Để kỳ thi lớp 10 không trở thành áp lực

ThS.NCS. Nguyễn Thị Thanh Bình. (Ảnh NVCC)

Năm nào cũng vậy, trước khi kỳ thi lớp 10 diễn ra, dư luận lại đặc biệt quan tâm đến tỷ lệ chọi của các trường THPT công lập. Trên các diễn đàn phụ huynh, thông tin về số lượng hồ sơ đăng ký vào từng trường luôn nhận được sự quan tâm lớn. Không ít gia đình hồi hộp theo dõi từng biến động nhỏ để tính toán lại chiến lược chọn trường cho con.

Nhưng nếu nhìn sâu hơn, tỷ lệ chọi thực chất chỉ là phần nổi của tảng băng chìm. Điều khiến kỳ thi lớp 10 trở nên căng thẳng không nằm ở bản thân kỳ thi mà ở sự mất cân đối giữa nhu cầu học tập của học sinh với năng lực tiếp nhận của hệ thống trường công lập.

Tại nhiều đô thị lớn, số học sinh tốt nghiệp THCS luôn cao hơn đáng kể so với chỉ tiêu tuyển sinh vào lớp 10 công lập. Điều đó đồng nghĩa với việc dù đã hoàn thành 9 năm giáo dục phổ cập, một bộ phận học sinh vẫn phải bước vào cuộc cạnh tranh khốc liệt để giành một suất học tiếp trong hệ thống công lập.

Chia sẻ với Báo Thế giới và Việt Nam, bà Nguyễn Thị Thanh Bình, Thạc sĩ, Nghiên cứu sinh, Ủy viên Ban Chấp hành Hội Hữu nghị Việt Nam - Thụy Điển thuộc Liên hiệp các tổ chức hữu nghị TP. Hồ Chí Minh, đồng thời là giảng viên Trường Đại học quốc tế Sài Gòn cho rằng, đây là vấn đề cần được nhìn nhận từ góc độ chính sách giáo dục thay vì chỉ xem là câu chuyện của một mùa thi.

Bà Bình nhận định: “Bản chất áp lực của kỳ thi lớp 10 không nằm ở đề thi khó hay dễ. Áp lực lớn nhất xuất phát từ tâm lý sợ không có chỗ học phù hợp sau khi tốt nghiệp THCS. Khi nguồn cung không đáp ứng đủ nhu cầu, sự cạnh tranh là điều tất yếu”.

Khi một con số tạo ra hàng nghìn nỗi lo

ThS. Nguyễn Thị Thanh Bình nhìn nhận rằng nhiều học sinh lớp 9 hiện nay phải học trong trạng thái vừa cố gắng hoàn thành chương trình chính khóa vừa chạy đua với các kỳ thi thử, các lớp luyện đề và các bài kiểm tra đánh giá năng lực.

Không ít em mới 14-15 tuổi nhưng đã mang tâm trạng của một người đang đứng trước ngã rẽ quan trọng nhất trong cuộc đời. Chỉ cần nhìn thấy tỷ lệ chọi tăng cao ở trường mình mong muốn, nhiều em sẽ mất tự tin hoặc rơi vào trạng thái lo lắng kéo dài.

Bà Bình cho rằng, tỷ lệ chọi thực chất chỉ là dữ liệu tham khảo nhưng lại thường được xã hội nhìn nhận như một “thước đo sinh tử” của kỳ thi. “Có những em học rất tốt nhưng khi biết trường mình đăng ký có tỷ lệ chọi cao thì lập tức hoang mang. Áp lực tâm lý đôi khi còn ảnh hưởng đến kết quả thi nhiều hơn cả năng lực học tập thực tế”, bà nói.

Điều đáng suy nghĩ là những con số ấy không chỉ tác động đến học sinh mà còn tạo áp lực lên cả phụ huynh. Nhiều gia đình bắt đầu tính toán từ rất sớm, thậm chí từ khi con học lớp 7 hoặc lớp 8. Không ít phụ huynh lo lắng đến mức vô tình truyền áp lực sang con. Những câu nói như “phải đậu trường này”, “không được để thua bạn bè”, “đây là cơ hội duy nhất” có thể khiến một kỳ thi vốn chỉ là bước chuyển cấp trở thành gánh nặng tâm lý kéo dài nhiều tháng.

Theo bà Bình, điều cần thiết nhất lúc này là thay đổi cách nhìn về kỳ thi vào lớp 10. “Đây là một cột mốc quan trọng, nhưng không phải cánh cửa duy nhất quyết định tương lai của một con người. Khi xã hội nhìn nhận cân bằng hơn thì áp lực đặt lên học sinh cũng sẽ giảm đi rất nhiều”, bà Bình chia sẻ.

Một thực tế khác cũng góp phần làm gia tăng sức nóng của kỳ thi là sự chênh lệch về chất lượng giữa các trường THPT. Dù ngành giáo dục đã có nhiều nỗ lực nâng cao chất lượng toàn hệ thống, nhưng trong nhận thức của nhiều phụ huynh vẫn tồn tại ranh giới khá rõ giữa các trường tốp đầu và phần còn lại. Chính điều đó dẫn đến hiện tượng học sinh tập trung đăng ký vào một số trường nổi tiếng, trong khi nhiều trường khác có tỷ lệ cạnh tranh thấp hơn đáng kể.

Theo bà Bình, khi khoảng cách về chất lượng, cơ sở vật chất, đội ngũ giáo viên và cơ hội học tập giữa các trường còn lớn, việc phụ huynh và học sinh dồn về một số trường nhất định là điều dễ hiểu.

“Người dân luôn muốn lựa chọn môi trường mà họ tin là tốt nhất cho con em mình. Vì vậy, muốn giảm áp lực tuyển sinh thì phải thu hẹp dần khoảng cách về chất lượng giữa các trường”, bà Bình phân tích.

ThS. Nguyễn Thị Thanh Bình cho rằng một nền giáo dục tiến bộ không chỉ được đánh giá bằng những trường chuyên, lớp chọn hay tỷ lệ đỗ đạt cao. (Ảnh NVCC)

Cần giải pháp căn cơ

Những năm gần đây, nhiều chuyên gia giáo dục đã đề xuất cho phép học sinh điều chỉnh nguyện vọng sau khi công bố tỷ lệ chọi. Đề xuất này nhận được sự đồng tình từ không ít phụ huynh bởi nó giúp học sinh có thêm thông tin để đưa ra lựa chọn phù hợp hơn. Theo bà Bình, đây là một hướng đi đáng cân nhắc.

“Trong quản trị giáo dục hiện đại, minh bạch thông tin là yếu tố rất quan trọng. Khi học sinh biết được mức độ cạnh tranh thực tế, các em sẽ có cơ sở để điều chỉnh lựa chọn phù hợp với năng lực và nguyện vọng của mình”, bà Bình nói.

Tuy nhiên, bà cũng cho rằng việc điều chỉnh nguyện vọng chỉ là giải pháp kỹ thuật nhằm giảm bớt áp lực trong ngắn hạn. Nếu chỉ tập trung vào cách thức đăng ký mà không giải quyết những vấn đề cốt lõi của hệ thống thì áp lực tuyển sinh vẫn sẽ lặp lại từ năm này sang năm khác.

Nữ giảng viên bày tỏ, bài toán lớn nhất vẫn là mở rộng cơ hội học tập cho học sinh sau THCS như đầu tư thêm trường lớp, phát triển đội ngũ giáo viên, nâng cao chất lượng các trường hiện có và bảo đảm mọi học sinh đều có cơ hội tiếp tục học tập phù hợp với năng lực của mình.

“Không nên để học sinh có cảm giác rằng chỉ có một con đường duy nhất là vào được một trường THPT công lập cụ thể nào đó. Giáo dục hiện đại cần tạo ra nhiều lối đi khác nhau nhưng đều có chất lượng và cơ hội phát triển”, bà Bình nhấn mạnh.

Bên cạnh đó, việc nâng cao chất lượng giáo dục nghề nghiệp cũng là một hướng đi quan trọng. Khi các trường nghề, trung cấp và các mô hình đào tạo kỹ năng được đầu tư đúng mức, xã hội sẽ có thêm nhiều lựa chọn ngoài con đường học thuật truyền thống.

Ở nhiều quốc gia phát triển, học nghề không bị xem là lựa chọn thứ yếu mà là con đường giúp nhiều người trẻ nhanh chóng tìm được việc làm tốt và phát triển sự nghiệp bền vững. Bà Bình nhận định, Việt Nam cũng đang từng bước thay đổi theo hướng này nhưng cần thêm thời gian để thay đổi nhận thức xã hội.

“Điều quan trọng nhất là mỗi học sinh đều tìm được con đường phù hợp với khả năng, sở thích và điều kiện của mình. Thành công không chỉ được đo bằng việc đậu vào một trường nổi tiếng”, bà nói.

Mùa thi lớp 10 rồi sẽ qua đi như nhiều mùa thi khác. Những con số về tỷ lệ chọi rồi sẽ được thay thế bằng những bảng điểm và danh sách trúng tuyển. Nhưng phía sau kỳ thi ấy vẫn còn một câu hỏi lớn đặt ra cho hệ thống giáo dục: Làm thế nào để mọi học sinh đều có cơ hội học tập và phát triển mà không phải bước vào một cuộc cạnh tranh quá khốc liệt ngay từ tuổi 15?

“Có lẽ, một nền giáo dục tiến bộ không chỉ được đánh giá bằng những trường chuyên, lớp chọn hay tỷ lệ đỗ đạt cao. Điều quan trọng hơn là khả năng tạo ra cơ hội công bằng cho mọi học sinh, bất kể các em học ở đâu và xuất phát từ hoàn cảnh nào. Kỳ thi lớp 10 vì thế không chỉ là câu chuyện của riêng học sinh lớp 9. Đó còn là tấm gương phản chiếu chất lượng quy hoạch giáo dục, năng lực đầu tư cho tương lai và cam kết của xã hội trong việc bảo đảm quyền được học tập của mỗi đứa trẻ”, ThS. Nguyễn Thị Thanh Bình chia sẻ.

Theo bà Bình, khi mọi học sinh đều có một chỗ học phù hợp để tiếp tục nuôi dưỡng ước mơ của mình, có lẽ lúc ấy kỳ thi lớp 10 sẽ trở về đúng bản chất của nó: Một dấu mốc trưởng thành, chứ không phải một cuộc đua khiến cả gia đình phải nín thở chờ đợi.