vi. AI cũng khó đánh giá đầy đủ ý đồ, bối cảnh xã hội và sắc thái cảm xúc.
Phần lớn hệ thống hiện nay hoạt động theo cơ chế phát hiện và xử lý sau: người dùng báo cáo hoặc AI gắn cờ, rồi hệ thống mới xem xét hoặc gỡ bỏ nội dung. Vì vậy, trẻ có thể đã tiếp xúc với nội dung độc hại trước khi nó bị xóa.
Bên cạnh đó, thuật toán đề xuất và hệ thống kiểm duyệt đôi khi lại mâu thuẫn với nhau. Chính những nội dung gây sốc, tranh cãi hoặc cực đoan thường thu hút nhiều tương tác, khiến chúng được lan truyền mạnh trước khi hệ thống kiểm duyệt kịp can thiệp.
Khối lượng nội dung khổng lồ được tải lên mỗi ngày, cùng với việc người dùng liên tục đăng lại hoặc chỉnh sửa để né kiểm duyệt, cũng khiến công tác kiểm soát trở nên khó khăn hơn. Đồng thời, thuật toán có thể dựa vào chính sự tò mò của trẻ để tiếp tục đề xuất những nội dung tương tự, làm gia tăng nguy cơ tiếp xúc với nội dung không phù hợp.
Điều quan trọng không phải là đủ tuổi, mà là đủ sẵn sàng
TS. Nguyễn Thị Thắm khẳng định không có một độ tuổi an toàn tuyệt đối để trẻ bắt đầu sử dụng mạng xã hội. Mức độ sẵn sàng không chỉ phụ thuộc vào tuổi tác mà còn liên quan đến sự trưởng thành về tâm lý, khả năng tự kiểm soát, hiểu biết truyền thông số và sự đồng hành của gia đình.
Phần lớn các nền tảng như Facebook, TikTok, YouTube hay Threads đều quy định người dùng từ 13 tuổi trở lên hoặc theo quy định của từng quốc gia.
Tuy nhiên, đủ tuổi theo quy định không đồng nghĩa với việc trẻ đã đủ trưởng thành để sử dụng mạng xã hội an toàn. Nhiều em vẫn dễ bị ảnh hưởng bởi áp lực từ bạn bè đồng trang lứa, phụ thuộc vào sự công nhận thông qua lượt thích, bình luận hoặc bị cuốn theo các nội dung do thuật toán liên tục đề xuất.
Trước khi tiếp xúc với mạng xã hội, trẻ cần có khả năng điều tiết cảm xúc, biết tách giá trị bản thân khỏi các chỉ số tương tác trên mạng, đồng thời hiểu rằng phần lớn nội dung trực tuyến đều được chọn lọc, chỉnh sửa và chịu sự chi phối của thuật toán. Bên cạnh đó, kỹ năng bảo vệ quyền riêng tư, nhận biết sự thao túng của nền tảng và biết tìm kiếm sự hỗ trợ từ người lớn cũng rất cần thiết.
 |
| Nhiều nội dung độc hại hoặc sai lệch vẫn tiếp cận được trẻ em dù đã có bộ lọc. (Nguồn: Pexels) |
Theo chuyên gia, việc giúp trẻ giảm lệ thuộc vào mạng xã hội không thể chỉ dựa vào cấm đoán hay giới hạn thời gian sử dụng thiết bị. Quan trọng hơn là xây dựng cho trẻ một đời sống thực phong phú, khả năng tự điều tiết và ý thức sử dụng công nghệ.
Cha mẹ nên khuyến khích hoặc cùng con tham gia các hoạt động như thể thao, đọc sách, trải nghiệm thiên nhiên và giao tiếp trực tiếp để duy trì khả năng tập trung cũng như cân bằng giữa đời sống trực tuyến và đời sống thực.
Bản thân cha mẹ cũng cần trở thành hình mẫu trong cách sử dụng công nghệ. Nếu muốn con hình thành thói quen lành mạnh, người lớn cần cân bằng thời gian sử dụng thiết bị, hạn chế kiểm tra điện thoại trong bữa ăn hoặc khi trò chuyện; chủ động đặt điện thoại xuống để dành thời gian cho các hoạt động ngoài màn hình.
Về phía nhà trường, TS. Nguyễn Thị Thắm nhấn mạnh cần chú trọng nâng cao năng lực thông hiểu truyền thông (media literacy) và sức khỏe số (digital wellbeing) cho học sinh, bao gồm kỹ năng quản lý thời gian sử dụng màn hình, thiết lập giới hạn và sử dụng công nghệ theo hướng hỗ trợ học tập mà không ảnh hưởng đến sức khỏe tinh thần, cảm xúc và thể chất.
Các trường cũng nên ưu tiên sử dụng các nền tảng học tập chuyên biệt thay vì phụ thuộc vào những mạng xã hội phổ thông như Zalo hay Facebook trong việc giao bài tập hoặc liên lạc, bởi các nền tảng này dễ gây xao nhãng, khó bảo vệ dữ liệu cá nhân và làm mờ ranh giới giữa học tập với giải trí.
“Về lâu dài, các chính sách cần tăng cường bảo vệ dữ liệu trẻ em, đồng thời yêu cầu các nền tảng tích hợp cơ chế an toàn ngay từ khâu thiết kế nhằm giảm thiểu rủi ro và nội dung độc hại từ gốc. Xét cho cùng, bảo vệ trẻ em trên môi trường mạng không phải là trách nhiệm của riêng gia đình hay nhà trường, mà là trách nhiệm chung của toàn xã hội”, TS. Nguyễn Thị Thắm nhấn mạnh.
| ‘Thuật toán’ tốt nhất để nuôi dưỡng một tuổi thơ khỏe mạnh Mạng xã hội và trí tuệ nhân tạo (AI) đang mở ra nhiều cơ hội học tập, kết nối nhưng cũng đặt trẻ em trước ... |
| Indonesia ‘đau đầu’ với bài toán mạng xã hội Trước những rủi ro gia tăng từ mạng xã hội, Indonesia đang tìm cách bảo vệ trẻ em trước tác động trái chiều của không ... |
| Anh siết mạng xã hội với thanh thiếu niên, đề xuất “giờ giới nghiêm” từ nửa đêm Chính phủ Anh ngày 16/7 công bố đề xuất áp dụng cơ chế "giờ giới nghiêm" tự nguyện đối với mạng xã hội dành cho ... |
| Một quốc gia EU 'mở đường' cấm trẻ dưới 15 tuổi dùng mạng xã hội, nhiều quốc gia châu Âu muốn 'nối gót' Quốc hội Pháp ngày 21/7 đã thông qua dự luật cấm trẻ em dưới 15 tuổi sử dụng mạng xã hội, đưa nước này trở ... |
| Pháp: luật cấm trẻ dưới 15 tuổi sử dụng mạng xã hội có hiệu lực từ ngày 1/9/2026 Le Monde cho biết Pháp đã thông qua luật cấm người dưới 15 tuổi truy cập mạng xã hội. Văn bản tập trung vào trách ... |
