Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn: Luật về làm luật phải là đạo luật mẫu mực nhất, khả thi và thực sự đi vào cuộc sống

Cho ý kiến về dự án Luật Ban hành văn bản quy phạm pháp luật (sửa đổi), Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn nhấn mạnh, đây là đạo luật gốc, quyết định chất lượng của cả hệ thống pháp luật.

Hôm nay 20/10, Quốc hội thảo luận Luật báo chí và nhiều dự án luật khác Hôm nay 19/10, Quốc hội thảo luận về nhiều dự án luật, trong đó có Luật Đấu giá tài sản Đại biểu Quốc hội: Niềm vui tăng lương chưa trọn vẹn khi chi phí thiết yếu tăng cao Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn: Khơi thông nguồn lực, tạo đột phá tăng trưởng

Vì vậy phải là đạo luật mẫu mực nhất, chuẩn xác về thẩm quyền, chặt chẽ về quy trình, rõ ràng về trách nhiệm; không đánh đổi chất lượng lấy tốc độ, bảo đảm pháp luật được ban hành ổn định, khả thi và thực sự đi vào cuộc sống.

Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn: Luật về làm luật phải là đạo luật mẫu mực nhất.

Luật về làm luật phải là đạo luật gốc, quyết định chất lượng của hệ thống pháp luật

Cho ý kiến đối với dự án Luật Ban hành văn bản quy phạm pháp luật (sửa đổi), Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn khẳng định đây là đạo luật có vị trí đặc biệt quan trọng, quyết định chất lượng của cả hệ thống pháp luật.

“Luật Ban hành văn bản quy phạm pháp luật là luật về làm luật. Đây là đạo luật gốc, quyết định chất lượng của cả hệ thống pháp luật. Sửa đúng thì cả hệ thống được lợi, sửa chưa chuẩn thì cái giá phải trả sẽ nhân lên ở hàng trăm đạo luật khác”, Chủ tịch Quốc hội nhấn mạnh.

Ghi nhận Chính phủ và cơ quan soạn thảo đã nghiêm túc tiếp thu, chỉnh lý nhiều nội dung theo kết luận của Ủy ban Thường vụ Quốc hội và ý kiến thẩm tra, Chủ tịch Quốc hội cho rằng vẫn còn những vấn đề lớn cần tiếp tục nghiên cứu, hoàn thiện.

Trong đó, vấn đề quan trọng nhất là cơ chế cho phép Ủy ban Thường vụ Quốc hội, Chính phủ ban hành văn bản để điều chỉnh quy định của luật. Theo Chủ tịch Quốc hội, đây là vấn đề liên quan trực tiếp đến nguyên tắc hiến định về thẩm quyền lập pháp của Quốc hội. Khoản 1 Điều 70 của Hiến pháp quy định Quốc hội có thẩm quyền làm luật và sửa đổi luật. Trong khi đó, kết luận của cấp có thẩm quyền mới đặt ra yêu cầu nghiên cứu cơ chế đặc biệt, nhưng hồ sơ dự án luật chưa thể hiện đầy đủ kết quả nghiên cứu, đánh giá tác động và phương án xử lý những tình huống có thể phát sinh.

Chủ tịch Quốc hội lưu ý, Luật Tổ chức Chính phủ và Luật Tình trạng khẩn cấp đã có những quy định về thẩm quyền xử lý tình huống cấp bách của Chính phủ, Thủ tướng Chính phủ. Vì vậy, nếu thực sự cần bổ sung cơ chế đặc biệt thì phải thiết kế hết sức chặt chẽ.

Chủ tịch Quốc hội cho rằng, cơ chế đặc biệt chỉ có thể được xem là giải pháp xử lý những tình huống thực sự cấp bách, không thể trở thành phương thức thường xuyên trong hoạt động xây dựng pháp luật. “Cơ chế đặc biệt là van an toàn, không thể thành lối đi thường xuyên. Ngoại lệ mà thành thông lệ thì kỷ cương lập pháp bị bào mòn”, Chủ tịch Quốc hội cảnh báo, đồng thời lưu ý việc mở rộng cơ chế này có thể ảnh hưởng đến tính ổn định, dự báo của hệ thống pháp luật, yếu tố đặc biệt quan trọng đối với môi trường đầu tư, kinh doanh.

Rút gọn thủ tục không có nghĩa là rút gọn trách nhiệm

Một nội dung khác được Chủ tịch Quốc hội đặc biệt quan tâm là yêu cầu bảo đảm chất lượng trong quy trình xây dựng pháp luật.

Theo Chủ tịch Quốc hội, dự thảo luật đang có những đề xuất theo hướng lược bỏ một số khâu trong quy trình xây dựng chính sách, giảm yêu cầu về báo cáo tổng kết, rà soát và đánh giá tác động. Đây là những nội dung cần được cân nhắc kỹ lưỡng.

Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn cho biết, trong thời gian qua, để đáp ứng yêu cầu cấp bách về sắp xếp tổ chức bộ máy, triển khai chính quyền địa phương hai cấp và phục vụ phát triển kinh tế - xã hội, Quốc hội đã cho phép rút gọn một số trình tự, thủ tục trong xây dựng pháp luật.

Tuy nhiên, khi đã qua giai đoạn cấp bách, đối với những dự án luật có tác động lớn đến kinh tế - xã hội và đời sống Nhân dân, cần thực hiện đầy đủ việc đánh giá tác động chính sách, tổ chức lấy ý kiến chuyên gia, nhà khoa học và các đối tượng chịu tác động.

Đặc biệt, đối với các đạo luật liên quan trực tiếp đến quyền và lợi ích của người dân, như pháp luật về đất đai, hình sự, cần tổ chức lấy ý kiến rộng rãi, bảo đảm tính khoa học, khách quan và thực chất. “Rút gọn thủ tục không có nghĩa là rút gọn trách nhiệm”, Chủ tịch Quốc hội nhấn mạnh.

Theo đó, cần tiếp tục duy trì việc thẩm định chính sách, nghiên cứu quy trình hai trong một nhưng phải bảo đảm chất lượng; quy định rõ tiêu chí áp dụng trình tự, thủ tục rút gọn, tránh tình trạng lạm dụng việc đi tắt quy trình xây dựng chính sách.

Chủ tịch Quốc hội lưu ý, đối với những dự án luật chưa được đánh giá đầy đủ tác động, chưa làm rõ những đối tượng chịu ảnh hưởng và hệ quả có thể phát sinh, cần tiếp tục nghiên cứu, hoàn thiện, không vì yêu cầu tiến độ mà trình Quốc hội thông qua khi chưa đủ điều kiện. “Không đánh đổi chất lượng để lấy tốc độ”, Chủ tịch Quốc hội khẳng định.

Cùng với đó, Chủ tịch Quốc hội đề nghị tiếp tục hoàn thiện các quy định về giá trị pháp lý của án lệ, tập quán, lẽ công bằng; nguyên tắc ưu tiên áp dụng pháp luật chuyên ngành; yêu cầu xác định rõ mục đích ban hành văn bản; nguyên tắc quy định việc hạn chế quyền, đặt ra nghĩa vụ mới và chế tài. Đối với quy định về đánh giá hiệu quả thi hành pháp luật, cần xác định rõ chu kỳ, tiêu chí đánh giá, công khai kết quả và gắn với trách nhiệm sửa đổi, bổ sung pháp luật.

Chủ tịch Quốc hội cũng yêu cầu rà soát các quy định liên quan đến trách nhiệm báo cáo của Quốc hội, Ủy ban Thường vụ Quốc hội, Chủ tịch nước để bảo đảm phù hợp với vị trí hiến định của các cơ quan; đồng thời giữ vững tính độc lập, khách quan trong hoạt động tham vấn, thẩm tra chính sách.

Quang cảnh phiên thảo luận tại Tổ 2. (Ảnh: Phạm Thắng)

Làm luật tốt trên văn bản đến trong cuộc sống

Nhấn mạnh yêu cầu đổi mới công tác xây dựng và tổ chức thi hành pháp luật trong giai đoạn mới, Chủ tịch Quốc hội cho rằng, khi điểm nghẽn về thể chế về cơ bản đã được tháo gỡ thì khâu yếu cần tập trung khắc phục hiện nay chính là tổ chức thực thi.

Khi quy định pháp luật đã rõ ràng, các cơ quan phải tập trung triển khai thực hiện, không thể tiếp tục lấy lý do vướng mắc pháp luật để giải thích cho những hạn chế trong tổ chức thực thi. “Lần này không nhằm vào làm luật nhanh hơn nữa, mà theo tôi là nhằm vào làm luật tốt hơn, ổn định hơn, đi từ tốt trong văn bản đến tốt trong cuộc sống”, Chủ tịch Quốc hội nhấn mạnh.

Theo Chủ tịch Quốc hội, đây cũng phải là thước đo xuyên suốt trong quá trình xem xét, hoàn thiện từng điều khoản của dự án Luật Ban hành văn bản quy phạm pháp luật (sửa đổi) cũng như các dự án luật được trình Quốc hội trong thời gian tới.

Chủ tịch Quốc hội đề nghị Chính phủ chỉ đạo cơ quan soạn thảo phối hợp chặt chẽ với Ủy ban Pháp luật và Tư pháp, tiếp thu tối đa ý kiến của các đại biểu Quốc hội; đối với những nội dung còn ý kiến khác nhau, phải xây dựng phương án cụ thể, báo cáo Ủy ban Thường vụ Quốc hội trước khi trình Quốc hội quyết định.

“Luật về làm luật phải là đạo luật mẫu mực nhất, chuẩn nhất về thẩm quyền, chặt chẽ về quy trình, rõ trách nhiệm”, Chủ tịch Quốc hội nhấn mạnh. Đồng thời, yêu cầu nâng cao trách nhiệm giải trình, tiếp thu ý kiến đại biểu Quốc hội trong quá trình hoàn thiện các dự án luật. “Không thể chỉ ghi nhận ý kiến đại biểu Quốc hội là đúng, là hay nhưng cuối cùng vẫn đề nghị giữ nguyên như dự thảo. Mỗi ý kiến phải được nghiên cứu, giải trình thấu đáo, làm rõ nội dung tiếp thu hoặc không tiếp thu”, Chủ tịch Quốc hội lưu ý.

Khẳng định Quốc hội là cơ quan đại biểu cao nhất của Nhân dân, cơ quan quyền lực nhà nước cao nhất, thực hiện chức năng lập hiến, lập pháp, giám sát tối cao và quyết định những vấn đề quan trọng của đất nước, Chủ tịch Quốc hội nhấn mạnh trách nhiệm của từng đại biểu, từng cơ quan trong việc nâng cao chất lượng xây dựng pháp luật, góp phần xây dựng hệ thống pháp luật đồng bộ, thống nhất, ổn định, khả thi, phục vụ sự phát triển của đất nước và lợi ích của nhân dân.

Cho ý kiến tại Tổ 2 về Tình hình triển khai thực hiện Nghị quyết số 206/2025/QH15 về cơ chế đặc biệt xử lý khó khăn, vướng mắc do quy định của pháp luật, Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn đánh giá, việc ban hành cơ chế đặc biệt là quyết định chưa có tiền lệ, tạo điều kiện để Chính phủ kịp thời xử lý những vấn đề mà nếu thực hiện theo quy trình thông thường sẽ mất nhiều thời gian.

Sau hơn một năm triển khai, Quốc hội đã thông qua 26 nghị quyết, xử lý 556 trong tổng số 786 phản ánh, kiến nghị. Riêng các nghị quyết về cắt giảm thủ tục hành chính, điều kiện kinh doanh đã góp phần tiết kiệm khoảng 23.000 tỷ đồng mỗi năm.

Ghi nhận những kết quả đạt được, Chủ tịch Quốc hội cho rằng, điều quan trọng hiện nay không phải là nhắc lại thành tích mà phải nhìn thẳng vào những tồn tại, hạn chế, nhất là tiến độ thể chế hóa các cơ chế đặc biệt thành quy định pháp luật ổn định, lâu dài.

Số liệu chưa đúng thì không thể quản trị được tiến độ

Dẫn số liệu về tiến độ xử lý văn bản, Chủ tịch Quốc hội chỉ rõ, trong số 317 văn bản cần sửa đổi theo yêu cầu của các nghị quyết, đến nay mới xử lý được 112 văn bản. Đáng chú ý, báo cáo và phụ lục còn thiếu thống nhất về số lượng văn bản phải xử lý. “Số liệu chưa đúng thì không thể quản trị được tiến độ, càng không thể xác định rõ trách nhiệm”, Chủ tịch Quốc hội nhấn mạnh.

Về đề xuất kéo dài hiệu lực các văn bản ban hành theo cơ chế đặc biệt đến ngày 31/12/2027 nhằm tránh khoảng trống pháp lý, Chủ tịch Quốc hội bày tỏ đồng tình nhưng yêu cầu phải quy định rõ việc gia hạn chỉ thực hiện một lần, không có lần thứ hai.

Cùng với đó, cần xác định cụ thể danh mục các nghị quyết được kéo dài hiệu lực, những nghị quyết đã được luật hóa thì chấm dứt hiệu lực; quy định rõ cơ quan chủ trì, thời hạn hoàn thành sửa đổi văn bản và trách nhiệm báo cáo tiến độ với Ủy ban Thường vụ Quốc hội. Bộ, ngành nào chậm tiến độ thì người đứng đầu phải giải trình trách nhiệm. “Gia hạn là để hoàn thành, chứ không phải để kéo dài”, Chủ tịch Quốc hội nêu rõ.

Đặc biệt, Chủ tịch Quốc hội lưu ý, cải cách pháp luật phải được đánh giá bằng hiệu quả thực chất đối với người dân và doanh nghiệp, thay vì chỉ dựa vào số lượng nghị quyết được ban hành hay số thủ tục được cắt giảm.

Thực tế cho thấy, có những quy định vừa ban hành đã phải sửa đổi hoặc tạm ngưng thực hiện do chi phí tuân thủ lớn, quy định chuyển tiếp không khả thi. Có những thủ tục đã được bãi bỏ trên văn bản nhưng chưa được cập nhật trên cơ sở dữ liệu quốc gia, chưa được tái cấu trúc trong quy trình điện tử, khiến người dân, doanh nghiệp tiếp tục gặp khó khăn.

“Người dân còn phải chạy theo thủ tục thì chưa phải là cải cách. Tôi đề nghị phải thay đổi thước đo đánh giá hiệu quả cải cách. Không nên chỉ đếm số thủ tục được cắt giảm hay số nghị quyết được ban hành, mà phải đo bằng thời gian, chi phí thực tế người dân, doanh nghiệp tiết kiệm được và mức độ hài lòng của họ.”, Chủ tịch Quốc hội nhấn mạnh.

Theo Chủ tịch Quốc hội, đối với những nghị quyết ban hành muộn, chẳng hạn nghị quyết về sinh kế, tái định cư phục vụ dự án điện hạt nhân, thời gian thực hiện chỉ khoảng 176 ngày, chưa đủ để kiểm nghiệm hiệu quả thực tiễn thì không nên vội vàng luật hóa.

Phải hết sức thận trọng khi luật hóa cơ chế đặc biệt và ủy quyền lập pháp

Nhấn mạnh yêu cầu thận trọng khi luật hóa cơ chế đặc biệt và ủy quyền lập pháp, Chủ tịch Quốc hội nêu rõ, đây là vấn đề liên quan trực tiếp đến nguyên tắc tổ chức quyền lực nhà nước. “Cơ chế đặc biệt là một van an toàn, không thể trở thành lối đi thường xuyên. Nếu ngoại lệ trở thành thông lệ thì kỷ cương lập pháp sẽ bị bào mòn, tính ổn định của pháp luật sẽ bị ảnh hưởng”, Chủ tịch Quốc hội nhấn mạnh.

Theo Chủ tịch Quốc hội, cấp có thẩm quyền mới đặt ra yêu cầu nghiên cứu, chứ chưa quyết định phải luật hóa ngay cơ chế này, do vậy, nếu thực sự cần thiết, thì thiết kế theo hướng Chính phủ đề xuất, Ủy ban Thường vụ Quốc hội quyết định; chỉ áp dụng trong tình huống khẩn cấp, cấp bách mà Quốc hội không thể họp.

Cơ chế này phải có thời hạn, phạm vi áp dụng chặt chẽ, không áp dụng đối với các vấn đề liên quan đến quyền con người, quyền công dân, tội phạm, thuế và những lĩnh vực thuộc thẩm quyền quyết định của Quốc hội. Đồng thời, phải báo cáo Quốc hội tại kỳ họp gần nhất để xem xét phê chuẩn hoặc bãi bỏ.

Theo Chủ tịch Quốc hội, 786 phản ánh, kiến nghị cũng là những lời nhắc nhở về chất lượng xây dựng pháp luật. Năm 2026, Quốc hội dự kiến ban hành 63 luật, nếu không kiểm soát chất lượng ngay từ đầu thì hôm nay tháo gỡ, ngày mai lại tiếp tục tháo gỡ.

“Cách bền vững nhất không phải là dùng đến cơ chế đặc biệt mà mỗi đạo luật ngay từ đầu phải rõ ràng, khả thi”, Chủ tịch Quốc hội nêu quan điểm, đồng thời khẳng định đây là trách nhiệm của Chính phủ và trước hết là trách nhiệm của chính Quốc hội, cơ quan có thẩm quyền quyết định cuối cùng đối với các dự án luật.