Bolsa Família: Chính sách an sinh xã hội nổi bật của Brazil

Chính phủ Brazil hiện đang nỗ lực xây dựng một hệ thống an sinh xã hội toàn diện và bền vững, trong đó Bolsa Família đóng vai trò trụ cột quan trọng. (Nguồn: MDS)

Đến nay, Bolsa Família đã trở thành chính sách an sinh xã hội có quy mô to lớn nhất, tầm quan trọng đặc biệt và tác động mạnh mẽ ở quốc gia Nam Mỹ, đồng thời ảnh hưởng sâu rộng khắp thế giới.

Sự hình thành và các giai đoạn phát triển

Trong thập niên 1980 và 1990, Brazil phải đương đầu với khủng hoảng kinh tế và bất ổn xã hội nghiêm trọng. Nền kinh tế trải qua thời kì đầy khó khăn, thách thức với lạm phát, nợ công chồng chất và các chương trình, kế hoạch kinh tế không hiệu quả. Những giải pháp thắt lưng buộc bụng và cắt giảm chi tiêu công càng làm gia tăng tình trạng nghèo đói, bất bình đẳng và thiếu hụt trong việc tiếp cận các dịch vụ y tế, giáo dục, dinh dưỡng.

Các chính phủ Brazil nối tiếp nhau áp dụng chính sách kinh tế tự do mới (neoliberalism) theo khuyến nghị của Quỹ Tiền tệ quốc tế (IMF) và Ngân hàng thế giới (WB), bao gồm tư nhân hóa các doanh nghiệp nhà nước, mở cửa thị trường và áp dụng các chính sách xã hội mới, như Bolsa Escola (Trợ cấp trường học), Bolsa Alimentação (Trợ cấp thực phẩm), Auxílio Gas (Hỗ trợ khí đốt)…

Tuy nhiên, những chính sách này không mang lại kết quả như mong đợi, thậm chí tiếp tục gia tăng sự bất bình đẳng. Sự bất mãn của người dân trước tình trạng nghèo đói và bất công đã dẫn đến việc trỗi dậy của các phong trào xã hội, các tổ chức phi chính phủ và những cuộc biểu tình phản đối chính quyền. Những phong trào này yêu cầu các chính sách công bằng hơn và sự tham gia nhiều hơn của người dân vào quá trình ra quyết định.

Trong cuộc tổng tuyển cử Brazil tháng 10/2002, ứng viên Luiz Inácio Lula da Silva của lực lượng cánh tả (với nòng cốt là đảng Người lao động - PT) đã đắc cử tổng thống. Ông khởi xướng và quyết định thiết lập một chính sách cung cấp, hỗ trợ tài chính bằng tiền mặt có điều kiện cho các gia đình nghèo.

Chính sách Bolsa Família được xây dựng trên cơ sở kết hợp/hợp nhất những chính sách an sinh xã hội có khi đó và bổ sung thêm nhiều điều kiện để bảo đảm rằng tiền trợ cấp được sử dụng một cách phù hợp, xứng đáng, hiệu quả. Bolsa Família ra đời ngày 20/10/2003 và được chính thức hóa bằng Luật số 10.836/2004 với quy định rõ ràng các mục tiêu, đối tượng, cơ chế hoạt động, nguồn tài chính…

Kế nhiệm ông Lula da Silva, Tổng thống cánh tả Dilma Rousseff tiếp tục mở rộng phạm vi của Bolsa Família. Chính sách được mở rộng để bao gồm nhiều đối tượng hơn, chẳng hạn như người khuyết tật, người cao tuổi và người sống ở vùng sâu, vùng xa. Tính đến năm 2011, có tới khoảng 26% dân số Brazil được hưởng trợ cấp tiền từ Bolsa Família. Trong suốt giai đoạn này, chính phủ Brazil đã liên tục đánh giá và cải tiến Bolsa Família để chính sách hoạt động một cách hiệu quả nhất. Các nghiên cứu độc lập đã được xác lập, thực hiện nhằm đánh giá tác động của chính sách đối với nghèo đói, bất bình đẳng và các chỉ số xã hội khác.

Tháng 10/2022, ứng viên cánh tả Lula da Silva tái đắc cử tổng thống Brazil, với cam kết hàng đầu là khôi phục Bolsa Família và tăng cường các chính sách xã hội khác. Ngay sau khi nhậm chức tổng thống nhiệm kì thứ ba từ tháng 1/2023, Tổng thống Lula da Silva đã kí sắc lệnh chính thức khôi phục Bolsa Família.

Chính sách Bolsa Família mới giữ nguyên bản chất cùng những vấn đề cốt lõi ban đầu, nhưng cũng đưa vào nhiều cải tiến, như tăng mức tiền trợ cấp và mở rộng phạm vi bao phủ. Tổng mức hỗ trợ (kể cả hỗ trợ thêm cho các thành viên đặc biệt trong gia đình nghèo - nếu có) dao động 700-1.400 BRL (tương đương 141,75-283,50 USD)/tháng cho mỗi gia đình nghèo. Khoảng một phần tư dân số Brazil hiện nay được hưởng tiền trợ cấp từ Bolsa Família. Tính đến tháng 9/2023 có 21,2 triệu gia đình được hưởng và đến tháng 4/2024 có 20,8 triệu gia đình được hưởng.

Chính phủ Brazil hiện đang nỗ lực xây dựng một hệ thống an sinh xã hội toàn diện và bền vững, trong đó Bolsa Família đóng vai trò trụ cột quan trọng. Mục tiêu là không chỉ làm giảm đói nghèo và bất bình đẳng, mà còn tạo ra những cơ hội, động lực để người nghèo có thể tự lực vươn lên và cải thiện cuộc sống của mình.

Những mục tiêu, nguyên tắc

Với định hướng chiến lược là xây dựng nền tảng xã hội cho sự phát triển toàn diện và bền vững, chính sách Bolsa Família không chỉ giới hạn ở việc nâng cao thu nhập cho những hộ gia đình nghèo, mà còn tập trung vào việc giải quyết các khía cạnh khác của nghèo đói, như khả năng tiếp cận giáo dục chất lượng, dịch vụ y tế, nguồn nước sạch và các dịch vụ cơ bản khác.

Việc đầu tư vào vốn con người - với giáo dục và y tế của Bolsa Família được coi là chìa khóa và là hai yếu tố then chốt cho sự phát triển bền vững của một quốc gia. Chính sách đặt ra yêu cầu là các gia đình phải bảo đảm con cái được đến trường đầy đủ, được tiêm chủng định kì và tham gia các chương trình kiểm tra sức khỏe thường xuyên. Điều này giúp trẻ em nghèo có cơ hội phát triển toàn diện về thể chất và trí tuệ, từ đó đạt được những thành công lớn hơn trong học tập và sự nghiệp sau này.

Ngoài ra, Bolsa Família còn tạo điều kiện cho các gia đình nghèo tiếp cận những dịch vụ y tế chất lượng cao, bao gồm chăm sóc sức khỏe cho bà mẹ và trẻ em, phòng ngừa và điều trị các bệnh truyền nhiễm, tư vấn về dinh dưỡng… Điều đó giúp cải thiện sức khỏe của người nghèo, giảm bớt gánh nặng bệnh tật cho xã hội, tạo ra một lực lượng lao động khỏe mạnh hơn trong tương lai.

Bolsa Família đóng vai trò quan trọng trong việc thu hẹp khoảng cách giàu nghèo và giảm bất bình đẳng trong xã hội Brazil. Chính sách tập trung vào việc hỗ trợ những người nghèo nhất, giúp họ có cơ hội cải thiện cuộc sống và vươn lên thoát nghèo. Đồng thời, Bolsa Família cũng khuyến khích sự tham gia của các nhóm yếu thế trong xã hội - như phụ nữ, trẻ em, người khuyết tật và các dân tộc thiểu số - vào các hoạt động kinh tế, xã hội và chính trị.

Một nghiên cứu quy mô vào năm 2004-2015 kết luận, chính sách đã giúp giảm đáng kể tỉ lệ mắc bệnh lao và tử vong ở những người sống trong điều kiện nghèo đói cùng cực, đặc biệt là đối với người Brazil bản địa/thổ dân (indígena), da màu và nhóm pardo (người gốc lai hỗn hợp). Điều này cho thấy Bolsa Família không chỉ là một chính sách trợ cấp tài chính, mà còn là một công cụ hiệu quả để cải thiện sức khỏe và vị thế cộng đồng.

Chính sách Bolsa Família chỉ dựa trên nguyên tắc hỗ trợ có điều kiện, nghĩa là những gia đình nghèo chỉ được nhận tiền trợ cấp nếu họ đáp ứng các điều kiện cụ thể liên quan đến giáo dục và y tế. Điều này giúp bảo đảm rằng tiền trợ cấp được sử dụng hiệu quả cho cải thiện đời sống của người dân và khuyến khích họ đầu tư vào tương lai của con cái. Các điều kiện được thiết kế phù hợp với hoàn cảnh và nhu cầu của từng gia đình và được giám sát chặt chẽ bởi những cơ quan chức năng. Như vậy tạo ra một cơ chế khuyến khích và ràng buộc, đảm bảo rằng các gia đình nhận thức được trách nhiệm của mình trong việc cải thiện cuộc sống.

Bên cạnh đó Bolsa Família được thực hiện thông qua một hệ thống phân cấp và phi tập trung hóa, trong đó chính quyền địa phương đóng vai trò quan trọng trong việc xác định đối tượng thụ hưởng, cung cấp dịch vụ và giám sát chính sách. Điều này bảo đảm rằng chính sách được thực hiện linh hoạt và phù hợp với điều kiện cụ thể của từng địa phương.

Ngoài ra, Bolsa Família được quản lí một cách minh bạch và có trách nhiệm giải trình cao. Thông tin về chính sách - như danh sách người thụ hưởng, số tiền trợ cấp và kết quả hoạt động - được công khai trên các phương tiện truyền thông và trên trang web của Chính phủ. Điều này giúp người dân có thể giám sát chính sách và bảo đảm rằng tiền thuế của họ được sử dụng hiệu quả, điều đó giúp củng cố niềm tin của người dân vào chính sách, bảo đảm các nguồn lực công được sử dụng một cách có trách nhiệm.

Những thách thức và giải pháp ứng phó

Mặc dù chính sách Bolsa Família của Brazil được triển khai, thực thi khá suôn sẻ, thuận lợi, đạt được thành quả to lớn và có sức lan tỏa, ảnh hưởng sâu rộng, nhưng nó cũng đã và đang phải đương đầu với nhiều hạn chế, khó khăn, thách thức như sự bất bình đẳng cơ cấu và rào cản tiếp cận, sự phản đối từ các nhóm đặc quyền và áp lực chính trị hay nguy cơ làm suy yếu các chính sách xã hội khác… Với những khó khăn, thách thức này đòi hỏi Chính phủ và toàn thể xã hội Brazil phải có những giải pháp và hoạt động để điều chỉnh.

Thứ nhất, cần có những nỗ lực đặc biệt nhằm xác định và tiếp cận những nhóm dân cư dễ bị tổn thương nhất, thông qua các chương trình tiếp cận cộng đồng chủ động, phối hợp với các tổ chức xã hội địa phương và sử dụng công nghệ để thu thập và phân tích dữ liệu, từ đó đảm bảo không ai bị bỏ lại phía sau.

Thứ hai, cần có chiến dịch truyền thông mạnh mẽ, tập trung vào việc nâng cao nhận thức về tác động tích cực của Bolsa Família đối với việc giảm nghèo, cải thiện sức khỏe và giáo dục, đồng thời nhấn mạnh rằng đây là một khoản đầu tư quan trọng vào tương lai của đất nước.

Thứ ba, cần có sự điều chỉnh linh hoạt trong thiết kế và triển khai, tập trung vào việc cung cấp những dịch vụ hỗ trợ toàn diện hơn, bao gồm đào tạo kĩ năng, tư vấn việc làm, hỗ trợ chăm sóc trẻ em và tiếp cận các dịch vụ y tế, giáo dục chất lượng cao.

Thứ tư, cần có một sự phối kết hợp chặt chẽ giữa Bolsa Família với các chính sách xã hội khác, bảo đảm cho chúng bổ trợ lẫn nhau và tạo thành một mạng lưới an sinh xã hội vững chắc, đáp ứng đầy đủ những nhu cầu đa dạng của người nghèo.

Thứ năm, xem xét áp dụng các giải pháp như giảm thuế hoặc miễn thuế đối với các mặt hàng thiết yếu, cung cấp các khoản tín dụng thuế cho những gia đình có thu nhập thấp, hoặc tăng cường các chính sách hỗ trợ tiền khác, đồng thời, cần có một hệ thống giám sát và kiểm tra chặt chẽ, bảo đảm các qui định về miễn trừ thuế được thực thi một cách nghiêm ngặt và minh bạch.

Thứ bảy, cũng như bất kì chính sách trợ cấp tiền nào, Bolsa Família luôn tiềm ẩn nguy cơ gian lận và lạm dụng, do đó cần có những biện pháp giám sát và kiểm tra hiệu quả, bao gồm kiểm tra chéo dữ liệu, thanh tra tại chỗ và đường dây nóng tố giác, để bảo đảm tiền được phân phối đúng mục đích và đến được với những người thực sự cần.

Thứ tám, cần có các chính sách đào tạo kĩ năng, tư vấn việc làm và hỗ trợ khởi nghiệp, giúp người nghèo có thể tự tạo ra thêm thu nhập và giảm dần sự phụ thuộc vào trợ cấp của Chính phủ.

Thứ chín, sự cần thiết của các chính sách bổ sung và phối hợp liên ngành. Bolsa Família không nên được coi là một giải pháp độc lập cho vấn đề nghèo đói và bất bình đẳng. Để đạt được những tiến bộ thực sự và bền vững, cần phải có các chính sách bổ sung trong những lĩnh vực như giáo dục, y tế, tạo việc làm và phát triển kĩ năng. Điều đó đòi hỏi sự phối kết hợp chặt chẽ giữa các bộ, ngành và các cấp chính quyền (trung ương/liên bang - bang - địa phương/cơ sở), cũng như sự tham gia của những tổ chức xã hội và khu vực tư nhân.

Brazil ủng hộ mạnh mẽ một quốc gia Đông Nam Á là thành viên chính thức của BRICS Ngày 27/10, Tổng thống Brazil Luiz Inacio Lula da Silva lên tiếng ủng hộ mạnh mẽ nguyện vọng của Malaysia trở thành thành viên chính ...

'Lời cỏ hát': Cuốn sách song ngữ góp phần lan tỏa văn hóa đọc tới học sinh Cuốn sách “Lời cỏ hát” của cô nữ sinh Võ Nguyễn An Vy (sinh năm 2008), học sinh trường Perkiomen High School (Mỹ) đã thể ...

Phát triển nhà ở là trụ cột quan trọng của chính sách an sinh xã hội, thúc đẩy phát triển Sáng 11/11, Thủ tướng Chính phủ Phạm Minh Chính, Trưởng Ban Chỉ đạo Trung ương về chính sách nhà ở và thị trường bất động ...

Cấp phát miễn phí toàn bộ sách giáo khoa cho học sinh vùng mưa lũ Để bảo đảm học sinh vùng mưa lũ có đủ sách giáo khoa, trên cơ sở nhu cầu do các tỉnh, thành phố báo cáo, ...

Những chính sách mới của Chính phủ có hiệu lực từ tháng 12/2025 Trong tháng 12/2025, nhiều chính sách mới của Chính phủ có hiệu lực, nổi bật là chính sách liên quan đến đồng bào dân tộc ...