Cần giúp trẻ trở thành công dân số có trách nhiệm

GS.TS. Huỳnh Văn Sơn. (Ảnh: Hàn Vũ)

Trong bối cảnh chuyển đổi số diễn ra mạnh mẽ, trẻ em ngày càng có nhiều cơ hội học tập, kết nối và phát triển thông qua Internet. Tuy nhiên, cùng với những lợi ích đó là không ít rủi ro liên quan đến an toàn thông tin, nội dung độc hại, bắt nạt trực tuyến hay các hình thức lừa đảo trên không gian mạng.

Nhân Tháng hành động vì trẻ em năm 2026 với chủ đề “Trẻ em hạnh phúc, an toàn, vững bước vào kỷ nguyên số”, Báo Thế giới và Việt Nam đã có cuộc trao đổi với GS.TS. Huỳnh Văn Sơn, Hiệu trưởng Trường Đại học Sư phạm TP. Hồ Chí Minh, về những kỹ năng cần trang bị cho trẻ em và vai trò của gia đình, nhà trường, xã hội trong việc xây dựng môi trường số an toàn, lành mạnh.

Trang bị năng lực để trẻ làm chủ môi trường số

Internet đang mở ra rất nhiều cơ hội học tập và phát triển cho trẻ em. Theo ông, đâu là những kỹ năng số quan trọng nhất mà trẻ cần được trang bị từ sớm để tận dụng hiệu quả những cơ hội này?

Nhiều người nói đến việc dạy trẻ sử dụng công nghệ nhưng theo tôi, điều quan trọng hơn là giúp trẻ có năng lực sống trong môi trường số. Nếu trước đây biết đọc, biết viết là nền tảng của việc học thì ngày nay, năng lực số đã trở thành một năng lực nền tảng để trẻ học tập, giao tiếp và phát triển. Năng lực số cần được hiểu là năng lực sống chứ không đơn thuần là khả năng sử dụng công nghệ.

Vì vậy, một trong những kỹ năng đầu tiên cần được trang bị là khả năng chọn lọc và thẩm định thông tin. Trong thời đại mà chỉ một cú nhấp chuột có thể đưa trẻ đến với hàng triệu nguồn dữ liệu, điều đáng lo không phải là thiếu thông tin mà là không biết thông tin nào đáng tin cậy. Trẻ cần được hướng dẫn cách đặt câu hỏi, kiểm chứng nguồn tin và biết phản biện thay vì tiếp nhận một cách thụ động.

Kỹ năng thứ hai là quản lý bản thân trong môi trường số. Đó là biết cân bằng giữa thời gian trực tuyến và ngoại tuyến, biết kiểm soát cảm xúc khi tham gia mạng xã hội, không để lượt thích hay bình luận quyết định giá trị của bản thân; không để cảm giác cô đơn trên môi trường số chi phối hay lệ thuộc vào các thuật toán.

Bên cạnh đó là kỹ năng bảo vệ dữ liệu cá nhân, kỹ năng giao tiếp văn minh trên không gian mạng và kỹ năng tìm kiếm sự hỗ trợ khi gặp khó khăn. Một đứa trẻ biết nói “con cần giúp đỡ” khi bị bắt nạt trực tuyến hoặc bị lừa đảo sẽ an toàn hơn rất nhiều. Điều quan trọng là chúng ta không nên đào tạo trẻ trở thành những người chỉ biết sử dụng công nghệ, mà cần giúp các em trở thành những công dân số có trách nhiệm, có bản lĩnh và có khả năng làm chủ công nghệ.

Bên cạnh những lợi ích, trẻ em hiện nay cũng phải đối mặt với nhiều nguy cơ trên không gian mạng như lừa đảo, bắt nạt trực tuyến hay tiếp xúc với nội dung độc hại. Ông đánh giá đâu là những rủi ro đáng lo ngại nhất đối với trẻ em Việt Nam hiện nay?

Những rủi ro trên không gian mạng hiện nay không chỉ nằm ở các hành vi vi phạm pháp luật mà còn ở những tác động âm thầm đến sự phát triển nhân cách của trẻ em. Điều đáng lo nhất không phải là trẻ nhìn thấy một nội dung xấu, mà là việc các em tiếp xúc lặp đi lặp lại với những chuẩn mực lệch lạc đến mức xem đó là điều bình thường. Từ góc độ này, có thể đặc biệt lưu ý ba nguy cơ chính.

Thứ nhất, theo nhiều báo cáo quốc tế, tình trạng bắt nạt trực tuyến và thao túng hành vi trên nền tảng số đang gia tăng ở nhóm trẻ vị thành niên. Nhiều em không dám chia sẻ vì sợ bị đánh giá hoặc lo rằng người lớn sẽ cấm sử dụng Internet. Đây là một nguy cơ rất nghiêm trọng.

Thứ hai là việc tiếp xúc với các nội dung độc hại hoặc sai lệch. Các thuật toán có thể liên tục đề xuất những thông tin tiêu cực, bạo lực, phản khoa học hoặc những chuẩn mực sống lệch lạc, khiến trẻ dần xem đó là điều bình thường.

Thứ ba là nguy cơ thao túng nhận thức – vấn đề hiện chưa được quan tâm đúng mức. Trẻ có thể bị dẫn dắt bởi các trào lưu, thử thách nguy hiểm, quảng cáo trá hình hoặc những hình mẫu sống thiếu giá trị mà không nhận ra mình đang bị tác động.

Ngoài ra, lừa đảo trực tuyến, đánh cắp dữ liệu cá nhân hay xâm hại trên môi trường mạng cũng là những vấn đề rất đáng quan tâm. Điều cần nhấn mạnh là không nên nhìn Internet như một nơi nguy hiểm cần cấm đoán, mà phải xem đây là một môi trường sống mới của trẻ. Khi đã là môi trường sống, thay vì chỉ dựng hàng rào bảo vệ, chúng ta cần trang bị cho trẻ khả năng nhận diện rủi ro, ứng phó và tìm kiếm sự hỗ trợ. Một đứa trẻ có năng lực số sẽ không chỉ biết tránh nguy hiểm mà còn biết biến Internet thành cơ hội để học tập và phát triển.

Học sinh cần được học về an toàn số, đạo đức số, ứng xử trên mạng và kỹ năng tìm kiếm sự hỗ trợ khi gặp vấn đề. (Ảnh: Yến Nguyệt)

Với chủ đề “Trẻ em hạnh phúc, an toàn, vững bước vào kỷ nguyên số” của Tháng hành động vì trẻ em năm 2026, theo ông, gia đình cần đóng vai trò như thế nào trong việc đồng hành cùng trẻ khi sử dụng Internet?

Tôi muốn khẳng định, gia đình chính là hệ thống bảo vệ đầu tiên và bền vững nhất đối với trẻ trên không gian mạng. Tuy nhiên, sự bảo vệ ấy không nên được hiểu là giám sát hay kiểm soát tuyệt đối, mà phải là sự đồng hành.

Điều đáng lo không phải là cha mẹ không biết mật khẩu điện thoại của con, mà là không biết điều gì đang diễn ra trong tâm hồn con. Khoảng cách này đôi khi còn nguy hiểm hơn khoảng cách thế hệ. Gia đình cần tạo ra một môi trường để trẻ cảm thấy an toàn khi chia sẻ. Khi gặp một nội dung khiến mình sợ hãi, bị người lạ làm phiền hay bị bạn bè bắt nạt trên mạng, điều đầu tiên trẻ nghĩ đến phải là tìm đến cha mẹ chứ không phải giấu kín. Cha mẹ cũng cần trở thành những tấm gương về văn hóa số. Thật khó để yêu cầu con giảm thời gian sử dụng điện thoại nếu trong bữa cơm gia đình, người lớn vẫn chăm chú vào màn hình hoặc liên tục thao tác với thiết bị số.

Một gia đình hạnh phúc trong kỷ nguyên số không phải là gia đình không có công nghệ, mà là gia đình vẫn duy trì được sự kết nối giữa các thành viên dù công nghệ hiện diện trong đời sống hằng ngày. Trẻ em cần một nơi để trở về, cần những cuộc trò chuyện thật và cần cảm giác rằng dù có chuyện gì xảy ra trên mạng, gia đình vẫn luôn là điểm tựa đáng tin cậy nhất.

Nhiều phụ huynh băn khoăn giữa việc kiểm soát và trao quyền cho con trên môi trường mạng. Theo ông, làm thế nào để vừa bảo vệ trẻ, vừa giúp các em phát triển tính tự chủ và trách nhiệm khi sử dụng Internet?

Đây là một trong những bài toán khó của giáo dục hiện đại. Nếu kiểm soát quá mức, trẻ sẽ tìm cách đối phó hoặc giấu giếm. Nếu buông lỏng hoàn toàn, trẻ có thể đối diện với nhiều rủi ro. Theo tôi, cần chuyển từ tư duy kiểm soát sang hướng dẫn và đồng hành.

Khi trẻ còn nhỏ, việc thiết lập các quy tắc là cần thiết, chẳng hạn như thời gian sử dụng thiết bị, nội dung phù hợp với lứa tuổi hay những nguyên tắc bảo vệ thông tin cá nhân. Tuy nhiên, cùng với sự trưởng thành của trẻ, các quy tắc ấy cần được giải thích rõ ràng và từng bước chuyển thành khả năng tự quản.

Cha mẹ nên cùng con xây dựng các nguyên tắc sử dụng Internet thay vì áp đặt một chiều. Khi được tham gia vào quá trình thiết lập quy tắc, được lắng nghe và đóng góp ý kiến, trẻ sẽ có trách nhiệm cao hơn trong việc thực hiện.

Trẻ có thể mắc sai lầm, thậm chí đưa ra những lựa chọn chưa phù hợp. Giáo dục không phải là giúp trẻ không bao giờ vấp ngã, mà là giúp trẻ biết đứng dậy và rút ra bài học sau mỗi lần chưa thành công. Đồng thời, cần giúp trẻ hiểu rằng quyền luôn đi kèm với trách nhiệm. Quyền được tiếp cận Internet phải gắn với trách nhiệm tôn trọng người khác, bảo vệ bản thân và chịu trách nhiệm về những gì mình đăng tải hoặc chia sẻ.

Mục tiêu cuối cùng của giáo dục là hình thành những công dân số có khả năng tự điều chỉnh hành vi. Khi trẻ hiểu được giá trị của sự tự chủ và trách nhiệm, sự an toàn sẽ không chỉ đến từ các quy định bên ngoài mà còn đến từ chính nội lực của các em.

Xây dựng hệ sinh thái bảo vệ trẻ em trên không gian mạng

Ông có khuyến nghị gì đối với nhà trường, phụ huynh và các cơ quan quản lý để cùng xây dựng một môi trường mạng an toàn, lành mạnh hơn cho trẻ em trong giai đoạn chuyển đổi số hiện nay?

Chuyển đổi số đang và sẽ tạo ra nhiều tác động sâu rộng. Vì vậy, bảo vệ trẻ em trên không gian mạng không thể là trách nhiệm của riêng một cá nhân hay một tổ chức, mà là nhiệm vụ của cả hệ sinh thái giáo dục và xã hội. Chúng ta không thể chờ đến khi một đứa trẻ trở thành nạn nhân trên không gian mạng mới bắt đầu giáo dục kỹ năng số. Việc giáo dục ấy cần bắt đầu trước khi trẻ cầm trên tay chiếc điện thoại đầu tiên.

Đối với nhà trường, cần xem giáo dục công dân số là một nội dung thiết yếu chứ không phải hoạt động ngoại khóa. Học sinh cần được học về an toàn số, đạo đức số, ứng xử trên mạng và kỹ năng tìm kiếm sự hỗ trợ khi gặp vấn đề. Đây không thể chỉ là những chuyên đề truyền thông mà phải trở thành những kỹ năng thực sự.

Đối với phụ huynh, điều quan trọng nhất là cập nhật kiến thức và duy trì đối thoại với con. Cha mẹ không nhất thiết phải giỏi công nghệ hơn con nhưng cần hiểu môi trường mà con đang sống và luôn sẵn sàng đồng hành.

Đối với các cơ quan quản lý, cần tiếp tục hoàn thiện hành lang pháp lý để bảo vệ trẻ em trên không gian mạng, đồng thời tăng cường giám sát các nền tảng số, xử lý nghiêm các hành vi xâm hại trẻ em, lừa đảo hoặc phát tán nội dung độc hại. Các doanh nghiệp công nghệ cũng cần thể hiện trách nhiệm xã hội thông qua việc thiết kế những nền tảng thân thiện với trẻ em, tăng cường công cụ bảo vệ và minh bạch trong quản lý nội dung. Một nền tảng công nghệ không thể chỉ tối ưu hóa thời gian người dùng mà cần tối ưu hóa sự an toàn của trẻ em.

Một đứa trẻ hạnh phúc không phải đứng ngoài công nghệ, mà được trang bị năng lực để sống an toàn, nhân văn và có trách nhiệm trong thế giới số. Để điều đó trở thành hiện thực, gia đình, nhà trường, xã hội và các cơ quan quản lý cần cùng chung tay xây dựng một môi trường số mà ở đó trẻ em không chỉ được bảo vệ mà còn được trao cơ hội để phát triển toàn diện và vững bước vào tương lai.